Η Ρόδος ως «πιλοτικό νησί» στη μεγαλύτερη ευρωπαϊκή έρευνα για την κλιματική αλλαγή

• Η Ρόδος κατα­τάσ­σε­ται μεταξύ των νησιών με την υψη­λό­τερη ευαι­σθη­σία απέ­να­ντι στην κλι­μα­τική κρίση • Η μελέτη αυτή είναι η πρώτη που εξε­τά­ζει με τόσο ευρύ και πολυ­ε­πί­πεδο τρόπο τις αντι­λή­ψεις των κατοί­κων των νησιών σε σχέση με το τρί­πτυχο κλι­μα­τική αλλαγή, χρήση γης, βιο­ποι­κι­λό­τητα

Η Ρόδος συγκα­τα­λέ­γε­ται στα 21 ευρω­παϊκά νησιά που εξε­τά­στη­καν σε μια εκτενή επι­στη­μο­νική έρευνα για τον τρόπο με τον οποίο οι τοπικές κοι­νω­νίες αντι­λαμ­βά­νο­νται την κλι­μα­τική αλλαγή, τις αλλαγές στη χρήση γης και τις επι­πτώ­σεις τους στη βιο­ποι­κι­λό­τητα.

Η μελέτη, που δημο­σιεύ­θηκε τον Οκτώ­βριο του 2025 στο διεθνές περιο­δικό Environmental Impact Assessment Review από τον εκδο­τικό οίκο Elsevier, απο­τε­λεί την πιο εκτε­τα­μένη συγκρι­τική έρευνα που έχει πραγ­μα­το­ποι­η­θεί μέχρι σήμερα για τα νησιά της Ευρώπης.

Η ομάδα των επι­στη­μό­νων, με επι­κε­φα­λής τον Αρι­στείδη Μου­στάκα του Μου­σείου Φυσικής Ιστο­ρίας Κρήτης, περιε­λάμ­βανε ερευ­νη­τές από δώδεκα χώρες και πανε­πι­στή­μια, μεταξύ των οποίων το Πανε­πι­στή­μιο Πατρών, το Ανοικτό Πανε­πι­στή­μιο Κύπρου, το Πανε­πι­στή­μιο Κάλιαρι της Σαρ­δη­νίας, το Πανε­πι­στή­μιο των Αζορών, το Πανε­πι­στή­μιο των Βαλε­α­ρί­δων Νήσων και το Πανε­πι­στή­μιο της Ισλαν­δίας. Συμ­με­τεί­χαν επίσης ερευ­νη­τές από τη Μάλτα, την Κροατία, την Αλβανία και την Τουρκία, σχη­μα­τί­ζο­ντας ένα διε­πι­στη­μο­νικό δίκτυο που συν­δύ­ασε οικο­λο­γία, γεω­γρα­φία, κοι­νω­νι­κές επι­στή­μες και περι­βαλ­λο­ντική πολι­τική.

Συνο­λικά συνέ­λε­ξαν στοι­χεία από 737 συμ­με­τέ­χο­ντες σε 21 νησιά και 12 χώρες. Στην έρευνα συμ­με­τεί­χαν μεταξύ άλλων η Ρόδος, η Κρήτη, η Σαντο­ρίνη, η Μάλτα, οι Αζόρες, η Σαρ­δη­νία, η Κύπρος, η Τενε­ρίφη, η Ισλαν­δία και η Αλόν­νη­σος, ενώ οι απα­ντή­σεις προ­ήλ­θαν από επαγ­γελ­μα­τίες του­ρι­σμού, αγρότες, επι­στή­μο­νες, στελέχη της αυτο­διοί­κη­σης και κατοί­κους που δρα­στη­ριο­ποιού­νται μόνιμα στα νησιά.

