Η Συνθήκη της Λωζάννης 93 χρόνια μετά

Το τελευ­ταίο διά­στημα έχει φου­ντώ­σει η συζή­τηση για τη Συνθήκη της Λωζάν­νης. Αφορμή απο­τέ­λε­σαν οι επα­νει­λημ­μέ­νες δημό­σιες δηλώ­σεις του προ­έ­δρου της Τουρ­κι­κής Δημο­κρα­τίας Ρετζέπ Ταγίπ Ερντο­γάν, ο οποίος έθεσε ευθέως θέμα ανα­θε­ώ­ρη­σής της. Ομως, γιατί μία Συνθήκη, η οποία υπο­γρά­φηκε τον Ιούλιο του 1923, έχει σήμερα τόσο μεγάλη σημασία; Και γιατί ανα­φε­ρό­μα­στε συνεχώς σε αυτή;

Στη Λωζάννη δεν ρυθ­μί­στη­καν μόνο ελλη­νο­τουρ­κικά ζητή­ματα. Η ομώνυμη Συνθήκη Ειρήνης είναι πολυ­με­ρής, καθώς την υπέ­γρα­ψαν από τη μία πλευρά η Τουρκία και από την άλλη πολλές από τις νική­τριες Δυνά­μεις του Α΄ Παγκο­σμίου Πολέμου, αντι­κα­τέ­στησε εκείνη των Σεβρών, κι έτσι απο­τέ­λεσε μία συνο­λική διευ­θέ­τηση του Ανα­το­λι­κού Ζητή­μα­τος. Προσ­διό­ρισε (και εξα­κο­λου­θεί να προσ­διο­ρί­ζει) τα σύνορα της Τουρ­κίας με τους Βαλ­κά­νιους και τους Αραβες γεί­το­νές της (με εξαί­ρεση τη συριακή περιοχή της Αλε­ξαν­δρέτ­τας, την οποία παρα­χώ­ρησε το 1939 η Γαλλία στην Τουρκία). Επο­μέ­νως, οποια­δή­ποτε από­πειρα ανα­τρο­πής της, θα απει­λή­σει την ισορ­ρο­πία, η οποία δια­τη­ρεί­ται αναλ­λοί­ωτη για σχεδόν έναν αιώνα, σε πολύ ευρύ­τερο γεω­γρα­φικό ορί­ζο­ντα από τον στενό ελλη­νο­τουρ­κικό.

Η Συνθήκη της Λωζάν­νης είναι ο θεμέ­λιος λίθος των ελλη­νο­τουρ­κι­κών σχέσεων. Βάσει αυτής χαρά­χθηκε η οριο­γραμμή ανάμεσα στα δύο κράτη κατά μήκος του ποταμού Εβρου. Η τουρ­κική αντι­προ­σω­πεία στη Λωζάννη ζήτησε τη διε­ξα­γωγή δημο­ψη­φί­σμα­τος στη Δυτική Θράκη, θέση που απο­τε­λούσε αντα­νά­κλαση του άρθρου 3 του τουρ­κι­κού «Εθνικού Συμ­βο­λαίου» του 1920. Ωστόσο, η τουρ­κική απαί­τηση απορ­ρί­φθηκε.

Παρέκ­κλιση απο­τέ­λεσε η παρα­χώ­ρηση στην Τουρκία πολύ μικρού τμή­μα­τος στη δυτική πλευρά του Εβρου: πρό­κει­ται για το τρίγωνο του Κάρα­γατς, το οποίο η Ελλάδα ανα­γκά­στηκε να εκχω­ρή­σει ως αντάλ­λαγμα για τη μη πληρωμή πολε­μι­κών απο­ζη­μιώ­σεων για τις ζημιές που είχε προ­κα­λέ­σει ο ελλη­νι­κός στρατός στη Μικρά Ασία κατά την περίοδο 1919-1922. Επι­πλέον, με ειδική ελλη­νο­τουρ­κική Σύμβαση, η οποία υπο­γρά­φηκε έξι μήνες πριν από τη Συνθήκη Ειρήνης, συμ­φω­νή­θηκε η εκα­τέ­ρω­θεν ανταλ­λαγή πλη­θυ­σμών, με εξαί­ρεση αφενός τους Ελληνες κατοί­κους της Πόλης (αργό­τερα και εκεί­νους της Ιμβρου και της Τενέδου), και αφε­τέ­ρου τους μου­σουλ­μά­νους της Δυτικής Θράκης.

