Χρίστος Λιάπης: «Η βία των ανηλίκων δεν αντιμετωπίζεται με καταστολή, αλλά με αποκατάσταση των οικογενειακών δεσμών»

Κύριε Λιάπη, θα ήθελα να ξεκι­νή­σουμε τη συνέ­ντευξή μας από την έντονη ανη­συ­χία για τα περι­στα­τικά παρα­βα­τι­κό­τη­τας και το πόσο έχουν ξεφύγει. Υπάρχει αυτή η εκτί­μηση στην κοι­νω­νία, αλλά είναι όντως σωστό να λέμε ότι η κατά­σταση έχει πλέον ξεφύγει;

Ναι, είναι βέβαιο πως η κατά­σταση παρου­σιά­ζει μια ανη­συ­χη­τική έξαρση. Στην παρούσα φάση συντρέ­χουν πολ­λα­πλοί παρά­γο­ντες.

Είναι αλήθεια ότι όσο εντα­τι­κό­τερα προ­σπα­θείς να ανι­χνεύ­σεις επι­στη­μο­νικά ένα φαι­νό­μενο, τόσο αυξά­νο­νται οι πιθα­νό­τη­τες να το δεις να εκδη­λώ­νε­ται. Ωστόσο, εν προ­κει­μένω, βρι­σκό­μα­στε ενώπιον πολλών γενε­σιουρ­γών αιτιών. Δυστυ­χώς, η νεανική παρα­βα­τι­κό­τητα έχει αυξηθεί σημα­ντικά και αυτό προ­κα­λεί έναν δικαιο­λο­γη­μένο και έντονο προ­βλη­μα­τι­σμό.

Υπάρχει τρόπος να οριο­θε­τη­θεί αυτή η κατά­σταση; Γιατί η αίσθηση της κοι­νω­νίας είναι πως τα πράγ­ματα οδη­γού­νται σε μια κλι­μα­κού­μενη επι­δεί­νωση.

Κοι­τάξτε, εάν δεν απο­κα­τα­στα­θεί η εύρυθμη λει­τουρ­γία της οικο­γέ­νειας, δεν μπορεί να υπάρξει ουσια­στικό απο­τέ­λε­σμα. Η οικο­γέ­νεια δια­δρα­μα­τί­ζει καθο­ρι­στικό ρόλο στην οριο­θέ­τηση και στη μετά­δοση των ορθών προ­τύ­πων που υιο­θε­τούν τα παιδιά από τους γονείς τους. Δυστυ­χώς, την τελευ­ταία δεκα­ε­τία ο οικο­γε­νεια­κός πυρήνας υπέστη μια σημα­ντική απο­στα­θε­ρο­ποί­ηση, καθώς κλήθηκε να αντι­με­τω­πί­σει ακραίες κοι­νω­νι­κές συν­θή­κες. Αυτές οι συν­θή­κες δοκί­μα­σαν τις αντοχές, τους παρα­δο­σια­κούς ρόλους, αλλά και τα ψυχο­λο­γικά δυνα­μικά της οικο­γέ­νειας. Εάν δεν απο­κα­τα­στα­θεί αυτή η δομή, οποια­δή­ποτε απαί­τηση κι αν έχουμε από τους κρα­τι­κούς φορείς ή το εκπαι­δευ­τικό σύστημα, το απο­τέ­λε­σμα θα είναι ελλιπές.

Οι «πρω­ταρ­χι­κοί άλλοι» (σημα­ντι­κοί άλλοι / significant others), που για το παιδί είναι οι γονείς και κατ’ επέ­κταση όσοι έχουν την ευθύνη της ανα­τρο­φής τους, έχουν εκπέμ­ψει τα τελευ­ταία χρόνια εσφαλ­μέ­νες κατευ­θύν­σεις, λαν­θα­σμέ­νες οριο­θε­τή­σεις και προ­βλη­μα­τικά πρότυπα.

