Η κυκλική οικονομία στην πράξη: Τι μας διδάσκει η Τήλος για τη μετάβαση σε ένα μοντέλο μηδενικών αποβλήτων

Τα τελευ­ταία χρόνια γίνεται συνεχώς λόγος για τη σημασία της κυκλι­κής οικο­νο­μίας αν θέλουμε στο κοντινό –και πόσω μάλλον στο μακρινό- μέλλον ο κόσμος να είναι βιώ­σι­μος για εμάς και για τις επό­με­νες γενιές.

Στη φάση που δια­νύ­ουμε αυτός ο “λόγος” περνά ορι­στικά από τη φάση της θεωρίας στην αυστηρή εφαρ­μογή, με το παρά­δειγμα της δια­χεί­ρι­σης των απο­βλή­των να ανα­δει­κνύ­ε­ται σε ένα από τα πιο σύνθετα στοι­χή­ματα της πρά­σι­νης μετά­βα­σης.

Το ευχά­ρι­στο είναι ότι η Ευρω­παϊκή Ένωση δεν αρκεί­ται σε ευχο­λό­για και τυπικές ανα­φο­ρές συμ­μόρ­φω­σης καθώς επι­τα­χύ­νει τις πολι­τι­κές της και απαιτεί πλέον απτά, μετρή­σιμα απο­τε­λέ­σματα.

Στο πλαίσιο αυτό, τόσο οι επι­χει­ρή­σεις και τα κράτη όσο και οι τοπικές κοι­νω­νίες καλού­νται να απο­δεί­ξουν ότι η ανα­διορ­γά­νωση της παρα­γω­γι­κής και κατα­να­λω­τι­κής αλυ­σί­δας είναι εφικτή, οικο­νο­μικά βιώσιμη και καθο­λικά απο­δε­κτή.

Αν και οι περισ­σό­τε­ροι εξ ημών θα περί­με­ναν ότι το παρά­δειγμα σε αυτή την ευρω­παϊκή πρό­κληση θα ερχόταν ως συνήθως από κάποια τεχνο­λο­γική μητρό­πολη του Βορρά, η πραγ­μα­τι­κό­τητα μας πάει σε ένα μικρό νησί της Δωδε­κα­νή­σου. Η Τήλος απο­τε­λεί σήμερα το πιο ώριμο παρά­δειγμα εφαρ­μο­γής της κυκλι­κής οικο­νο­μίας σε πραγ­μα­τι­κές συν­θή­κες, όντας το πρώτο πιστο­ποι­η­μένο zero waste νησί στον κόσμο.

Από την ταφή στην πλήρη αξιο­ποί­ηση

Η έννοια της κυκλι­κής οικο­νο­μίας (circular economy) υπο­στη­ρί­ζει την απο­δέ­σμευση της οικο­νο­μι­κής ανά­πτυ­ξης από την εξά­ντληση των φυσικών πόρων στην επα­να­χρη­σι­μο­ποί­ησή τους. Αντί για το παρα­δο­σιακό, γραμ­μικό μοντέλο «παράγω, κατα­να­λώνω, πετώ», η κυκλική προ­σέγ­γιση επι­βάλ­λει τη δια­τή­ρηση των υλικών στην οικο­νο­μία για όσο το δυνατόν περισ­σό­τερο χρόνο, μετα­τρέ­πο­ντας τα από­βλητα σε δευ­τε­ρο­γε­νείς πρώτες ύλες.

Μέχρι το 2022, η Τήλος ακο­λου­θούσε την πεπα­τη­μένη: περισ­σό­τερο από το 87% των απορ­ριμ­μά­των του νησιού κατέ­ληγε σε ταφή, επι­βα­ρύ­νο­ντας το περι­βάλ­λον και διαιω­νί­ζο­ντας ένα ξεπε­ρα­σμένο μοντέλο.

Σήμερα, η εικόνα αυτή έχει ανα­τρα­πεί πλήρως μέσα από το πρό­γραμμα Just Go Zero Tilos, που σχε­δί­ασε και υλο­ποιεί η Polygreen, με τον ΧΥΤΑ του νησιού να κλείνει ορι­στικά. Η ταφή απορ­ριμ­μά­των μηδε­νί­στηκε και πλέον περισ­σό­τερο από το 90% των υλικών ανα­κτά­ται. Η καρδιά αυτής της ανα­τρο­πής χτυπά στο Κέντρο Κυκλι­κής Και­νο­το­μίας (3Κ), όπου τα υλικά συγκε­ντρώ­νο­νται, δια­χω­ρί­ζο­νται και προ­ω­θού­νται για ανα­κύ­κλωση και κομπο­στο­ποί­ηση, απο­δει­κνύ­ο­ντας ότι ο κύκλος της ζωής των προ­ϊ­ό­ντων μπορεί να μείνει ανοι­χτός.