Στόχος της μελέτης ήταν να απο­τυ­πώ­σει πώς αντι­λαμ­βά­νο­νται οι κάτοι­κοι τις περι­βαλ­λο­ντι­κές αλλαγές που βιώνουν τα τελευ­ταία χρόνια και ποιους κιν­δύ­νους θεωρούν πιο κρί­σι­μους για τα οικο­συ­στή­ματα και την ποιό­τητα ζωής τους. Τα δεδο­μένα ανα­λύ­θη­καν με τη βοήθεια μεθόδων μηχα­νι­κής μάθησης, ώστε να εντο­πι­στούν τα κοινά μοτίβα αντι­λή­ψεων μεταξύ δια­φο­ρε­τι­κών περιο­χών.

Στη Ρόδο, οι συμ­με­τέ­χο­ντες ανέ­δει­ξαν ως σοβα­ρό­τερο ζήτημα τα προ­βλή­ματα που σχε­τί­ζο­νται με το νερό. Η ανη­συ­χία για τη λει­ψυ­δρία και την πίεση που ασκεί­ται στους υδά­τι­νους πόρους ήταν κοινό χαρα­κτη­ρι­στικό στις απα­ντή­σεις, ενώ επι­ση­μάν­θηκε και η ανάγκη καλύ­τε­ρης δια­χεί­ρι­σης με σύγ­χρο­νες μεθό­δους. Η γεωργία, η πίεση από τον του­ρι­σμό και η απώλεια φυσικών εκτά­σεων κατα­γρά­φη­καν επίσης ως σημα­ντι­κοί παρά­γο­ντες που επη­ρε­ά­ζουν το περι­βάλ­λον του νησιού.

Η Ρόδος, σύμφωνα με τα στοι­χεία, χαρα­κτη­ρί­ζε­ται από έντονες επο­χι­κές πιέσεις λόγω του­ρι­σμού, γεγονός που αυξάνει τις ανάγκες σε νερό και ενέρ­γεια. Οι ερω­τη­θέ­ντες συνέ­δε­σαν άμεσα τις αυξα­νό­με­νες θερ­μο­κρα­σίες με την εμφά­νιση περιό­δων ξηρα­σίας, καθώς και με τη μετα­βολή στη βλά­στηση. Η πλειο­νό­τητα των συμ­με­τε­χό­ντων θεωρεί ότι η κλι­μα­τική αλλαγή έχει αρνη­τική επί­δραση στα οικο­συ­στή­ματα, ιδίως λόγω της απώ­λειας φυσικών ενδιαι­τη­μά­των και της μείωσης της βιο­ποι­κι­λό­τη­τας.

Η Ρόδος εντά­χθηκε στην κατη­γο­ρία των μεσο­γεια­κών νησιών με έντονη του­ρι­στική δρα­στη­ριό­τητα, αστι­κο­ποι­η­μένο παρά­κτιο μέτωπο και περιο­ρι­σμέ­νους φυσι­κούς πόρους. Το νησί αντι­προ­σω­πεύει έναν τύπο περιο­χής που βιώνει ταυ­τό­χρονα τις επι­πτώ­σεις της κλι­μα­τι­κής αλλαγής και τις πιέσεις της ανά­πτυ­ξης.

Το τοπικό δείγμα περιε­λάμ­βανε 33 συμ­με­τέ­χο­ντες από τον του­ρι­σμό, την αυτο­διοί­κηση, την εκπαί­δευση και τον περι­βαλ­λο­ντικό τομέα. Οι απα­ντή­σεις τους δεί­χνουν σαφές προφίλ προ­τε­ραιο­τή­των. Το νερό βρί­σκε­ται στην κορυφή των ανη­συ­χιών (63%), ακο­λου­θεί η παρά­κτια υπο­βάθ­μιση (22%) και η ενέρ­γεια (15%). Οι κάτοι­κοι περι­γρά­φουν την έλλειψη νερού ως το πιο άμεσο πρό­βλημα, συν­δέ­ο­ντας τη λει­ψυ­δρία με την αύξηση της θερ­μο­κρα­σίας, τις μειω­μέ­νες βρο­χο­πτώ­σεις και τη συνεχή πίεση του του­ρι­σμού.

