Δύο μήνες πολέμου. Χιλιάδες νεκροί. Τα Στενά του Ορμούζ κλειστά. Η τιμή του πετρελαίου εκτοξεύθηκε στα 126 δολάρια το βαρέλι. Το υψηλότερο επίπεδο από το 2022 προτού υποχωρήσει στο 101. Και όμως, καμία πλευρά δε δείχνει διάθεση είτε να νικήσει είτε να υποχωρήσει. Οι επίσημες αφηγήσεις μιλούν για πυρηνική απειλή, για τρομοκρατία, για δημοκρατία. Όμως τα οικονομικά στοιχεία αναφέρουν κάτι διαφορετικό: αυτός ο πόλεμος δεν έχει σχεδιαστεί για, να τελειώσει σύντομα. Κανείς από τους πέντε μεγάλους παίκτες: ΗΠΑ, Κίνα, Ιράν, Ρωσία, Ισραήλ δε θέλει ούτε νίκη ούτε ήττα. Αυτό που θέλουν όλοι είναι η σύγκρουση να συνεχίζεται…
Η οικονομική βάση: Πέντε αριθμοί που τα λένε όλα
Σας παραθέτω πέντε αριθμητικές πτυχές του πολέμου. Αυτά είναι τα αληθινά όπλα.
Πρώτον: 1,8 εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως. Τόσο ιρανικό πετρέλαιο εισήγαγε η Κίνα τον Μάρτιο. Αποτελεί ρεκόρ όλων των εποχών. Κι αυτό εν μέσω πολέμου.
Δεύτερον: 126 δολάρια το βαρέλι Μπρεντ. Η υψηλότερη τιμή από την εισβολή στην Ουκρανία το 2022.
Τρίτον: 25 δισεκατομμύρια δολάρια. Τόσο κόστισε ήδη το Πεντάγωνο σε δύο μήνες. Οι Ιρανοί μιλάνε για 100 δισεκατομμύρια δολάρια.
Τέταρτον: 500 εκατομμύρια δολάρια. Τόσα ιρανικά κρυπτονομίσματα κατάσχεσαν οι ΗΠΑ.
Πέμπτον: 30 εκατομμύρια άνθρωποι. Τόσοι κινδυνεύουν να πέσουν στη φτώχεια παγκοσμίως λόγω της αύξησης της ενέργειας, σύμφωνα με τον ΟΗΕ.
Αυτά είναι οικονομικά νούμερα. Ο πόλεμος είναι απλώς το όχημα.
ΗΠΑ: Η παγίδα του δολαρίου
Η Ουάσινγκτον ξόδεψε 25 δισεκατομμύρια δολάρια, σύμφωνα με αμερικανικές κυβερνητικές πηγές. Τα Στενά παραμένουν κλειστά και το αμερικανικό ναυτικό εφαρμόζει αποκλεισμό, αλλά το Ιράν δεν καταρρέει. Γιατί; Διότι οι ΗΠΑ δε θέλουν πραγματική κατάρρευση. Μια κατάρρευση του Ιράν θα άνοιγε κενό εξουσίας. Ποιος θα το γέμιζε; Πιθανότατα η Τουρκία, η Ρωσία ή ακόμα και η Κίνα. Κανένα από αυτά δε συμφέρει τις ΗΠΑ. Η μόνη εξαίρεση είναι η επιβολή φιλοαμερικάνικης κυβέρνησης, κάτι που είναι πραγματικά δύσκολο. Όχι όμως ακατόρθωτο. Επιπλέον, οι ΗΠΑ εφάρμοσαν κυρώσεις στην κινεζική Hengli Petrochemical και δεσμεύτηκαν να επεκτείνουν την εκστρατεία «μέγιστης πίεσης» παντού. Όμως την ίδια στιγμή, ο Τραμπ διστάζει να εξαπολύσει νέα στρατιωτικά πλήγματα. Οι σύμβουλοί του χωρίζονται: άλλοι θέλουν περισσότερες κυρώσεις, άλλοι βόμβες. Ο Τραμπ παραμένει «απογοητευμένος αλλά ρεαλιστής». Ένας αξιωματούχος δήλωσε χαρακτηριστικά: «Το μόνο που καταλαβαίνουν οι ηγέτες του Ιράν είναι βόμβες». Ωστόσο, ο πρόεδρος σταμάτησε να βομβαρδίζει. Γιατί; Διότι μια «παγιωμένη» σύγκρουση πονάει πολιτικά. Οι ενδιάμεσες εκλογές απέχουν έξι μήνες, αλλά μια «καυτή» σύγκρουση θα εκτοξεύσει το πετρέλαιο πάνω από 120 δολάρια. Επομένως, οι ΗΠΑ έχουν επιλέξει την ηπιότερη κακή λύση: ούτε ειρήνη, ούτε πόλεμος. Μόνο συνέχιση και οικονομική ασφυξία.
