Λαγοκέφαλοι, λεοντόψαρα και δεκάδες ξενικά είδη: Γιατί γεμίζουν οι ελληνικές θάλασσες με «εισβολείς»

Οι ελληνικές θάλασσες αλλάζουν με ρυθμούς που μέχρι πρόσφατα θα θεωρούνταν απίθανοι. Η άνοδος της θερμοκρασίας, η κλιματική αλλαγή και η αυξημένη θαλάσσια διασύνδεση έχουν ανοίξει τον δρόμο για την εγκατάσταση δεκάδων ξενικών ειδών στις ελληνικές ακτές, μεταμορφώνοντας σταδιακά τα θαλάσσια οικοσυστήματα της Μεσογείου.

Το φαινόμενο αυτό απασχολεί έντονα την επιστημονική κοινότητα, καθώς οι επιπτώσεις του αφορούν όχι μόνο τη βιοποικιλότητα αλλά και την αλιεία, την οικονομία και την καθημερινότητα των παράκτιων κοινωνιών.

Στο πλαίσιο αυτό, το protothema.gr ήρθε σε επικοινωνία με την κυρία Νότα Περιστεράκη, βιολόγο – ιχθυολόγο του Ινστιτούτου Βιολογικών Πόρων και Εσωτερικών Υδάτων του ΕΛΚΕΘΕ, η οποία ανέλυσε τις σημαντικότερες αλλαγές που παρατηρούνται στις ελληνικές θάλασσες, τα είδη που έχουν εγκατασταθεί τα τελευταία χρόνια και τις προκλήσεις που δημιουργούν για τα θαλάσσια οικοσυστήματα.

Περισσότερα από 65 ξενικά είδη έχουν εγκατασταθεί στις ελληνικές θάλασσες
Αρχικά, σε ερώτηση που της έγινε σχετικά με τα βασικά ξενικά είδη που έχουν εμφανιστεί τα τελευταία χρόνια στις ελληνικές θάλασσες και τις αλλαγές που παρατηρούνται σε σχέση με πριν από 20-30 χρόνια, η κ. Νότα Περιστεράκη ανέφερε ότι οι αλλαγές είναι μεγάλες.

Όπως σημείωσε «περισσότερα από 65 είδη ξενικών ειδών ψαριών -και άλλων ειδών που πιάνονται στα αλιευτικά εργαλεία- έχουν εγκατασταθεί πλέον στις θάλασσές μας. Από αυτά, ιδιαίτερα άφθονα τα τελευταία χρόνια στις νοτιότερες θάλασσές μας, είναι ο λαγοκέφαλος (ιδιαίτερα 2 τοξικά είδη λαγοκέφαλου), το λεοντόψαρο, τα ξενικά μπαρμπούνια (3 είδη), οι γερμανοί (2 είδη), ξενικοί λούτσοι, η γαυρόφρισσα, 2 είδη τρομπέτας, 2 είδη μπλε καβουριών, 2 είδη ξενικών γαρίδων και το σουπιοκαλάμαρο».

Σύμφωνα με την ίδια «πολλά από αυτά έφτασαν στα νερά μας τα τελευταία 15 χρόνια, ενώ οι πληθυσμοί τους είναι συνεχώς αυξανόμενοι. Τα περισσότερα προέρχονται από την Ερυθρά θάλασσα και έχουν φτάσει στη Μεσόγειο μέσω του Καναλιού του Σουέζ και ονομάζονται λεσσεψιανοί μετανάστες, λόγω του μηχανικού Λεσσέψ που σχεδίασε και κατασκεύασε το Κανάλι του Σουέζ το 1869. Είναι είδη τροπικά και ευνοούνται από την άνοδο της θερμοκρασίας και της αλατότητας της Μεσογείου, λόγω της κλιματικής αλλαγής».