Σύμφωνα με τα υπο­δείγ­ματα ανά­λυ­σης που χρη­σι­μο­ποί­η­σαν οι ερευ­νη­τές, η Ρόδος κατα­τάσ­σε­ται μεταξύ των νησιών με την υψη­λό­τερη ευαι­σθη­σία απέ­να­ντι στην κλι­μα­τική κρίση. Οι πέντε καθο­ρι­στι­κοί παρά­γο­ντες είναι η έλλειψη νερού, η απώλεια οικο­τό­πων, η υπο­βάθ­μιση της βιο­ποι­κι­λό­τη­τας, η ανε­παρ­κής χωρο­τα­ξία και η πίεση του του­ρι­σμού. Σε σύγκριση με τα υπό­λοιπα νησιά της Μεσο­γείου, η Ρόδος κατα­γρά­φει τον υψη­λό­τερο δείκτη ανη­συ­χίας για το νερό και τον δεύτερο για την ενέρ­γεια, στοι­χεία που, σύμφωνα με τους ερευ­νη­τές, την καθι­στούν πιλο­τικό πεδίο για την προ­σαρ­μογή στη Μεσό­γειο.

Σε πανευ­ρω­παϊκό επίπεδο, η έρευνα δείχνει πως οι νησιω­τι­κοί πλη­θυ­σμοί θεωρούν την αύξηση της θερ­μο­κρα­σίας ως το πιο χαρα­κτη­ρι­στικό σύμ­πτωμα της κλι­μα­τι­κής αλλαγής. Ακο­λου­θούν η μείωση των βρο­χο­πτώ­σεων, η ενί­σχυση των ακραίων φαι­νο­μέ­νων και η άνοδος της στάθμης της θάλασ­σας. Από τις μετα­βο­λές στη χρήση γης, οι ερω­τη­θέ­ντες ανέ­φε­ραν συχνό­τερα την απο­ψί­λωση και την υπο­βάθ­μιση των παρά­κτιων ζωνών, ενώ σε μικρό­τερο βαθμό εντό­πι­σαν προ­βλή­ματα από τις εγκα­τα­στά­σεις ανα­νε­ώ­σι­μων πηγών ενέρ­γειας.

Η Σαντο­ρίνη, που επίσης συμπε­ρι­λαμ­βά­νε­ται στο δείγμα, ανα­φέ­ρε­ται από τους ερευ­νη­τές ως χαρα­κτη­ρι­στική περί­πτωση νησιού όπου ο του­ρι­σμός και η έλλειψη νερού απο­τε­λούν διαρκή πρό­κληση. Οι κάτοι­κοι συν­δέ­ουν την αύξηση της θερ­μο­κρα­σίας με τη μετα­βολή του μικρο­κλί­μα­τος, ενώ εκφρά­ζουν ανη­συ­χία για την πίεση που ασκούν οι ενερ­γεια­κές ανάγκες και οι νέες υπο­δο­μές στην εύθραυ­στη μορ­φο­λο­γία του νησιού.

Παρό­μοιες ανη­συ­χίες εκφρά­στη­καν στην Κρήτη, στη Σαρ­δη­νία και στις Κανά­ριες Νήσους, όπου οι συμ­με­τέ­χο­ντες ανέ­φε­ραν ότι η του­ρι­στική ανά­πτυξη και η αστι­κο­ποί­ηση περιο­ρί­ζουν τις φυσικές περιο­χές και αυξά­νουν τη ζήτηση σε νερό και ενέρ­γεια.