Κίνα: Το γιουάν ανεβαίνει χωρίς σφαίρες
Η Κίνα παίζει ως τώρα, το πιο έξυπνο παιχνίδι. Αγοράζει ιρανικό πετρέλαιο με έκπτωση και το πληρώνει σε γιουάν. Μεταμφιέζει το πετρέλαιο ως «μαλαισιανό» ή «ινδονησιακό». Όταν οι ΗΠΑ επέβαλαν κυρώσεις στη Hengli, η Hengli μεταβίβασε την κυριότητα της θυγατρικής της σε τοπική κινεζική αρχή που είναι νομικά αήττητη. Το Πεκίνο δηλώνει ρητά ότι απορρίπτει τις «παράνομες μονομερείς κυρώσεις». Παράλληλα, δε στέλνει ούτε έναν στρατιώτη στο Ιράν. Γιατί να το κάνει; Ο πόλεμος ήδη εξυπηρετεί τα συμφέροντά της. Οι ΗΠΑ «αιμορραγούν» οικονομικά, το πετρέλαιο μένει φθηνό για την κινεζική βιομηχανία, και το γιουάν εδραιώνεται ως εναλλακτικό νόμισμα για ενεργειακές συναλλαγές. Η μόνη ανησυχία του Πεκίνου είναι μήπως οι ΗΠΑ πιέσουν υπερβολικά, αναγκάζοντας την, είτε να χάσει τον προμηθευτή της είτε να εμπλακεί στρατιωτικά. Έτσι, η Κίνα κινείται σε μια λεπτή γραμμή: αγοράζει πολύ, αλλά διακριτικά. Αν οι ΗΠΑ «σφίξουν» ακόμα περισσότερο, η Κίνα μπορεί πάντα να αυξήσει τις αγορές από Ρωσία ή Σαουδική Αραβία. Συνεπώς, η Κίνα δε θέλει ούτε νίκη του Ιράν (γιατί τότε το Ιράν θα ανέβαζε τις τιμές) ούτε ήττα (γιατί τότε η Κίνα θα έχανε τον φτηνό προμηθευτή). Η Κίνα θέλει ακριβώς αυτό που συμβαίνει τώρα: έναν πόλεμο χαμηλής έντασης, υψηλής διάρκειας.