Πώς επηρεάζονται οι ντόπιοι πληθυσμοί
Όσον αφορά το πώς επηρεάζουν τα εισβολικά ψάρια το θαλάσσιο οικοσύστημα και τα ντόπια είδη της Ελλάδας η κ. Περιστεράκη αναφέρει τα εξής:

«Τα περισσότερα από τα προαναφερόμενα είδη μπορούν να χαρακτηριστούν ως εισβολικά/χωροκατακτητικά, δηλαδή είδη που αυξάνονται με ταχύ ρυθμό, εκτοπίζουν ή ανταγωνίζονται τα αυτόχθονα είδη και έχουν επιπτώσεις στο θαλάσσιο οικοσύστημα στο οποίο εγκαθίστανται, αλλά και στον άνθρωπο. Τα είδη αυτά είναι πιο ικανά στον οικολογικό ανταγωνισμό από τα υπόλοιπα, γιατί προσαρμόζονται εύκολα σε μεγάλη γκάμα περιβαλλοντικών συνθηκών και πηγών τροφής, αναπαράγονται με υψηλούς ρυθμούς, δεν έχουν αρκετούς φυσικούς εχθρούς ή ανταγωνιστές και επικρατούν των άλλων ειδών. Συνεπώς, όταν αυξάνεται ο πληθυσμός των εισβολικών/χωροκατακτητικών ειδών, συνήθως μειώνεται ο πληθυσμός των αυτόχθονων ειδών, είτε επειδή τα θηρεύουν είτε επειδή ανταγωνίζονται μαζί τους για την τροφή ή το ενδιαίτημά τους. Ιδιαίτερα επιβλαβή για το οικοσύστημα θεωρούνται ο λαγοκέφαλος και το λεοντόψαρο, τα οποία έχουν αναπτύξει μεγάλους πληθυσμούς και είναι εντατικοί θηρευτές αυτόχθονων ειδών, αλλά και χορτοφάγα είδη, όπως οι γερμανοί, οι οποίοι αποψιλώνουν τον βυθό από βλάστηση, καταστρέφοντας τα ενδιαιτήματα άλλων θαλάσσιων ειδών».

 
Λαγοκέφαλος

Και συμπληρώνει: «Υπάρχουν αρκετά είδη που τρέφονται με γόνο αυτόχθονων ψαριών, όπως το λεοντόψαρο και οι τρομπέτες, αλλά και είδη όπως τα ξενικά μπαρμπούνια, τα οποία πιθανώς ανταγωνίζονται τα αυτόχθονα όσον αφορά την τροφή και την εξάπλωσή τους. Καθώς τα λεσσεψιανά είδη βρίσκονται κυρίως στην παράκτια ζώνη, όπου απαντώνται συνήθως τα μικρά ιχθύδια των αυτόχθονων ειδών, αποτελούν απειλή για την επιβίωσή τους. Τα εισβολικά/χωροκατακτητικά είδη μπορούν να αυξάνονται ανεξέλεγκτα σε προστατευόμενες θαλάσσιες περιοχές (θαλάσσια πάρκα κ.λπ.), όπου απαγορεύεται η αλιεία. Για τον λόγο αυτό, η θέσπιση τέτοιων περιοχών χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή και επιστημονική έρευνα, καθώς και μέτρα εξαλίευσης των ειδών αυτών».

Υπήρχαν παλαιότερα είδη ψαριών που σήμερα έχουν μειωθεί εξαιτίας της παρουσίας εισβολικών ειδών;
Στο συγκεκριμένο ερώτημα η κ. Περιστεράκη εμφανίζεται επιφυλακτική λόγω έλλειψης επαρκών επιστημονικών στοιχείων, ωστόσο παραθέτει συγκεκριμένα είδη που έχει παρατηρηθεί μείωση του πληθυσμού τους.

