Ο πόλεμος που δεν θα τον δεις στην αντλία αλλά στο ράφι

Κώστας Καστανάκης

Όλοι κοιτούν την τιμή της βενζίνης. Λάθος σημείο. Ο πόλεμος ΗΠΑ-Ιράν, που κρατά το Στενό του Ορμούζ ουσιαστικά κλειστό από τον Φεβρουάριο, δεν θα χτυπήσει την Ελλάδα κυρίως στο βενζινάδικο. Θα τη χτυπήσει εκεί που πονάει πιο πολύ: στο σούπερ μάρκετ, στη λαϊκή, στο χωράφι. Και ταυτόχρονα, εδώ είναι το παράδοξο, θα της δώσει μια ευκαιρία ισχύος που σπάνια είχε.

Ας δούμε και τις δύο όψεις, γιατί η Ελλάδα είναι από τις λίγες χώρες που ζει αυτή τη σύγκρουση και ως θύμα και ως κερδισμένη.

Από το Ορμούζ στο ελληνικό χωράφι

Καστανάκης Κώστας

Δημοσιογράφος ΕΣΗΕΠΗΝ

Η πρώτη όψη είναι σκληρή. Πίσω από τα πρωτοσέλιδα για το πετρέλαιο, η πραγματική, ύπουλη ζημιά περνά από αόρατα υλικά. Το Στενό του Ορμούζ δεν μεταφέρει μόνο αργό· μεταφέρει το θείο, την αμμωνία και το φυσικό αέριο που είναι η πρώτη ύλη των λιπασμάτων. Όπως σημειώνουν αναλύσεις για την κρίση, η Μέση Ανατολή ελέγχει σχεδόν το μισό της παγκόσμιας αγοράς θείου, και ο αποκλεισμός έχει στραγγαλίσει την προσφορά κρίσιμων εισροών «κατάντη» των ορυκτών καυσίμων από το θείο και το άζωτο ως το ήλιο.

Το αποτέλεσμα φτάνει ήδη στην Ελλάδα. Οι τιμές ορισμένων λιπασμάτων, όπως η ουρία, έχουν εκτοξευθεί  σε ελληνικά ρεπορτάζ γίνεται λόγος για αυξήσεις έως και 78% σε σχέση με την περίοδο πριν από τις συγκρούσεις. Η Παγκόσμια Τράπεζα προβλέπει για το 2026 άνοδο 31% στις τιμές των λιπασμάτων και έως 60% στην ουρία, μαζί με 24% στην ενέργεια. Και επειδή η Ελλάδα εισάγει σχεδόν όλα τα λιπάσματά της, ο έλληνας αγρότης δεν έχει πού να κρυφτεί.

Η αλυσίδα είναι ευθεία και αμείλικτη: ακριβό λίπασμα σημαίνει είτε ακριβότερη παραγωγή είτε λιγότερη παραγωγή. Ήδη ο FAO προειδοποιεί ότι μειώνεται η σπορά σιταριού για το 2026, καθώς οι αγρότες στρέφονται σε λιγότερο «πεινασμένες» για λίπασμα καλλιέργειες, και ότι ο παγκόσμιος κόσμος απέχει μόλις μήνες από μια σοβαρή επισιτιστική κρίση. Ο διεθνής δείκτης λιπασμάτων κινδυνεύει, ως το τέλος του χρόνου, να πλησιάσει τα επίπεδα του 2022 τότε που η εισβολή στην Ουκρανία πυροδότησε το πρώτο μεγάλο κύμα ακρίβειας.

Η ακρίβεια φτάνει στο ταμείο

Από το χωράφι στο ράφι, η απόσταση είναι μικρή. Τα ελληνικά νοικοκυριά το βλέπουν ήδη: σύμφωνα με στοιχεία για τις αλυσίδες σούπερ μάρκετ, ο πληθωρισμός στα ράφια ήταν γύρω στο 2,2% τον Απρίλιο, αλλά με τις μεγαλύτερες αυξήσεις εκεί που πονάει η οικογένεια  σχεδόν 12% στα φρέσκα φρούτα και λαχανικά, πάνω από 7% στις βρεφικές τροφές και τα αλλαντικά, πάνω από 5% στα φρέσκα κρέατα. Παράλληλα, τα εισαγόμενα πετρελαιοειδή ανατιμήθηκαν, λόγω των εξελίξεων στον Κόλπο, ακόμη και κατά 52%.

Η ελληνική κυβέρνηση απάντησε με μια επιδότηση 15% στο κόστος των τιμολογίων για αγορά λιπασμάτων  αλλά οι ίδιοι οι αγρότες λένε ότι δεν φτάνει. Κι έχουν δίκιο να ανησυχούν, γιατί αυτό το κύμα ακρίβειας δεν είναι το ίδιο με τα προηγούμενα. Δεν έρχεται από την ενεργειακή κρίση ή την πανδημία· έρχεται από ένα στενό πέρασμα θαλάσσης χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά, και δεν θα κλείσει με μια ανακοίνωση εκεχειρίας. Ακόμη κι αν το Ορμούζ άνοιγε αύριο, οι ειδικοί εκτιμούν ότι θα χρειάζονταν τέσσερις έως έξι μήνες για να ομαλοποιηθεί η προσφορά.