Ιράν: Η επιβίωση ως νίκη
Το Ιράν κατέρρευσε οικονομικά. Το ριάλ βρίσκεται στο χαμηλότερο σημείο από το 1979. Οι ΗΠΑ κατάσχεσαν περίπου 500 εκατομμύρια δολάρια σε κρυπτονομίσματα. Τα λιμάνια είναι αποκλεισμένα. Κι όμως, το Ιράν δε διαλύθηκε. Ο νέος ανώτατος ηγέτης Μοτζτάμπα Χαμενεΐ δηλώνει ότι οι ξένες δυνάμεις αποσταθεροποιούν την περιοχή και προτείνει μια «νέα περιφερειακή τάξη». Η Τεχεράνη υπέβαλε πρόταση: ανοίγουμε τα Στενά, αλλά δε συζητάμε τα πυρηνικά. Οι ΗΠΑ απέρριψαν την πρόταση. Γιατί; Διότι, αν τα Στενά ανοίξουν χωρίς πυρηνική συμφωνία, τότε το Ιράν διατηρεί το μόνο διαπραγματευτικό του χαρτί και μάλιστα ζητά και χαράτσι διέλευσης. Η άρνηση των ΗΠΑ δείχνει ότι το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν, δεν είναι παρά πρόφαση. Το Ιράν το γνωρίζει. Συνεπώς, το Ιράν αντέχει. Δεν μπορεί να νικήσει, αλλά μπορεί να μην ηττηθεί. Και η απλή συνέχιση της ύπαρξής του (ακόμα και υπό αποκλεισμό), αποτελεί ήδη μια μορφή νίκης. Γιατί αποδεικνύει στην Κίνα και τη Ρωσία ότι το Ιράν αξίζει στήριξη.
Τα κρυπτονομίσματα ως όπλο
Το Ιράν δεν μπορεί να χρησιμοποιεί πλέον το παγκόσμιο τραπεζικό σύστημα SWIFT. Οι ΗΠΑ τον απέκλεισαν. Έτσι, η Τεχεράνη στράφηκε στα κρυπτονομίσματα. Γιατί; Διότι τα κρυπτονομίσματα δεν περνούν από τράπεζες, δεν ελέγχονται από κεντρικές αρχές και μπορούν να διασχίσουν τα σύνορα χωρίς άδεια. Το Ιράν χρησιμοποιούσε Bitcoin και άλλα ψηφιακά νομίσματα, για να πληρώνει προμηθευτές, να λαμβάνει πληρωμές για πετρέλαιο και να κρατά αποθεματικά εκτός δολαρίου. Οι ΗΠΑ απάντησαν με μια επιχείρηση που ο υπουργός Οικονομικών Σκοτ Μπέσεντ αποκάλεσε «κατάσταση κρίσης» για το Ιράν: κατάσχεσαν περίπου 500 εκατομμύρια δολάρια σε ιρανικά κρυπτοστοιχεία. Αυτό δεν είναι μικρό ποσό. Είναι περισσότερα από τον ετήσιο προϋπολογισμό πολλών μικρών κρατών. Ωστόσο, η κατάσχεση αυτή στέλνει και ένα μήνυμα σε όσους σκέφτονται να μιμηθούν το Ιράν: ούτε τα κρυπτονομίσματα δεν είναι ασφαλή, όταν οι ΗΠΑ αποφασίσουν να τα «κυνηγήσουν». Το πραγματικό ερώτημα όμως είναι: το Ιράν σταμάτησε; Κανείς δεν το ξέρει. Τα κρυπτονομίσματα είναι ανώνυμα. Η Τεχεράνη μπορεί ήδη να έχει δημιουργήσει νέα πορτοφόλια. Μπορεί να έχει μεταφέρει τα υπόλοιπα σε αποκεντρωμένες πλατφόρμες που δεν μπορεί κανείς να κατάσχει. Επομένως, η μάχη των κρυπτονομισμάτων μόλις ξεκίνησε. Και αυτή η μάχη δεν έχει σύνορα.
