Xρ. Λιάπης, ψυχίατρος: “Η πανδημία και τα απαιτούμενα lockdown λειτούργησαν ως μία αθροιστική ψυχοπιεστική συνθήκη”

Κύριε Λιάπη, παρα­τη­ρούμε το τελευ­ταίο διά­στημα μια έξαρση της εγκλη­μα­τι­κό­τη­τας και προ­κύ­πτει εύλογα η απορία αν αυτό είναι απόρ­ροια της πίεσης από την καρα­ντίνα και των επι­πτώ­σεων της παν­δη­μίας.

Είναι αλήθεια ότι και η παν­δη­μία και τα απαι­τού­μενα lockdowns για την προ­στα­σία της δημό­σιας υγείας, λει­τούρ­γη­σαν ως μια αθροι­στική ψυχο­πιε­στική συνθήκη. Θα πρέπει βεβαίως να τονί­σουμε ότι δεν μπορούν να απο­τε­λέ­σουν από μόνα τους την αιτία της εκδή­λω­σης ακραίων συμπε­ρι­φο­ρών, πολύ δε περισ­σό­τερο να δικαιο­λο­γή­σουν τέτοιες συμπε­ρι­φο­ρές. Συνήθως η βία και ειδικά η ενδο­οι­κο­γε­νειακή, η ενδο­συ­ζυ­γική, η έμφυλη βία, η βία κατά γυναι­κών, ειδικά όταν κλι­μα­κώ­νε­ται σε ακραίες εκδη­λώ­σεις εγκλη­μα­τι­κό­τη­τας όπως τα περι­στα­τικά γυναι­κο­κτο­νίας, απο­τε­λεί την κορύ­φωση μιας δια­χρο­νι­κής συμπε­ρι­φο­ράς, τάσης και στάσης ζωής από τον άνδρα ο οποίος ενεργεί και αντιδρά με αυτόν τον βίαιο τρόπο οπο­τε­δή­ποτε αισθά­νε­ται ότι η σύντρο­φός του παρεκ­κλί­νει από ένα πλαίσιο χει­ρι­στι­κό­τη­τας και από ένα πλαίσιο προ­τύ­που και περιο­ρι­σμού που εκείνος έχει θέσει.

Αρα προ­ϋ­πήρχε το πρό­βλημα, το οποίο όμως σε πολλές περι­πτώ­σεις επι­δει­νώ­θηκε εξαι­τίας των συν­θη­κών που επέφερε η παν­δη­μία.

Η χώρα μας ήταν διπλά άτυχη… Είχε μια δεκαετή περίπου κοι­νω­νι­κο­οι­κο­νο­μική κρίση και πάνω που εμφα­νί­στη­καν τα πρώτα σημάδια ανά­καμ­ψης ή έστω απο­δρο­μής, ήρθε μια παγκό­σμια βιο­κοι­νω­νική και οικο­νο­μική στις επι­πτώ­σεις της κρίση, αυτή της παν­δη­μίας. Και μέσα στην κοι­νω­νι­κο­οι­κο­νο­μική κρίση, είδαμε το 2009 με 2019 να αυξά­νε­ται η ενδο­οι­κο­γε­νειακή βία, είδαμε πολλούς άνδρες -χωρίς αυτό σε καμία περί­πτωση να τους δικαιολογεί- να χάνουν τη δουλειά τους, να αισθά­νο­νται ότι οι ίδιοι δεν μπορούν να αντα­πο­κρι­θούν στο στε­ρε­ό­τυπο και στο πρότυπο του άνδρα, πατέρα, οικο­γε­νειάρχη και είδαμε να εκδη­λώ­νουν κατα­θλι­πτι­κές συμπε­ρι­φο­ρές. Είδαμε και την κατά­θλιψη να αυξά­νε­ται στον πλη­θυ­σμό και ιδιαι­τέ­ρως στους άνδρες. Μάλιστα είναι πολύ σημα­ντικό να τονί­σουμε ότι πολλές φορές στον άντρα η κατά­θλιψη δεν εμφα­νί­ζε­ται με την τυπική μορφή της ακραίας θλίψης, της έλλει­ψης κινή­τρου αλλά εμφα­νί­ζε­ται μια μορφή κατά­θλι­ψης που ονο­μά­ζε­ται διε­γερ­μένη κατά­θλιψη όπου συνυ­πάρ­χει θλίψη και οργή, θυμός και απο­γο­ή­τευση, νεύρα, οργίλες αντι­δρά­σεις μαζί με κλάμα. Και πολλές φορές αυτή η πλη­θυ­σμιακή ομάδα είναι περισ­σό­τερο ευάλωτη και πιο ευε­πί­φορη να συνεκ­δη­λώ­σει μαζί με την δια­τα­ραχή του συναι­σθή­μα­τος που προ­κα­λεί­ται από τις δύσκο­λες κοι­νω­νι­κές και οικο­νο­μι­κές συν­θή­κες που ανα­κύ­πτουν, και εξαρ­τη­τική συμπε­ρι­φορά ή συμπε­ρι­φορά κατά­χρη­σης ουσιών, κυρίως αλκοόλ, το οποίο είναι αγχο­λυ­τικό. Δρα αγχο­λυ­τικά σε πρώτη φάση άσχετα αν βρα­χυ­πρό­θε­σμα και μακρο­πρό­θε­σμα έχει εν τέλει το αντί­θετο απο­τέ­λε­σμα. Βεβαίως και η κατά­χρηση του αλκόολ είναι κακός σύμ­βου­λος για παρορ­μη­τικά ξεσπά­σματα οργής, θυμού και βίας ακόμα και ενδο­συ­ζυ­γι­κής.