Αυτό αφορά στο επίπεδο της πρό­λη­ψης, που είναι το πρώτο και κύριο σκα­λο­πάτι. Στις περι­πτώ­σεις όμως που εξε­λίσ­σο­νται τώρα, πώς επι­τυγ­χά­νε­ται η ανά­σχεση; Πώς μπαίνει το «φρένο» στα παιδιά που έχουν ήδη εγκλω­βι­στεί σε αυτόν τον φαύλο κύκλο της βίας;

Πρώτα απ’ όλα, οφεί­λουμε να κατα­νο­ή­σουμε ότι δεν πρό­κει­ται για μεμο­νω­μένα φαι­νό­μενα. Συν­δέ­ο­νται άρρηκτα, καταρ­χάς, με τη χρήση ουσιών. Υπό τη θεσμική μου ιδιό­τητα στον ΕΟΠΑΕ και ως πρώην πρό­ε­δρος του ΚΕΘΕΑ, δια­πι­στώνω πως η χρήση εξαρ­τη­σιο­γό­νων ουσιών, συμπε­ρι­λαμ­βα­νο­μέ­νης της κάν­να­βης και του αλκοόλ, κατε­βά­ζει συνεχώς το ηλι­κιακό της κατώφλι, ως προς τον χρόνο που οι ανή­λι­κοι μαθητές ξεκι­νούν –πλέον- τη χρήση.

Αυτό δημιουρ­γεί παθο­λο­γι­κές επι­κα­λύ­ψεις μεταξύ της νεα­νι­κής παρα­βα­τι­κό­τη­τας, της βίαιης συμπε­ρι­φο­ράς και της χρήσης ουσιών.

Είτε επειδή οι ανή­λι­κοι βιαιο­πρα­γούν ευρι­σκό­με­νοι υπό την επήρεια ουσιών, είτε επειδή συγκρο­τούν παρα­βα­τι­κές ομάδες με δομή συμ­μο­ρίας προ­κει­μέ­νου να προ­μη­θεύ­ο­νται και να δια­κι­νούν τις ουσίες αυτές. Αυτό εφά­πτε­ται άμεσα με μια άλλη παθο­λο­γική πτυχή του ζητή­μα­τος, το αίσθημα του ανήκειν. Λόγω της απώ­λειας εσω­τε­ρι­κής δομής και της δια­τά­ρα­ξης των πρω­ταρ­χι­κών σχέσεων με τον εαυτό τους και με την οικο­γέ­νεια, οι νέοι ανα­ζη­τούν αυτή τη χαμένη δομή μέσα από την ένταξη σε ομάδες συνο­μη­λί­κων. Εκεί, τα κρι­τή­ρια απο­δο­χής φιλ­τρά­ρο­νται, δυστυ­χώς, μέσα από τη βίαιη συμπε­ρι­φορά, την παρα­βα­τι­κό­τητα εν γένει, τη χρήση ουσιών ή και σε έναν συν­δυα­σμό όλων αυτών.

Το αντι­λαμ­βά­νο­νται όμως αυτό οι ίδιοι; Είναι μια εκούσια επιλογή ή μια ασυ­νεί­δητη δια­δι­κα­σία;

Αυτή η δια­δι­κα­σία επι­τε­λεί­ται ασυ­νεί­δητα. Προ­φα­νώς, εάν υπήρχε πλήρης επί­γνωση της προ­βλη­μα­τι­κό­τη­τας ή και του νοσηρού της συμπε­ρι­φο­ράς τους, οι ίδιοι οι έφηβοι θα κινη­το­ποιού­νταν προς τη θερα­πεία των αιτίων που προ­κα­λούν αυτές τις συμπε­ρι­φο­ρές και θα ευαι­σθη­το­ποιού­σαν τους γονείς τους προς αυτή την κατεύ­θυνση.

Κατα­λυ­τικό ρόλο παίζει πλέον και η πλη­ρο­φο­ριό­σφαιρα του δια­δι­κτύου. Ζούμε σε έναν διττό κόσμο, τον φυσικό και τον ψηφιακό. Ο εκφο­βι­σμός (bullying) και οι βίαιες συγκρού­σεις προ­ϋ­πήρ­χαν στα σχολικά περι­βάλ­λο­ντα και πάντοτε ο αδύ­να­μος βρι­σκό­ταν στο στό­χα­στρο των ισχυ­ρό­τε­ρων. Όμως πλέον προ­σφέ­ρε­ται η δυνα­τό­τητα κατα­γρα­φής των σκηνών βίας και η ακα­ριαία ανα­πα­ρα­γωγή και ευρεία διάδοσή τους μέσω των κοι­νω­νι­κών δικτύων. Αυτή η ψηφιακή ανα­με­τά­δοση λει­τουρ­γεί ως «δια­βα­τή­ριο κοι­νω­νι­κής κατα­ξί­ω­σης» μεταξύ των συνο­μη­λί­κων, κλεί­νο­ντας έναν φαύλο κύκλο όπου η ανάγκη για ένταξη επι­βε­βαιώ­νε­ται μέσα από τη βία.