Ρωσία: Η αποστράγγιση των ΗΠΑ
Ο στρατηγός Νταν Κέιν επιβεβαίωσε ενώπιον της Γερουσίας, ότι «η Ρωσία βοηθά το Ιράν». Δορυφορικές εικόνες, πληροφορίες, βελτιώσεις σε μη επανδρωμένα αεροσκάφη. Ο Πούτιν προειδοποίησε τον Τραμπ για «επιζήμιες συνέπειες». Γιατί το κάνει; Διότι κάθε δολάριο που ξοδεύουν οι ΗΠΑ στο Ιράν είναι ένα δολάριο λιγότερο για την Ουκρανία. Επιπλέον, οι υψηλές τιμές πετρελαίου ευνοούν τη Ρωσία, η οποία εξάγει αργό πετρέλαιο. Η Μόσχα θέλει τον πόλεμο να συνεχίζεται επ’ αόριστον. Δεν θέλει ούτε νίκη των ΗΠΑ (γιατί τότε οι ΗΠΑ θα στρέφονταν πλήρως στην Ουκρανία) ούτε νίκη του Ιράν (γιατί ένα πολύ ισχυρό Ιράν μπορεί να ανταγωνιστεί τη Ρωσία στις αγορές φυσικού αερίου). Έτσι, η Ρωσία κάνει ακριβώς ό,τι και η Κίνα: «ρίχνει» λάδι στη φωτιά, αλλά από απόσταση.
Το Ισραήλ: Η μόνη εξαίρεση
Το Ισραήλ ξεκίνησε αυτόν τον πόλεμο. Δεν παρασύρθηκε. Η επίσημη αιτιολογία μιλά για το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν. Η ανεπίσημη αλήθεια είναι πολύ βαθύτερη. Το Ισραήλ δεν νοιάζεται μόνο για βόμβες. Το Ισραήλ νοιάζεται ότι το Ιράν ελέγχει τα Στενά του Ορμούζ, πουλά πετρέλαιο σε γιουάν στην Κίνα και αποτελεί το μεγαλύτερο εμπόδιο στην ισραηλινή περιφερειακή κυριαρχία. Παράλληλα, ισραηλινές εταιρείες (όχι μόνο εντός Ισραήλ αλλά και μέσω συμφερόντων στις ΗΠΑ, στην Ευρώπη και αλλού), δραστηριοποιούνται στην ενέργεια, στην τεχνολογία, στις χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες, ακόμα και στη διαχείριση κρίσεων. Η EAPC, μια εταιρεία αγωγών που ελέγχεται από ισραηλινά κεφάλαια, μπορεί να μεταφέρει πετρέλαιο από Ερυθρά Θάλασσα σε Μεσόγειο. Έτσι, το Ισραήλ γίνεται ενεργειακή γέφυρα την ώρα που το στενό παραμένει κλειστό. Επιπλέον, ο πλήρης οικονομικός στραγγαλισμός του Ιράν (με κατάσχεση 500 εκατομμυρίων δολαρίων σε κρυπτονομίσματα, αποκλεισμό λιμανιών και καταστροφή του 70% της βαριάς βιομηχανίας του), δεν εξαλείφει μόνο την ικανότητα του Ιράν να χρηματοδοτεί τρομοκρατία. Δημιουργεί ένα κενό εξουσίας. Ποιος θα το γεμίσει; Το Ισραήλ και οι σύμμαχοί του, δηλαδή ΗΠΑ, Σαουδική Αραβία και ΗΑΕ. Το κενό αυτό μεταφράζεται άμεσα σε οικονομικά οφέλη: νέες αγορές, έλεγχος ενεργειακών οδών, τεχνολογική κυριαρχία, ανοικοδόμηση υποδομών. Το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν αποτελεί τη δικαιολογία, όχι τον σκοπό. Ο σκοπός είναι η πλήρης γεωοικονομική αναδιάταξη της Μέσης Ανατολής υπέρ του Ισραήλ υπό την ομπρέλα των ΗΠΑ. Η ερώτηση που κανείς δεν κάνει είναι: αν το Ιράν καταρρεύσει πλήρως, αν γίνει δηλαδή, ένα αποτυχημένο κράτος με εμφύλιο, πρόσφυγες και χαμένη γενιά, αυτό το χάος θα είναι πραγματικά ασφαλέστερο για το Ισραήλ από ένα Ιράν με πυρηνικά που παραμένει σταθερό; Η ισραηλινή ηγεσία έχει ήδη απαντήσει σε αυτή την ερώτηση με τις πράξεις της. Και η απάντηση είναι: προτιμάμε την κατάρρευση. Γιατί η κατάρρευση του Ιράν δεν είναι απειλή. Είναι ευκαιρία.