Κατα­γρά­φηκε αύξηση εξαρ­τη­τι­κών συμπε­ρι­φο­ρών στη διάρ­κεια του κορω­νοϊού;

Είδαμε και μέσα στην κρίση πριν τον κορω­νοϊό αλλά και μέσα στον κορω­νοϊό, να φου­ντώ­νουν και να αυξά­νουν οι εξαρ­τη­τι­κές συμπε­ρι­φο­ρές από τον τζόγο και κυρίως από τον ηλε­κτρο­νικό τζόγο, διότι είναι κι ένα κίνητρο από­κτη­σης χρη­μά­των μέσα στην οικο­νο­μική ανα­σφά­λεια. Συχνά μπορεί να δούμε τον άντρα να προ­σπα­θεί να ρεφάρει μέσα από τον τζόγο.

Φαντα­στείτε λοιπόν μέσα σε ένα τέτοιο πλέγμα συν­θη­κών που προ­ϋ­πήρχε του κορω­νοϊού λόγω και της κρίσης, να βρι­σκό­μα­στε μπροστά σε μια και­νού­ρια συνθήκη που μας υπο­χρε­ώ­νει να μεί­νουμε κλει­σμέ­νοι στο σπίτι μας, να κιν­δυ­νεύ­ουμε να χάσουμε τη δουλειά μας ή την έχουμε ήδη χάσει, και την ίδια στιγμή να πρέπει να περά­σουμε πάρα πολλές ώρες μπροστά στους ηλε­κτρο­νι­κούς υπο­λο­γι­στές για να επι­κοι­νω­νή­σουμε με τους άλλους ανθρώ­πους ή για να ενη­με­ρω­θούμε για τις εξε­λί­ξεις στην παν­δη­μία. Κατα­λα­βαί­νετε πόσο εύκολα μπορεί να μπει στον πει­ρα­σμό κάποιος που είχε μια δια­τα­ραχή -pathological gampling όπως λέγεται- δηλαδή παθο­λο­γι­κής ενα­σχό­λη­σης με τα τυχερά παι­χνί­δια, να μπει και να παίξει. Την ίδια στιγμή, αυξή­θηκε και το pathological gaming, δηλαδή η παθο­λο­γική χρήση ηλε­κτρο­νι­κών παι­χνι­διών κι αυτό είδαμε κυρίως να πλήττει τους εφήβους. Ας μην ξεχνούμε ότι μέσα στις χιλιά­δες αλλαγές που έφερε η παν­δη­μία, είναι και αυτές στην εκπαί­δευση που όλα τα παιδιά υπο­χρε­ώ­θη­καν σε συν­θή­κες τηλεκ­παί­δευ­σης.

