Το δημογραφικό δεν είναι πρόβλημα γεννήσεων αλλά πρόβλημα εμπιστοσύνης

Κώστας Καστανάκης

Τα νούμερα του 2024 δεν αφήνουν περιθώρια παρερμηνείας. Η Ελλάδα κατέγραψε 68.467 γεννήσεις και 126.916 θανάτους. Σχεδόν διπλάσιοι οι θάνατοι από τις γεννήσεις, με τη φυσική μείωση του πληθυσμού να ξεπερνά τα 58.000 άτομα μέσα σε έναν χρόνο. Ο δείκτης γήρανσης έφτασε το 185, δηλαδή αναλογούν 185 ηλικιωμένοι σε κάθε 100 παιδιά. Και οι προβολές δείχνουν τη χώρα να πέφτει από τα 10,4 εκατομμύρια σήμερα στα 9,5 εκατομμύρια το 2050 και στα 8,1 εκατομμύρια το 2100.

Μπροστά σε αυτά τα στοιχεία, η εύκολη ανάγνωση λέει ότι οι Ελληνίδες κάνουν λίγα παιδιά. Είναι όμως λάθος ανάγνωση. Η Ελλάδα δεν αντιμετωπίζει πρόβλημα γεννήσεων. Αντιμετωπίζει πρόβλημα εμπιστοσύνης στο μέλλον.

Καστανάκης Κώστας

Δημοσιογράφος ΕΣΗΕΠΗΝ

Η σωστή διάγνωση

Ας το πούμε καθαρά. Οι νέοι δεν αρνούνται τα παιδιά. Τα αναβάλλουν και τα ακυρώνουν. Τα αναβάλλουν γιατί δεν βρίσκουν σπίτι που να αντέχουν να πληρώσουν, σταθερή δουλειά, μισθό που να φτάνει, μια αίσθηση ότι το αύριο θα είναι καλύτερο από το σήμερα.

Τα στοιχεία επιβεβαιώνουν αυτή την ανάγνωση. Ο δείκτης γονιμότητας κινείται γύρω στο 1,3 παιδί ανά γυναίκα, πολύ κάτω από το όριο αναπλήρωσης των γενεών που βρίσκεται στο 2,1. Και περίπου το 11% των γεννήσεων προέρχεται πλέον από μητέρες σαράντα ετών και άνω, ένα από τα υψηλότερα ποσοστά στην ΕΕ. Όταν το παιδί έρχεται τόσο αργά, η οικογένεια χάνει το περιθώριο για δεύτερο ή τρίτο. Η καθυστέρηση, με άλλα λόγια, δεν είναι ιδιοτροπία. Είναι το αποτύπωμα μιας ανασφάλειας που κρατά δεκαετίες.

Η στέγη ως δημογραφικός παράγοντας

Αν υπάρχει ένας μοχλός που τα συμπυκνώνει όλα, αυτός λέγεται στέγαση. Η Τράπεζα της Ελλάδος το έθεσε ξεκάθαρα: η έντονη άνοδος των ενοικίων αντανακλά διαρθρωτικές ανισορροπίες στην αγορά κατοικίας. Πίσω από αυτή την τεχνική διατύπωση κρύβεται μια απλή αλήθεια. Όταν ένα νέο ζευγάρι δίνει το μισό του εισόδημα σε ενοίκιο, δεν αναβάλλει μια αγορά. Αναβάλλει ένα παιδί.

Η πολιτεία το αναγνώρισε. Η υπουργός Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας, Δόμνα Μιχαηλίδου, παραδέχτηκε τον Ιούνιο του 2026 ότι το δημογραφικό δεν λύνεται με επιδόματα, αλλά χρειάζεται στέγη, εργασία και στήριξη της οικογένειας. Παρουσίασε μάλιστα το πρόγραμμα «Σπίτι μου», που ωφέλησε πάνω από 21.000 πολίτες, και περίπου 2.300 κοινωνικές κατοικίες. Η κατεύθυνση είναι σωστή. Το μέγεθος όμως είναι ελάχιστο μπροστά σε μια κρίση που αφορά εκατοντάδες χιλιάδες νέους. Λίγες χιλιάδες κατοικίες δεν αλλάζουν την απόφαση μιας ολόκληρης γενιάς.