ΗΑΕ εκτός ΟΠΕΚ. Ο θάνατος του καρτέλ
Η αποχώρηση των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων από τον ΟΠΕΚ αποτελεί ένα ακόμα οικονομικό όπλο. Η μία ανάγνωση λέει ότι τα ΗΑΕ αποχώρησαν μόνα τους, αποδυναμώνοντας το καρτέλ. Σε αυτή την περίπτωση, οι ΗΠΑ χάνουν έναν παραδοσιακό σύμμαχο που βοηθούσε στη σταθεροποίηση των τιμών. Η άλλη ανάγνωση, λέει ότι ο Τραμπ σχεδίασε αυτή την αποχώρηση για να πιέσει περισσότερο. Πώς; Δίνοντας στα ΗΑΕ την άδεια να αυξήσουν την παραγωγή χωρίς πλαφόν, ο Τραμπ μπορεί να ρίξει τις τιμές του πετρελαίου. Χαμηλότερες τιμές σημαίνουν μικρότερο πληθωρισμό στις ΗΠΑ, πλήγμα στα έσοδα του Ιράν και της Ρωσίας, και μεγαλύτερη διαπραγματευτική δύναμη για την Ουάσινγκτον. Το Καζακστάν και το Ιράκ παρακολουθούν. Αν ακολουθήσουν, ο ΟΠΕΚ καταρρέει οριστικά. Ποιος κερδίζει από αυτή την κατάρρευση; Οι μεγάλοι καταναλωτές πετρελαίου (ΗΠΑ, Κίνα, Ευρώπη) που θέλουν χαμηλές τιμές. Και ποιος χάνει; Οι μεγάλοι παραγωγοί που εξαρτώνται από υψηλές τιμές (Ρωσία, Ιράν, ακόμα και η Σαουδική Αραβία). Έτσι, η αποχώρηση των ΗΑΕ δεν είναι απλή διπλωματική κίνηση. Είτε οι ΗΠΑ «έχασαν» έναν σύμμαχο είτε «χρησιμοποίησαν» έναν σύμμαχο ως όπλο, το αποτέλεσμα είναι το ίδιο: η πίεση στο Ιράν αυξάνεται, και οι τιμές γίνονται ένα ακόμα πεδίο μάχης.
Ο πραγματικός χαμένος: 30 εκατομμύρια άνθρωποι
Όσο οι πέντε παίκτες παίζουν το παιχνίδι τους, ο κόσμος πληρώνει. Τα 125 δολάρια το βαρέλι μεταφράζονται σε ακριβότερο ρεύμα, θέρμανση, μεταφορές, λιπάσματα, τρόφιμα. Ο επικεφαλής του Προγράμματος Ανάπτυξης του ΟΗΕ προειδοποίησε: πάνω από 30 εκατομμύρια άνθρωποι κινδυνεύουν να βυθιστούν στη φτώχεια. Οι χώρες της Ευρώπης, της Αφρικής και της Ασίας αιμορραγούν. Η Γερμανία, η Ελλάδα, η Ιταλία, η Ισπανία βλέπουν τον πληθωρισμό να ανεβαίνει. Η Αίγυπτος, η Τυνησία, το Πακιστάν βρίσκονται στα όρια κοινωνικής έκρηξης. Κανείς όμως από τους μεγάλους παίκτες όμως, δεν ενδιαφέρεται. Οι ΗΠΑ απορροφούν το κόστος ως αντίτιμο για την υπεροχή του δολαρίου. Η Κίνα απορροφά το κόστος ως αντίτιμο για την έκπτωση στο πετρέλαιο. Η Ρωσία απορροφά το κόστος ως αντίτιμο για την αποστράγγιση των ΗΠΑ. Το Ιράν απορροφά το κόστος ως αντίτιμο για την επιβίωσή του. Οι φτωχοί του πλανήτη δεν έχουν κανένα αντίτιμο. Απλώς πληρώνουν.