Ενα παιδί που μπορεί να είχε μια τάση, μια ροπή προς την παθο­λο­γική ενα­σχό­ληση με τα ηλε­κτρο­νικά παι­χνί­δια φαντα­στείτε να υπο­χρε­ώ­νε­ται εκ των πραγ­μά­των να περνάει πολύ περισ­σό­τερο χρόνο και για το μάθημα μπροστά στον υπο­λο­γι­στή. Παράλ­ληλα αυτό το παιδί να μην μπορεί να εκτο­νώ­σει τη φυσική του ενέρ­γεια γιατί είναι υπο­χρε­ω­μένο να μένει μέσα στο σπίτι μαζί με τους ήδη πιε­σμέ­νους γονείς, που έχουν κι εκείνοι τις δικές τους ανη­συ­χίες και προ­βλη­μα­τι­σμούς… Ακόμα και για να επι­κοι­νω­νή­σει με τους φίλους του, ακόμα και για να παίξει με τους φίλους του, να πρέπει να χρη­σι­μο­ποι­ή­σει δια­δι­κτυα­κές πλατ­φόρ­μες ή ιντερ­νε­τικά να δια­συν­δε­θεί στα διάφορα παι­χνί­δια. Ολα αυτά δημιούρ­γη­σαν πρω­τό­γνω­ρες είναι αλήθεια συν­θή­κες και στο τοπίο των νόμιμων εξαρ­τή­σεων.

Ποια είναι η εικόνα όσον αφορά στον τομέα των παρά­νο­μων ουσιών;

Κι εκεί παρα­τη­ρή­θηκε αύξηση στη διάρ­κεια της καρα­ντί­νας. Οπως ξέρετε, το ΚΕΘΕΑ δεν ασχο­λεί­ται μόνο με τις παρά­νο­μες ουσίες αλλά και με τις νόμιμες. Βλέ­πουμε πόσο καίριος και σημα­ντι­κός είναι ο ρόλος των φορέων που μπορούν να προ­σφέ­ρουν λύσεις και στην πρόληψη αλλά και στην αντι­με­τώ­πιση της εξάρ­τη­σης και δρόμους απε­ξάρ­τη­σης, όπως αυτούς που προ­σφέ­ρει το ΚΕΘΕΑ.

Στο πλαίσιο αυτό είχαμε και την ανά­πτυξη του δικτύου των υπη­ρε­σιών και στη Ρόδο όπου είχαμε τη χαρά να εγκαι­νιά­σουμε το και­νούρ­γιο πολυ­δύ­ναμο κέντρο και την κινητή μονάδα ακριβώς για να μπο­ρέ­σουμε να φέρουμε σε κάθε γωνιά της Ρόδου αλλά και σε κάθε γωνιά των Δωδε­κα­νή­σων αυτό το μήνυμα της πρό­λη­ψης και της αντι­με­τώ­πι­σης των εξαρ­τή­σεων και της ελπίδας αλλά και της εμπράγ­μα­της λύσης στα προ­βλή­ματα των συναν­θρώ­πων μας και των οικο­γε­νειών που έρχο­νται αντι­μέ­τω­ποι με το θέμα των εξαρ­τή­σεων. Οταν ένα μέλος εμφα­νί­ζει μια δια­τα­ραχή εξάρ­τη­σης, η νοση­ρό­τητα και η παθο­γέ­νεια δια­χέ­ε­ται σε όλη την οικο­γέ­νεια.