Εργασία, μισθοί και ο μεγάλος αόρατος μοχλός

Εδώ το πρωτότυπο σχέδιο που μου δόθηκε άφηνε ένα κενό, και είναι το πιο σημαντικό. Η Ελλάδα παραμένει τελευταία στην ΕΕ στη συμμετοχή των γυναικών στην αγορά εργασίας. Αυτό δεν είναι δευτερεύουσα λεπτομέρεια. Είναι ίσως ο ισχυρότερος μοχλός που έχουμε αφήσει ανενεργό.

Γιατί το δημογραφικό δεν λύνεται πιέζοντας τις γυναίκες να επιλέξουν ανάμεσα στην καριέρα και στο παιδί. Λύνεται όταν δεν χρειάζεται να επιλέξουν. Σήμερα η αγορά εργασίας τιμωρεί έμμεσα τη μητρότητα: επισφάλεια, φόβος απόλυσης, χαμηλοί μισθοί. Η Ελλάδα ψήφισε άδεια πατρότητας δεκατεσσάρων ημερών και γονικές άδειες με τον νόμο 4808 του 2021, και αυτό μετράει. Όμως ο νόμος στα χαρτιά δεν αρκεί όταν η πραγματικότητα στην επιχείρηση παραμένει εχθρική.

Και εδώ ο ΟΟΣΑ δίνει την πιο χρήσιμη συμβουλή. Η πρόσβαση σε βρεφονηπιακή φροντίδα αυξάνει τη γονιμότητα περισσότερο από τα εφάπαξ επιδόματα, γιατί μειώνει το πραγματικό κόστος του δεύτερου και του τρίτου παιδιού. Το επίδομα γέννας λειτουργεί σαν ασπιρίνη. Ο παιδικός σταθμός λειτουργεί σαν θεραπεία.

Η γενιά που εξάγαμε

Υπάρχει και μια ακόμη αιμορραγία που υποτιμήσαμε. Από το 2010, περίπου 660.000 Έλληνες έφυγαν στο εξωτερικό. Δεν έφυγε ένα τυχαίο δείγμα του πληθυσμού. Έφυγαν κυρίως άνθρωποι 25 έως 44 ετών, στην πλειονότητά τους πτυχιούχοι. Με άλλα λόγια, η χώρα εξήγαγε ακριβώς τον πληθυσμό αναπαραγωγικής και παραγωγικής ηλικίας, τους ανθρώπους που θα έκαναν εδώ τα παιδιά της επόμενης γενιάς.

Τα τελευταία χρόνια ένα μέρος αυτής της γενιάς επιστρέφει, καθώς περίπου 423.000 έχουν ήδη γυρίσει. Η επιστροφή όμως μένει εύθραυστη, και τα εμπόδια είναι ακριβώς τα ίδια που γεννούν το δημογραφικό: η δυσκολία να βρει κανείς σπίτι και οι χαμηλοί μισθοί. Όποιος θέλει να γυρίσει σκοντάφτει στους ίδιους τοίχους που έσπρωξαν τους νέους να φύγουν. Το brain drain, λοιπόν, δεν είναι ξεχωριστό πρόβλημα. Είναι η ίδια ανασφάλεια με άλλο πρόσωπο.

Τι δεν είναι λύση

Ας ξεκαθαρίσουμε και κάτι ακόμη, γιατί σε κάθε συζήτηση για το δημογραφικό κάποιοι το φέρνουν στο τραπέζι. Ο περιορισμός των αναπαραγωγικών δικαιωμάτων των γυναικών δεν αποτελεί δημογραφική πολιτική. Συγκρούεται με δικαιώματα υγείας και δεν παράγει παιδιά, παράγει μόνο κίνδυνο. Η σοβαρή πολιτική κινείται αντίστροφα: σεξουαλική αγωγή, πρόσβαση στην αντισύλληψη, συμβουλευτική, και κυρίως οικονομική ασφάλεια ώστε μια γυναίκα που θέλει να κρατήσει ένα παιδί να μπορεί να το κάνει χωρίς φόβο.

Τι θα έκανε πραγματικά τη διαφορά

Το δημογραφικό δεν λύνεται με ένα επίδομα ούτε με ένα σύνθημα. Λύνεται με ασφάλεια, και η ασφάλεια χτίζεται σε λίγους αλλά γερούς πυλώνες.