Το ερώτημα που κανείς δεν απαντά
Αν όλοι χάνουν (έστω και λίγο) και μόνο το Ισραήλ έχει να κερδίσει κάτι συγκεκριμένο, γιατί συνεχίζεται; Η απάντηση είναι σκληρή: γιατί η εναλλακτική είναι χειρότερη. Για τις ΗΠΑ, μια πραγματική ειρήνη σημαίνει αποδοχή ότι το Ιράν θα συνεχίσει να πουλά πετρέλαιο σε γιουάν, πράγμα που υπονομεύει το δολάριο. Για την Κίνα, μια πραγματική ειρήνη σημαίνει άνοιγμα των Στενών και σταθεροποίηση των τιμών, που σημαίνει τέλος στην έκπτωση. Για τη Ρωσία, μια πραγματική ειρήνη σημαίνει ότι οι ΗΠΑ μπορούν να στρέψουν ξανά όλη τους την προσοχή στην Ουκρανία. Για το Ιράν, μια πραγματική ειρήνη σημαίνει παραδοχή ότι το πυρηνικό πρόγραμμα τίθεται υπό έλεγχο. Κανένας παίκτης, λοιπόν, δεν έχει συμφέρον να τερματιστεί η σύγκρουση. Το μόνο που τους ενώνει είναι η διατήρηση του τέλματος. Και αυτό το τέλμα ονομάζεται «πόλεμος».
Γι’ αυτό δεν θα τελειώσει γρήγορα ποτέ
Όλα όσα περιγράψαμε: κλειστά Στενά, 125 δολάρια το βαρέλι, κατάσχεση 500 εκατομμυρίων σε κρυπτονομίσματα, αποχώρηση ΗΑΕ από ΟΠΕΚ, ισραηλινές εταιρείες που περιμένουν την κατάρρευση του Ιράν συμβαίνουν λίγες εβδομάδες πριν συναντηθούν Τραμπ και Σι. Δύο ισότιμοι παίκτες, με τις ΗΠΑ να έχουν ένα μικρό προβάδισμα. Η Κίνα όμως δεν πτοείται. Κρατάει κρυφά χαρτιά: τη Ρωσία, τον παγκόσμιο Νότο, τα αμερικανικά ομόλογα, τις εναλλακτικές οδούς συναλλαγών σε γιουάν. Δεν τα χρησιμοποιεί ακόμα. Περιμένει το λάθος. Η πραγματική παρτίδα δεν θα κριθεί στα Στενά ή στις κυρώσεις. Θα κριθεί σε ένα δωμάτιο χωρίς παράθυρα, χωρίς δημοσιογράφους, χωρίς κάμερες. Εκεί, πρόσωπο με πρόσωπο, Τραμπ και Σι θα ανταλλάξουν κόκκινες γραμμές. Θα συζητήσουν για Ιράν, αλλά θα κλείσουν συμφωνία για Ταϊβάν. Θα μιλήσουν για πετρέλαιο, αλλά θα παζαρέψουν για το γιουάν. Κανείς δεν θα μάθει ποτέ τι ακριβώς ειπώθηκε. Μόνο οι κινήσεις που θα ακολουθήσουν θα αποκαλύψουν αν αυτή η συνάντηση ήταν κατάπαυση ή προθέρμανση. Μέχρι τότε, η σκακιέρα παραμένει στη θέση της. Τα πιόνια 30 εκατομμύρια άνθρωποι, οι οικονομίες της Ευρώπης, οι φτωχοί του πλανήτη–συνεχίζουν να πληρώνουν. Και οι δύο παίκτες κοιτάζονται στα μάτια, περιμένοντας ποιος θα ανοιγοκλείσει πρώτος τα βλέφαρα.