Υπάρ­χουν κύριε Λιάπη κάποια πρώτα επι­στη­μο­νικά δεδο­μένα για τις μεσο­μα­κρο­πρό­θε­σμες κοι­νω­νι­κές και ψυχο­λο­γι­κές επι­πτώ­σεις της παν­δη­μίας;

Δυστυ­χώς βλέ­πουμε ήδη τις επι­πτώ­σεις να απο­τυ­πώ­νο­νται. Μέσω των λυμάτων φαί­νε­ται ήδη μια τερά­στια αύξηση στις διε­γερ­τι­κές παρά­νο­μες ουσίες και κυρίως στην κοκαΐνη, σχεδόν οκτα­πλα­σια­σμός της χρήσης. Αυξή­θηκε η χρήση των διε­γερ­τι­κών ουσιών ακριβώς γιατί η κοι­νω­νία και ο κόσμος αισθα­νό­ταν πίεση, ανα­σφά­λεια, θλίψη, φόβο και επι­ζη­τούσε τεχνητά το συναι­σθη­μα­τικό ανέ­βα­σμα.

Την ίδια στιγμή, κι αυτό είναι πολύ σημα­ντικό, είχαμε μια “παν­δη­μία μέσα στην παν­δη­μία”, μια μεγάλη αύξηση χρήσης ηρε­μι­στι­κών, βεν­ζο­δια­ζε­πι­νών (xanax, lexotanil κ.ά.) στους ηλι­κιω­μέ­νους. Και εδώ πρέπει να το συν­δέ­σουμε πάλι με την κοι­νω­νι­κο­οι­κο­νο­μική κρίση.

Οι ηλι­κιω­μέ­νοι στην Ελλάδα είχαν πάντα έναν ιδιαί­τερο ρόλο επειδή ακριβώς η οικο­γέ­νεια με ό,τι θετικό αλλά και ό,τι αρνη­τικό σημαί­νει αυτό, έπαιζε δια­χρο­νικά έναν διευ­ρυ­μένο ρόλο στή­ρι­ξης ακόμα και όταν τα παιδιά μεγά­λω­ναν κι έφτια­χναν τις δικές τους οικο­γέ­νειες. Μέσα στην κρίση, πάρα πολλές οικο­γέ­νειες στή­ρι­ζαν το εισό­δημά τους και την ανα­τροφή των παιδιών στις ενι­σχύ­σεις από τις συντά­ξεις του παππού και της γιαγιάς.

Οταν αυτή η ηλι­κιακή ομάδα αντι­με­τω­πί­ζει τερά­στια πίεση μέσα στην κοι­νω­νι­κο­οι­κο­νο­μική κρίση λόγω των περι­κο­πών συντά­ξεων σε πολύ μεγάλο βαθμό, βλέπει την ανα­σφά­λεια των παιδιών, αγωνιά για τα εγγόνια και για την ανα­τροφή τους και για το μέλλον τους και πάνω που τελειώ­νει η κοι­νω­νι­κο­οι­κο­νο­μική κρίση, έρχεται μια παν­δη­μία η οποία στην αρχή αλλά και στη δια­δρομή της στο­χεύει σε πολύ μεγάλο βαθμό στην ομάδα των ηλι­κια­κώς μεγα­λύ­τε­ρων που νιώθουν την πίεση και την αγωνία και την ανα­σφά­λεια για την ίδια τους τη ζωή και βιώνουν την απο­μό­νωση, διότι αυτές ήταν οι ομάδες που κατά κύριο λόγο σπεύ­σαμε να απο­μο­νώ­σουμε για να προ­στα­τεύ­σουμε κυρίως στην αρχή της παν­δη­μίας όταν δεν υπήρχε ακόμα το εμβόλιο. Σε παγκό­σμια λοιπόν κλίμακα, αλλά στην Ελλάδα ακόμα χει­ρό­τερα, κατα­γρά­φηκε αύξηση των ηρε­μι­στι­κών στις ηλικίες άνω των 60, κι αυτό είναι πολύ επι­κίν­δυνο.