Πρώτα η στέγη. Η χώρα χρειάζεται μαζικό πρόγραμμα προσιτής κατοικίας για νέους, με αξιοποίηση κενών και δημόσιων ακινήτων, σε κλίμακα δεκάδων χιλιάδων και όχι λίγων χιλιάδων. Έπειτα η εργασία: σταθερές θέσεις, μισθοί που να συνδέονται με την παραγωγικότητα, και πραγματική, ελεγχόμενη προστασία των εγκύων και των νέων γονέων. Μετά η φροντίδα: καθολική πρόσβαση σε βρεφονηπιακό σταθμό, που απελευθερώνει κυρίως τις γυναίκες να μείνουν στην εργασία και να κάνουν το επόμενο παιδί. Και τέλος η περιφέρεια, με γιατρούς, σχολεία και συγκοινωνίες, ώστε να μην αδειάζει η ύπαιθρος προς τα δύο μεγάλα αστικά κέντρα.

Όλα αυτά κοστίζουν, και κοστίζουν πολύ. Κοστίζουν όμως λιγότερο από μια χώρα 8 εκατομμυρίων με τον έναν στους τρεις άνω των 65, που δεν θα έχει αρκετούς εργαζόμενους για να στηρίξει τις συντάξεις και την ανάπτυξή της.

Το πραγματικό διακύβευμα

Στο τέλος, το δημογραφικό είναι ο καθρέφτης όλων των άλλων. Ενώνει την οικονομία, τη στέγη, την εργασία, τους μισθούς, την υγεία και την περιφέρεια σε ένα ερώτημα: εμπιστεύεται ο νέος άνθρωπος αρκετά το μέλλον του εδώ ώστε να ριζώσει; Η ίδια ανασφάλεια που αδειάζει τις κούνιες σπρώχνει τους νέους στο αεροπλάνο της φυγής και τρέφει την οργή που εκμεταλλεύεται η ακροδεξιά. Είναι όλα όψεις του ίδιου προβλήματος.

Γι’ αυτό η απάντηση δεν μπορεί να είναι συντηρητική πίεση στα σώματα των γυναικών. Πρέπει να είναι μια προοδευτική πολιτική ασφάλειας για οικογένειες, νέους και παιδιά. Μια χώρα που θέλει παιδιά οφείλει πρώτα να δώσει στους νέους της ένα μέλλον που να αξίζει να φέρεις ένα παιδί μέσα του.

Πηγές

1.      ΕΛΣΤΑΤ, «Στοιχεία Φυσικής Κίνησης Πληθυσμού 2024» (3 Οκτ. 2025) και εκτιμώμενος πληθυσμός: 68.467 γεννήσεις, 126.916 θάνατοι, φυσική μείωση ~58.000, δείκτης γήρανσης 185,4, πληθυσμός ~10,37 εκατ.

2.      Eurostat / Capital / ΙΟΒΕ: δείκτης γονιμότητας ~1,3, προβολές πληθυσμού 9,5 εκατ. (2050) και 8,1 εκατ. (2100), μείωση γυναικών αναπαραγωγικής ηλικίας ~28% έως το 2050

3.      Τράπεζα της Ελλάδος, Έκθεση Διοικητή για το 2025 (Απρ. 2026): άνοδος ενοικίων και διαρθρωτικές ανισορροπίες στην κατοικία

4.      Υπουργείο Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας / Δ. Μιχαηλίδου (4 Ιουν. 2026): δηλώσεις και μέτρα στέγασης, πρόγραμμα «Σπίτι μου», κοινωνικές κατοικίες

5.      ΟΟΣΑ (OECD Family Database, 2026): η βρεφονηπιακή φροντίδα αυξάνει τη γονιμότητα περισσότερο από τα εφάπαξ επιδόματα

6.      ΣΕΒ / CNN Greece: brain drain ~660.000 από το 2010 (κυρίως 25-44 ετών, πτυχιούχοι), επιστροφή ~423.000, εμπόδια στέγη και μισθοί

7.      ΟΗΕ (Replacement Migration): η μετανάστευση μετριάζει αλλά δεν εξαφανίζει τη γήρανση

8.      ν. 4808/2021: άδεια πατρότητας και γονικές άδειες