Υπάρχει δρόμος επι­στρο­φής για ένα παιδί που έχει ήδη παρε­κτρα­πεί;

Αναμ­φί­βολα υπάρχει δρόμος επι­στρο­φής, αρκεί όμως να ανα­γνω­ρι­στεί το πρό­βλημα στην πολυ­πα­ρα­γο­ντική του διά­σταση. Είναι εντελώς δια­φο­ρε­τικό το προφίλ ενός εφήβου που εκδη­λώ­νει βία λόγω ενδο­οι­κο­γε­νεια­κών δυσλει­τουρ­γιών και ριζικά δια­φο­ρε­τικό εκείνο ενός παιδιού που έχει εμπλα­κεί στη χρήση ουσιών ή φέρει μια υπο­κεί­μενη, ενεργό ψυχο­πα­θο­λο­γία. Κοινός παρο­νο­μα­στής, ωστόσο, σε κάθε βίαιο ξέσπα­σμα και σε κάθε παρε­κτροπή παρα­μέ­νει το έλλειμμα ενσυ­ναί­σθη­σης. Η ενσυ­ναί­σθηση είναι η ικα­νό­τητα να ταυ­τι­ζό­μα­στε με τη θέση του άλλου και άρα να αντι­λαμ­βα­νό­μα­στε το καλό ή το κακό που του προ­κα­λούμε. Αυτό που δεν λει­τουρ­γεί σωστά ως δικλείδα ασφα­λείας, είναι ότι δεν υιο­θε­τεί­ται το ηθικό μοτίβο βάσει του οποίου το κακό που δεν θα ήθελε να του προ­κα­λέ­σουν οι άλλοι, απο­φεύ­γει να το προ­κα­λέ­σει ο ίδιος.

Γι’ αυτό λέμε ότι «οι ρίζες της ηθικής βρί­σκο­νται στην ενσυ­ναί­σθηση». Όταν αυτή η ικα­νό­τητα ατονεί, όχι επειδή λείπει το νοητικό εργα­λείο, αλλά επειδή δεν λει­τούρ­γη­σαν σωστά τα «κανάλια της ηθικής» που θα μάθαι­ναν στο παιδί να σχε­τί­ζε­ται με σωστό τρόπο, αυτό απο­τε­λεί ένδειξη δια­τα­ρα­χής προ­σω­πι­κό­τη­τας. Αυτό το μοντέλο ψυχο­πα­θο­λο­γίας δίνει τα συμ­πτώ­ματά του από την ανήλικη ζωή και κλι­μα­κώ­νε­ται αργό­τερα ως αντικοινωνική-ψυχοπαθητική δια­τα­ραχή προ­σω­πι­κό­τη­τας. Παράλ­ληλα, μπορεί να συνυ­πάρ­χει και μια άλλη ψυχια­τρική παθο­λο­γία, όπως για παρά­δειγμα κατά­θλιψη που εκφρά­ζε­ται με διέ­γερση, θυμό και επει­σό­δια έντασης, η οποία απαιτεί εξει­δι­κευ­μέ­νες παρεμ­βά­σεις από παι­δο­ψυ­χιά­τρους. Σε κάθε περί­πτωση, αν υπάρχει χρήση ουσιών ή αλκοόλ που συνά­πτε­ται με την παρα­βα­τι­κό­τητα, εάν δεν αντι­με­τω­πι­στεί αυτό το «δίδυμο» της χρήσης και της παραβατικής-βίαιης συμπε­ρι­φο­ράς, οποια­δή­ποτε άλλη παρέμ­βαση θα είναι ατε­λέ­σφορη.