Γίνεται και με ευθύνη γιατρών, συνα­δέλ­φων ψυχιά­τρων, νευ­ρο­λό­γων, δυστυ­χώς παθο­λό­γων και γενικής ιατρι­κής που συντα­γο­γρα­φούν αφειδώς βεν­ζο­δια­ζε­πί­νες. Αυτό είναι ένα τερά­στιο λάθος και είναι πολύ επι­κίν­δυνο, διότι ο ρόλος αυτών των φαρ­μά­κων είναι βρα­χυ­πρό­θε­σμα να δράσουν στο άγχος, δηλαδή για διά­στημα μάξι­μουμ 20 ημερών…

Αν παρα­μέ­νει το άγχος, πρέπει να γίνει άλλου τύπου παρέμ­βαση είτε φαρ­μα­κευ­τική είτε ψυχο­δυ­να­μική, διότι αν λαμ­βά­νεις ουσίες ηρε­μι­στι­κές, όπως οι βεν­ζο­δια­ζε­πί­νες, στην 6η και στην 7η δεκα­ε­τία της ζωής σου ή και πιο πριν, από τη μια μεριά υπάρχει ο κίν­δυ­νος του εθισμού και της εξάρ­τη­σης και συνεχώς θα πρέπει να αυξά­νεις τη δόση και από την άλλη μεριά ναρ­κο­θε­τείς και τα γερά­ματά σου, διότι η χρήση ουσιών αυτού του τύπου φαρ­μα­κευ­τι­κών ουσιών σε αυτές τις ηλι­κια­κές περιό­δους της ζωής, απο­τε­λούν επι­βα­ρυ­ντικό παρά­γο­ντα για εκδή­λωση άνοιας τύπου Alzheimers ή άλλων τύπων. Είναι λοιπόν πολύ σημα­ντικό να δρά­σουμε προ­λη­πτικά και σε αυτό το επίπεδο, διότι αυτή η “παν­δη­μία μέσα στην παν­δη­μία” είναι ύπουλη και δεν θα πρέπει να ξεχνάμε ότι η άνοια πέρα από τερά­στιο κοι­νω­νι­κο­οι­κο­νο­μικό κόστος, κατά κύριο λόγο απο­σα­θρώ­νει την ποιό­τητα ζωής και την ποιό­τητα της δύσης μεν του βίου, μιας δύσης όμως που οφεί­λουμε όλοι να την κάνουμε όσο γίνεται πιο ανθρώ­πινη και ποιο ποιο­τική.

Κύριε Λιάπη, θα ήθελα να μας πείτε αν η κοι­νω­νία μας έχει απο­τι­νά­ξει το στίγμα της ψυχικής νόσου, με δεδο­μένο ότι η παν­δη­μία θα αφήσει πολλά κατά­λοιπα και όλο και περισ­σό­τε­ροι είναι εκείνοι που θα χρεια­στούν βοήθεια από ειδι­κούς.

Εχει γίνει μεγάλη προ­σπά­θεια, έχετε συντε­λέ­σει και οι δημο­σιο­γρά­φοι σε αυτό, του­λά­χι­στον οι σωστοί δημο­σιο­γρά­φοι, υπάρχει όμως αρκετός δρόμος ακόμα σε σχέση με το πώς αντι­με­τω­πί­ζο­νται ο ψυχια­τρι­κός ασθενής, ο ψυχί­α­τρος και ο ψυχο­λό­γος… Το αντί­στοιχο μπο­ρούμε να πούμε και για τους εξαρ­τη­μέ­νους συναν­θρώ­πους μας. Παλιό­τερα οι χρήστες ουσιών ήταν βαθιά περι­θω­ριο­ποι­η­μέ­νοι από την κοι­νω­νία και υπήρχε η άποψη ότι δεν μπορούν να ξεφύ­γουν από αυτή την κατά­σταση. Ηταν οι από­βλη­τοι της κοι­νω­νίας. Σήμερα υπάρ­χουν δομές, όπως το ΚΕΘΕΑ, και άλλες, που μπορούν οι χρήστες να απευ­θυν­θούν για να βγουν από τον κόσμο των εξαρ­τή­σεων και υπάρ­χουν πάρα πολλοί πρώην χρήστες που απο­φοι­τούν από τις θερα­πευ­τι­κές μας κοι­νό­τη­τες και βρί­σκουν αμέσως δουλειά, εντάσ­σο­νται στην κοι­νω­νία, οικο­δο­μούν εκ νέου τη ζωή τους και τις σχέσεις τους από την αρχή και ενσω­μα­τώ­νο­νται στον κοι­νω­νικό ιστό.