Σύμφωνα με τα απο­τε­λέ­σματα, το 62,8% των συμ­με­τε­χό­ντων θεωρεί ότι η κλι­μα­τική αλλαγή επη­ρε­ά­ζει αρνη­τικά τις υπη­ρε­σίες των οικο­συ­στη­μά­των, ενώ 54,4% εκτιμά ότι οι αλλαγές στη χρήση γης έχουν επίσης αρνη­τική επί­δραση. Στην κορυφή των παρα­γό­ντων που επη­ρε­ά­ζουν τα οικο­συ­στή­ματα βρί­σκο­νται η απώλεια φυσικών οικο­τό­πων, η απο­ψί­λωση, η ρύπανση και η πίεση στις παρά­κτιες ζώνες.

Η έρευνα επι­ση­μαί­νει ότι, παρά τις δια­φο­ρές μεταξύ των νησιών, οι αντι­λή­ψεις των κατοί­κων παρου­σιά­ζουν αξιο­ση­μεί­ωτη ομοιο­γέ­νεια. Οι περισ­σό­τε­ροι δια­κρί­νουν καθαρά τη διαφορά ανάμεσα στις επι­πτώ­σεις της κλι­μα­τι­κής αλλαγής και εκείνες των αλλαγών στη χρήση γης, ανα­γνω­ρί­ζο­ντας όμως ότι οι δύο παρά­γο­ντες αλλη­λο­τρο­φο­δο­τού­νται. Ενδει­κτικά, η κατα­στροφή φυσικών εκτά­σεων από ανθρώ­πι­νες δρα­στη­ριό­τη­τες ενι­σχύει την ευα­λω­τό­τητα απέ­να­ντι σε ακραία καιρικά φαι­νό­μενα.

Η μελέτη αυτή είναι η πρώτη που εξε­τά­ζει με τόσο ευρύ και πολυ­ε­πί­πεδο τρόπο τις αντι­λή­ψεις των κατοί­κων των νησιών σε σχέση με το τρί­πτυχο κλι­μα­τική αλλαγή, χρήση γης, βιο­ποι­κι­λό­τητα. Τα απο­τε­λέ­σματα προ­σφέ­ρουν ένα χρήσιμο εργα­λείο για τον σχε­δια­σμό πολι­τι­κών προ­σαρ­μο­γής, καθώς ανα­δει­κνύ­ουν ποιες απειλές ανα­γνω­ρί­ζο­νται ως πιο επεί­γου­σες από τις ίδιες τις τοπικές κοι­νω­νίες.

Οι ερευ­νη­τές υπο­γραμ­μί­ζουν ότι τα νησιά, παρότι καλύ­πτουν μικρή έκταση της Ευρώπης, δια­θέ­τουν τερά­στια οικο­λο­γική αξία και φιλο­ξε­νούν πάνω από το ένα τρίτο της συνο­λι­κής ευρω­παϊ­κής βιο­ποι­κι­λό­τη­τας. Η ευπά­θειά τους σε φαι­νό­μενα όπως η λει­ψυ­δρία, η διά­βρωση και η άνοδος της θερ­μο­κρα­σίας τα καθιστά προ­νο­μια­κούς δείκτες των επι­πτώ­σεων που θα αντι­με­τω­πί­σει η ηπει­ρω­τική Ευρώπη τα επόμενα χρόνια.

Η Ρόδος, όπως και η Σαντο­ρίνη, εντάσ­σε­ται σε αυτή τη συζή­τηση όχι μόνο ως του­ρι­στι­κός προ­ο­ρι­σμός, αλλά και ως ζωντανό παρά­δειγμα περιο­χής που προ­σπα­θεί να ισορ­ρο­πή­σει ανάμεσα στην ανά­πτυξη και στη δια­τή­ρηση των φυσικών της πόρων. Τα ευρή­ματα της έρευνας μπορούν να αξιο­ποι­η­θούν για πιο στο­χευ­μέ­νες τοπικές πολι­τι­κές, με επί­κε­ντρο τη δια­χεί­ριση νερού, την ενέρ­γεια και την προ­στα­σία των οικο­συ­στη­μά­των.