Μεγι­στο­ποί­ηση της αξίας των πόρων 

Για να λει­τουρ­γή­σει η κυκλική οικο­νο­μία, απαι­τεί­ται υψηλή απο­δο­τι­κό­τητα πόρων (resource efficiency). Αυτό πρα­κτικά σημαί­νει ότι δημιουρ­γούμε περισ­σό­τερη αξία με τη χρήση λιγό­τε­ρων πόρων, ελα­χι­στο­ποιώ­ντας τις απώ­λειες σε κάθε στάδιο. Οπότε, δεν αρκεί απλώς να μαζεύ­ουμε απορ­ρίμ­ματα, πρέπει να δια­σφα­λί­ζουμε ότι η ποιό­τητά τους επι­τρέ­πει την πλήρη επα­νέ­νταξή τους στην παρα­γωγή.

Στην Τήλο, η απο­δο­τι­κό­τητα αυτή επι­τυγ­χά­νε­ται στην πηγή, μέσα από ένα ολο­κλη­ρω­μένο σύστημα δια­λο­γής και συλ­λο­γής πόρτα-πόρτα. Κάτοι­κοι και επι­χει­ρή­σεις δεν πετάνε ανώνυμα μάζες απορ­ριμ­μά­των σε κοινούς κάδους, αλλά δια­χω­ρί­ζουν τα υλικά τους σε δια­κριτά ρεύματα. Με αυτόν τον τρόπο, τα οργα­νικά από­βλητα μετα­τρέ­πο­νται σε υψηλής ποιό­τη­τας κομπόστ για την ενί­σχυση της τοπικής γης, ενώ τα ανα­κυ­κλώ­σιμα δια­τη­ρούν την καθα­ρό­τητά τους, αυξά­νο­ντας την εμπο­ρική και παρα­γω­γική τους αξία. Η δια­χεί­ριση αυτή μειώνει κατα­κό­ρυφα το κόστος μετα­φο­ράς «άχρη­στων» φορτίων και μεγι­στο­ποιεί την αξιο­ποί­ησή τους στο νησί.

Κλεί­νο­ντας τη στρό­φιγγα των απο­βλή­των 

Η εκτροπή των απο­βλή­των/ απορ­ριμ­μά­των (waste diversion) απο­τε­λεί τον βασικό δείκτη επι­τυ­χίας κάθε σύγ­χρο­νου περι­βαλ­λο­ντι­κού σχε­δια­σμού. Μετρά το ποσοστό των απορ­ριμ­μά­των που απο­φεύ­γουν τον «θάνατο» της υγειο­νο­μι­κής ταφής ή της καύσης μέσω της επα­να­χρη­σι­μο­ποί­η­σης, της ανα­κύ­κλω­σης και της κομπο­στο­ποί­η­σης.

Το παρά­δειγμα της Τήλου στον τομέα αυτό είναι αξιο­θαύ­μα­στο. Η επί­τευξη ποσο­στού εκτρο­πής που ξεπερνά το 90% σημαί­νει πρα­κτικά ότι το νησί εξά­λειψε την ανάγκη για ΧΥΤΑ.

Τα απο­τε­λέ­σματα της περιό­δου 2023-2025 επι­βε­βαιώ­νουν τη δυνα­μική του συστή­μα­τος καθώς η ποιό­τητα της ανα­κύ­κλω­σης βελ­τιώ­θηκε αλμα­τω­δώς, με τα καθαρά ανα­κυ­κλώ­σιμα υλικά να κατα­γρά­φουν αύξηση 35% και τα υπο­λείμ­ματα (μη ανα­κυ­κλώ­σιμα) να συρ­ρι­κνώ­νο­νται κατά 22%. Αυτή η διαρκής βελ­τί­ωση δείχνει ότι η εκτροπή δεν είναι ένας στα­τι­κός στόχος, αλλά μια εξε­λισ­σό­μενη δια­δι­κα­σία που τρο­φο­δο­τεί­ται από την εμπει­ρία και τη συνεχή βελ­τι­στο­ποί­ηση των υπο­δο­μών.

Η ψηφιακή απο­τύ­πωση της προόδου 

Στην εποχή μας, ό,τι δεν μπορεί να μετρη­θεί, δεν μπορεί και να βελ­τιω­θεί. Η βιω­σι­μό­τητα που βασί­ζε­ται στα δεδο­μένα (data–driven sustainability) απο­τε­λεί το «κλειδί» για τη μετά­βαση από τις θεω­ρη­τι­κές εκτι­μή­σεις στην απτή απο­τε­λε­σμα­τι­κό­τητα. Τα δεδο­μένα προ­σφέ­ρουν δια­φά­νεια, επι­τρέ­πουν τον εντο­πι­σμό σφαλ­μά­των και τεκ­μη­ριώ­νουν την πραγ­μα­τική περι­βαλ­λο­ντική επίδοση.