Για μια χώρα όπου, όπως έχουμε ξαναγράψει, η μεσαία τάξη ήδη παλεύει να βγάλει τον μήνα, αυτό είναι μια νέα, εξωτερική πηγή πληθωρισμού τροφίμων που προστίθεται σε ένα ήδη επιβαρυμένο νοικοκυριό. Η ειρωνεία είναι ότι η αιτία δεν είναι ελληνική και η λύση δεν είναι αμιγώς ελληνική  αλλά τον λογαριασμό θα τον πληρώσει το ελληνικό τραπέζι.

Η άλλη όψη: η Ελλάδα ως πύλη ενέργειας

Κι εδώ έρχεται το παράδοξο. Η ίδια σύγκρουση που ακριβαίνει το ψωμί, αναβαθμίζει την Ελλάδα ως ενεργειακό κόμβο.

Καθώς το αέριο του Κόλπου γίνεται αναξιόπιστο και η Ευρώπη ψάχνει εναλλακτικές πηγές μακριά από τη Ρωσία και τη Μέση Ανατολή, οι ελληνικές υποδομές βρέθηκαν ξαφνικά στο κέντρο του χάρτη. Η Ρεβυθούσα και το πλωτό τερματικό (FSRU) της Αλεξανδρούπολης έχουν μετατραπεί σε βασικές πύλες εισόδου αμερικανικού LNG  όχι μόνο για την ελληνική κατανάλωση, αλλά και για τα «στεγνά» από ενέργεια Βαλκάνια: Βουλγαρία, Ρουμανία, Σερβία, χώρες με παραδοσιακή εξάρτηση από το ρωσικό αέριο. Τον Δεκέμβριο του 2025, μάλιστα, η ΔΕΠΑ Εμπορίας και η ουκρανική Naftogaz υπέγραψαν δήλωση προθέσεων για μεταφορά αμερικανικού LNG μέσω Ελλάδας προς την Ουκρανία, με την παρουσία του Κυριάκου Μητσοτάκη, του Βολοντίμιρ Ζελένσκι και της Αμερικανίδας πρέσβειρας  ένδειξη του πολιτικού βάρους που απέκτησε ξαφνικά η Αλεξανδρούπολη.

Με άλλα λόγια: ο κατακερματισμός των παγκόσμιων αγορών ενέργειας, που είναι κακό νέο για τον πλανήτη, έδωσε στην Ελλάδα έναν ρόλο που επί δεκαετίες δεν είχε  εκείνον του ενεργειακού διαύλου που τροφοδοτεί μισή Νοτιοανατολική Ευρώπη. Είναι ένα πραγματικό, απτό γεωπολιτικό κεφάλαιο.

Δύο πρόσωπα, ένα μάθημα

Η Ελλάδα, λοιπόν, χάνει στο ράφι και κερδίζει στο λιμάνι. Είναι μια ασυνήθιστη, σχεδόν σχιζοφρενική θέση  και ακριβώς γι’ αυτό διδακτική.

Γιατί και οι δύο όψεις λένε το ίδιο πράγμα: η εποχή της φθηνής, αυτονόητης παγκοσμιοποίησης τελείωσε. Η πανδημία μας έμαθε την ευθραυστότητα των ιατρικών αλυσίδων, ο πόλεμος της Ουκρανίας την ενεργειακή εξάρτηση, και τώρα ο πόλεμος του Ιράν αποκαλύπτει κάτι ακόμη πιο βασικό ότι ακόμη και ένα λίπασμα ή ένα αδρανές αέριο μπορεί να γίνει όπλο. Ο κόσμος περνά από το μοντέλο της αποδοτικότητας στο μοντέλο της ανθεκτικότητας, και αυτό σημαίνει μόνιμα υψηλότερο κόστος για όλους.

Για την Ελλάδα, το συμπέρασμα είναι διπλό. Στην ενέργεια, οφείλει να μετατρέψει τη συγκυριακή της ευκαιρία σε μόνιμη υποδομή ολοκληρώνοντας τον Κάθετο Διάδρομο, εδραιώνοντας τον ρόλο της πύλης, χωρίς να εφησυχάσει. Στα τρόφιμα, οφείλει να σκεφτεί επιτέλους τη δική της ανθεκτικότητα: αποθέματα, στήριξη της εγχώριας παραγωγής, ακόμη και επένδυση σε εναλλακτικά, «πράσινα» λιπάσματα που δεν εξαρτώνται από το αέριο του Κόλπου  όπως ακριβώς προωθεί πλέον και το σχέδιο δράσης της Κομισιόν.

Γιατί το πιο επικίνδυνο σενάριο για μια χώρα δεν είναι να πληρώνει ακριβά το αέριο. Είναι να γίνει κόμβος διαμετακόμισης ενέργειας για μισή Ευρώπη και ταυτόχρονα να μην μπορεί να ταΐσει φθηνά τους δικούς της πολίτες. Ο πόλεμος του Ιράν δεν θα κριθεί, για την Ελλάδα, στα δελτία ειδήσεων για το πετρέλαιο. Θα κριθεί, σιωπηλά, στο καλάθι του σούπερ μάρκετ και στην τιμή του ψωμιού και εκεί η χώρα δεν έχει ακόμη βρει την απάντησή της.