Κύριε καθη­γητά, με βάση την εμπει­ρία σας, προ­βλέ­πετε περαι­τέρω επι­δεί­νωση των φαι­νο­μέ­νων στο μέλλον;

Σύμφωνα με τον δεύτερο θερ­μο­δυ­να­μικό νόμο, η εντρο­πία τείνει να αυξά­νε­ται. Συνεπώς, όλα τα συστή­ματα ρέπουν προς την αταξία και την επι­δεί­νωση της εικόνας τους με όρους απο­διορ­γά­νω­σης, εάν δεν υπάρ­ξουν οι δέουσες διορ­θω­τι­κές παρεμ­βά­σεις. Παρότι η νεανική παρα­βα­τι­κό­τητα προ­ϋ­πήρχε ιστο­ρικά, η σημε­ρινή της διό­γκωση είναι αδιαμ­φι­σβή­τητη και όσο δεν παρεμ­βαί­νουμε συγκρο­τη­μένα, δεν θα βελ­τιω­θεί από μόνη της. Ακόμη και σε περιό­δους οικο­νο­μι­κής ευμά­ρειας, τα περι­στα­τικά βιαίων εκτρο­πών των ανη­λί­κων, ήταν παρόντα, διότι το ζητού­μενο για ένα παιδί δεν είναι πρω­τί­στως τα υλικά αγαθά, αλλά ο ποιο­τι­κός χρόνος και ο ουσια­στι­κός συναι­σθη­μα­τι­κός δεσμός με την οικο­γέ­νεια. Η κρίση έπληξε καίρια αυτούς τους δεσμούς. Ο πατέρας ένιωσε να χάνει τον παρα­δο­σιακό του ρόλο, η μητέρα δοκι­μά­στηκε προ­σπα­θώ­ντας να καλύψει το εισο­δη­μα­τικό κενό και η καρα­ντίνα υπο­χρέ­ωσε τα παιδιά να περά­σουν συχνά –ακόμη και- μια ολό­κληρη βαθμίδα εκπαί­δευ­σης μπροστά σε μια οθόνη πλατ­φόρ­μας τηλεκ­παί­δευ­σης, στε­ρώ­ντας τους τη φυσική κοι­νω­νι­κο­ποί­ηση. Πρέπει να παρα­μέ­νουμε σε εγρή­γορση τόσο για την πρόληψη όσο και για τη δια­χεί­ριση της (συμπε­ρι­φο­ρι­κής) υπο­τρο­πής, ειδικά όταν οι δυσλει­τουρ­γίες στους οικο­γε­νεια­κούς δεσμούς επι­μέ­νουν.

Ποιο είναι το κρίσιμο ηλι­κιακό παρά­θυρο για την επα­γρύ­πνηση των γονέων;

Οι παρε­κτρο­πές ξεκι­νούν πλέον από τις τελευ­ταίες τάξεις του δημο­τι­κού, συνεπώς η εγρή­γορση πρέπει να είναι διαρκής μέχρι και τη μετε­φη­βεία. Νευ­ρο­α­να­πτυ­ξιακά, ο μετω­πιαίος λοβός του εγκε­φά­λου, υπεύ­θυ­νος για τον έλεγχο των παρορ­μή­σεων, τις ανα­στο­λές και αυτού που το ευρύ κοινό ορίζει απλά ως «ωρι­μό­τητα», ολο­κλη­ρώ­νε­ται μετά το 20ό έτος της ηλικίας, συχνά φτά­νο­ντας έως το 24ο με 25ο έτος. Είναι οξύμωρο το γεγονός ότι στην ελλη­νική κοι­νω­νία δια­τη­ρού­νται παθο­λο­γι­κές εξαρ­τή­σεις από την πατρική οικο­γέ­νεια έως τα 30, ενώ την ίδια στιγμή λείπει η ουσια­στική γονεϊκή οριο­θέ­τηση κατά την περίοδο που ο νέος δια­μορ­φώ­νει, κυριο­λε­κτικά με νευ­ρο­βιο­λο­γι­κούς όρους, την προ­σω­πι­κό­τητά του.

Η γονεϊκή μέριμνα και η φρο­ντίδα για τη δια­μόρ­φωση συν­θη­κών υγιούς ανά­πτυ­ξης δεν τελειώ­νει ποτέ, αλλά σίγουρα δεν πρέπει να εξα­ντλεί­ται όσο οι νέοι μας παρα­μέ­νουν ψυχο­κοι­νω­νικά και νευ­ρο­α­να­πτυ­ξιακά «νέοι».