Στο Just Go Zero Tilos, η τεχνο­λο­γία λει­τουρ­γεί ως ο αόρατος μεγάλος σύμ­μα­χος της φιλό­δο­ξης αυτής προ­σπά­θειας. Η δια­χεί­ριση, η ζύγιση και η παρα­κο­λού­θηση των ποσο­τή­των των απορ­ριμ­μά­των πραγ­μα­το­ποιού­νται ψηφιακά και σε πραγ­μα­τικό χρόνο. Κάθε επι­χεί­ρηση και νοι­κο­κυ­ριό έχει το δικό του ψηφιακό απο­τύ­πωμα στη γέννηση των απο­βλή­των. Αυτή η συνεχής ροή δεδο­μέ­νων επι­τρέ­πει στους δια­χει­ρι­στές του προ­γράμ­μα­τος να γνω­ρί­ζουν ανά πάσα στιγμή τις ανάγκες συλ­λο­γής, να προ­λαμ­βά­νουν δυσλει­τουρ­γίες και να προ­σαρ­μό­ζουν τα δρο­μο­λό­για, δια­σφα­λί­ζο­ντας την απόλυτη ακρί­βεια και την αξιο­πι­στία των απο­τε­λε­σμά­των που παρου­σιά­ζο­νται διεθνώς.

Από το μικρό νησί στη μεγάλη κλίμακα 

Ένα από τα πιο συχνά επι­χει­ρή­ματα των σκε­πτι­κι­στών απέ­να­ντι σε πράσινα success stories είναι ότι αυτά απο­τε­λούν «πει­ρά­ματα εργα­στη­ρίου», εφαρ­μό­σιμα μόνο σε ελεγ­χό­μενα, μικρά περι­βάλ­λο­ντα. Εδώ εισέρ­χε­ται η έννοια της επε­κτα­σι­μό­τη­τας (scalability), της ικα­νό­τη­τας δηλαδή, ενός μοντέ­λου να προ­σαρ­μό­ζε­ται, να μεγε­θύ­νε­ται και να εφαρ­μό­ζε­ται με την ίδια επι­τυ­χία σε μεγα­λύ­τε­ρες πλη­θυ­σμια­κές ή γεω­γρα­φι­κές κλί­μα­κες.

Η πολύ­τιμη τεχνο­γνω­σία που ανα­πτύ­χθηκε στην Τήλο μπορεί να απο­τε­λέ­σει ένα τέτοιο χρήσιμο προ­σχέ­διο (blueprint) για την πράσινη μετά­βαση κάθε κοι­νό­τη­τας που επι­διώ­κει να μηδε­νί­σει το περι­βαλ­λο­ντικό της απο­τύ­πωμα. Την ίδια στιγμή, η επι­τυ­χία αυτή ξεκλει­δώ­νει νέες, εφαρ­μό­σι­μες λύσεις για τις επι­χει­ρή­σεις που θέλουν να ενσω­μα­τώ­σουν τη zero waste φιλο­σο­φία στους στρα­τη­γι­κούς τους στόχους (ώστε να ευθυ­γραμ­μι­στούν με τα σύγ­χρονα ESG κρι­τή­ρια), απο­δει­κνύ­ο­ντας στην πράξη ότι το μοντέλο δια­θέ­τει την απα­ραί­τητη ευε­λι­ξία να προ­σαρ­μο­στεί σε δια­φο­ρε­τι­κές κλί­μα­κες, χωρίς να αλλοιω­θεί η ουσία του.

Ευθυ­γράμ­μιση με τους ευρω­παϊ­κούς στόχους

Η Ευρω­παϊκή Ένωση, μέσω της Πρά­σι­νης Συμ­φω­νίας (Green Deal) και του Σχεδίου Δράσης για την Κυκλική Οικο­νο­μία, έχει θέσει αυστηρά ορόσημα για τη μείωση της ταφής κάτω από το 10% έως το 2035 και την υπο­χρε­ω­τική χωριστή συλλογή των βιο­α­πο­βλή­των. Η πίεση προς τα κράτη-μέλη, όσο πλη­σιά­ζουμε τα έτη ορόσημα επί­τευ­ξης στόχων και για την παράλ­ληλη αποφυγή προ­στί­μων, είναι πρω­το­φα­νής.