Με τη Συνθήκη της Λωζάν­νης επι­κυ­ρώ­θηκε η ελλη­νική κυριαρ­χία στη Λήμνο, στη Σαμο­θράκη, στη Λέσβο, στη Χίο, στη Σάμο και στην Ικαρία, καθώς και σε όλα τα νησιά και νησίδες του ΒΑ Αιγαίου που δεν κατο­νο­μά­ζο­νται από τη Συνθήκη, αλλά βρί­σκο­νται σε από­σταση μεγα­λύ­τερη των τριών ναυ­τι­κών μιλίων από τις μικρα­σια­τι­κές ακτές, με εξαί­ρεση την Ιμβρο, την Τένεδο και τις Λαγού­σες νήσους, οι οποίες δόθηκαν στην Τουρκία.

Θεω­ρη­τικά, στην Ιμβρο και στην Τένεδο, οι οποίες κατοι­κού­νταν σε συντρι­πτική πλειο­νό­τητα από ελλη­νικό πλη­θυ­σμό, ανα­γνω­ρί­στηκε ευρύ­τατη τοπική αυτο­νο­μία, που όμως ουδέ­ποτε εφαρ­μό­στηκε. Στα μεγάλα ελλη­νικά νησιά επι­βλή­θηκε καθε­στώς απο­στρα­τιω­τι­κο­ποί­η­σης: μερικής στη Λέσβο, στη Χίο, στη Σάμο και στην Ικαρία, και πλήρους στη Λήμνο και στη Σαμο­θράκη, οι οποίες, λόγω γεω­γρα­φι­κής εγγύ­τη­τας προς τα

Στενά, συν­δέ­θη­καν με το καθε­στώς απο­στρα­τιω­τι­κο­ποί­η­σης αυτής της περιο­χής (όταν το 1936, με τη Συνθήκη του Μοντραί, καταρ­γή­θηκε η απο­στρα­τιω­τι­κο­ποί­ηση των Στενών, η Λήμνος και η Σαμο­θράκη απαλ­λά­χθη­καν από τους αντί­στοι­χους περιο­ρι­σμούς).

Τέλος, η Τουρκία παρα­χώ­ρησε τα Δωδε­κά­νησα στην Ιταλία (η οποία, με τη σειρά της, τα μετα­βί­βασε το 1947 στην Ελλάδα), ανα­γνώ­ρισε τη βρε­τα­νική κυριαρ­χία στην Κύπρο και παραι­τή­θηκε «από κάθε τίτλο και από κάθε δικαί­ωμά της» επί όλων των χερ­σαίων και νησιω­τι­κών εδαφών που παρέ­με­ναν εκτός της τουρ­κι­κής επι­κρά­τειας.

Αντί­θετα με όσα λέει ή εύχεται ο κ. Ερντο­γάν, η Συνθήκη της Λωζάν­νης δεν έχει «ημε­ρο­μη­νία λήξης». Αυτό ισχύει κατά μείζονα λόγο στην περί­πτωση της εν λόγω Συν­θή­κης, καθώς προσ­διο­ρί­ζει δια­κρα­τικά σύνορα και επο­μέ­νως έχει αυξη­μένη τυπική ισχύ.

Σύμφωνα με το Διεθνές Δίκαιο (άρθρο 62.2 της Σύμ­βα­σης της Βιέννης για Δίκαιο των Συν­θη­κών του 1969), οι συνο­ρια­κές ρυθ­μί­σεις είναι απα­ρα­βί­α­στες. Αλλαγή του καθε­στώ­τος της Λωζάν­νης δεν είναι δυνατή, παρά μόνο εάν υπάρξει συναί­νεση όλων των ενδια­φε­ρο­μέ­νων μερών· και τέτοια συναί­νεση οπωσ­δή­ποτε δεν μπορεί να υπάρξει από την πλευρά της Ελλάδας.

ΑΝΤΩΝΗΣ ΚΛΑΨΗΣ*

*Ο κ. Αντώνης Κλάψης διδά­σκει Ελλη­νική Ιστορία στο Ελλη­νικό Ανοικτό Πανε­πι­στή­μιο και στο Πανε­πι­στή­μιο Νεά­πο­λις Πάφου.