Το παρά­δειγμα της Τήλου απο­δει­κνύει ότι οι ευρω­παϊ­κοί στόχοι δεν χρειά­ζε­ται να θεω­ρού­νται ουτο­πι­κοί. Ενώ μεγάλες ευρω­παϊ­κές περι­φέ­ρειες πασχί­ζουν ακόμα να πιάσουν τους στόχους του προη­γού­με­νου δια­στή­μα­τος, η Τήλος τους έχει ξεπε­ρά­σει προ πολλού, επι­τυγ­χά­νο­ντας zero waste επι­δό­σεις δεκα­ε­τίες νωρί­τερα από τα επίσημα χρο­νο­δια­γράμ­ματα.

Η επι­τυ­χία αυτή προ­σφέ­ρει στην Ελλάδα και την Ευρώπη μια απτή απά­ντηση στις απαι­τή­σεις των Βρυ­ξελ­λών, μετα­τρέ­πο­ντας τη χώρα από ουραγό σε πρω­το­πόρο της περι­βαλ­λο­ντι­κής πολι­τι­κής.

Θωρά­κιση & Ανθε­κτι­κό­τητα των τοπικών κοι­νω­νιών

Η πράσινη μετά­βαση δεν νοείται αν δεν εμπε­ριέ­χει την κοι­νω­νική διά­σταση. Η ανθε­κτι­κό­τητα των τοπικών κοι­νω­νιών αφορά την ικα­νό­τητά τους να αυτο­νο­μού­νται, να προ­στα­τεύ­ουν το οικο­σύ­στημά τους από την κλι­μα­τική κρίση και να δημιουρ­γούν εγχώρια οικο­νο­μική αξία, θωρα­κί­ζο­ντας το μέλλον τους απέ­να­ντι σε εξω­τε­ρι­κές κρίσεις και αλλαγές.

Στην Τήλο, η πραγ­μα­τική αξία του εγχει­ρή­μα­τος κρίθηκε στο πεδίο της ευρύ­τα­της κοι­νω­νι­κής απο­δο­χής. Η τεχνο­λο­γία και οι υπο­δο­μές θα ήταν άχρη­στες χωρίς την ενεργή εμπλοκή των κατοί­κων, των τοπικών επι­χει­ρή­σεων και των επι­σκε­πτών. Η κοι­νό­τητα αγκά­λιασε το Just Go Zero, ενσω­μα­τώ­νο­ντας τις νέες πρα­κτι­κές στην καθη­με­ρι­νό­τητά της.

Με τον τρόπο αυτό, το νησί απέ­κτησε ένα πολύ ισχυρό πλε­ο­νέ­κτημα, μειώ­νο­ντας το περι­βαλ­λο­ντικό του κόστος, ανα­βαθ­μί­ζο­ντας το του­ρι­στικό του προϊόν ως βιώ­σι­μος προ­ο­ρι­σμός και απο­δει­κνύ­ο­ντας ότι η προ­στα­σία του τόπου είναι η καλύ­τερη ασπίδα για την οικο­νο­μική και κοι­νω­νική του επι­βί­ωση.

Μια διεθνής ανα­γνώ­ριση με φόντο ένα βιώσιμο μέλλον

Η δικαί­ωση για το ακρι­τικό νησί της Τήλου δεν άργησε να λάβει επίσημη μορφή, αφού ανα­γνω­ρί­στηκε ως το πρώτο πιστο­ποι­η­μένο zero waste νησί στον κόσμο από το ευρω­παϊκό δίκτυο Zero Waste Cities.

Παράλ­ληλα, το μοντέλο της έχει ανα­λυ­θεί ως υπο­δειγ­μα­τική μελέτη περί­πτω­σης (case study) από διε­θνείς οργα­νι­σμούς και ακα­δη­μαϊκά ιδρύ­ματα, μεταξύ των οποίων το INSEAD και το World Economic Forum.

Και ενώ οι δια­κρί­σεις μπορεί να δίνουν την ψυχο­λο­γική ώθηση για τη συνέ­χεια, η ουσία τελικά βρί­σκε­ται στους αριθ­μούς και τα απο­τε­λέ­σματα στο πεδίο.

Η Τήλος στέλνει ένα ξεκά­θαρο μήνυμα στην Ευρώπη και τον κόσμο: η κυκλική οικο­νο­μία δεν είναι μια υπόθεση που θα αφή­σουμε για αύριο, ούτε μια θεω­ρη­τική υπο­χρέ­ωση συμ­μόρ­φω­σης σε κάποιους κανόνες. Απε­να­ντίας, είναι ένα ζωντανό, παρα­γω­γικό εργα­λείο ανά­πτυ­ξης και και­νο­το­μίας που συμ­βαί­νει ήδη, εδώ και τέσσερα χρόνια, απο­δει­κνύ­ο­ντας ότι ο πλα­νή­της μπορεί να αλλάξει, ξεκι­νώ­ντας από ένα πολλά υπο­σχό­μενο μικρό σημείο του χάρτη.

Πηγή: in.gr