«Χωρίς να υπάρχουν πολλές επιστημονικές μελέτες για τον ακριβή λόγο μείωσης αυτόχθονων ειδών, παρατηρείται μείωση της βιοποικιλότητας, καθώς και μείωση των πληθυσμών αυτόχθονων ειδών, όπως το μπαρμπούνι, τα χταπόδια, οι σκορπίνες των ρηχών νερών, εκεί που υπάρχουν μεγάλοι πληθυσμοί εισβολικών ειδών. Ωστόσο, χρειάζεται περισσότερη μελέτη, γιατί η ίδια η άνοδος της θερμοκρασίας της θάλασσας έχει αρνητικές επιπτώσεις σε αυτόχθονα ψυχρόφιλα είδη. Επίσης, χρειάζεται έρευνα για τη μελέτη των παρασίτων ή πιθανών ασθενειών που μπορεί να μεταφέρουν τα είδη αυτά στις νέες περιοχές εξάπλωσής τους και πώς μπορεί να επηρεάσουν τα ντόπια είδη», σημειώνει χαρακτηριστικά.

Οι συνθήκες και το μέλλον της βιοποικιλότητας στις ελληνικές θάλασσες
«Στις θάλασσές μας η μεγαλύτερη εξάπλωση των λεσσεψιανών θερμόφιλων ειδών συμβαίνει στις περιοχές με μεγάλη άνοδο της θερμοκρασίας της θάλασσας, όπως τα νότια Δωδεκάνησα και η Κρήτη, ωστόσο εξαπλώνονται και σε άλλες περιοχές όπου αυξάνει σταδιακά η θερμοκρασία της θάλασσας. Άλλα ξενικά είδη μπορεί να εμφανιστούν από απελευθερώσεις από υδατοκαλλιέργειες, από μεταφορά ballast waters σε δεξαμενές εμπορικών πλοίων (για έρμα), από άγκυρες, ύφαλα σκαφών, απελευθερώσεις από οικιακά ενυδρεία», αναφέρει η έμπειρη βιολόγος – ιχθυολόγος του ΕΛΚΕΘΕ ως προς τις συνθήκες που ευνοούν την εμφάνιση τέτοιων ειδών.

Τέλος, όσον αφορά τις εκτιμήσεις της επιστημονικής κοινότητας για το μέλλον της βιοποικιλότητας στις ελληνικές θάλασσες αν συνεχιστεί η εξάπλωση αυτών των ειδών σημειώνει:

«Ήδη σε περιοχές με έντονες αλλαγές θερμοκρασίας, αλατότητας και αυξανόμενων πληθυσμών ξενικών ειδών, παρατηρούνται σημαντικές αλλαγές στην ιχθυοπανίδα και συνολικά στη βιοποικιλότητα. Σε μελέτες που έχουν γίνει από την παρακολούθηση της αλιείας στην Κρήτη, η αναλογία στο αλίευμα ξενικών/αυτόχθονων ειδών αυξάνει σημαντικά τα τελευταία χρόνια, και όσον αφορά τις ποσότητες και όσον αφορά τον αριθμό των ειδών. Επίσης, έχει παρατηρηθεί μείωση του ολικού αριθμού ειδών σε δειγματοληψίες που γίνονται επί σειρά ετών σε περιοχές με επικράτηση εισβολικών ειδών».

Διάγραμμα με το ποσοστό ξενικών και ντόπιων ειδών στα δίχτυα, στην Κρήτη, για την περίοδο 2018-2023

Και καταλήγει: «Αυτή τη στιγμή βρισκόμαστε ακόμα στην εξέλιξη αυτού του φαινομένου. Χρειάζεται να ενισχυθεί η έρευνα και η παρακολούθηση της εξάπλωσης των ξενικών ειδών, της βιολογίας και της διατροφής τους, καθώς και των επιπτώσεών τους στους αυτόχθονους πληθυσμούς. Δυστυχώς, η επιστημονική έρευνα είναι αρκετά παραγκωνισμένη και υποχρηματοδοτούμενη στην παρούσα συγκυρία και το επιστημονικό δυναμικό φυλλορροεί. Ωστόσο, τα είδη αυτά πρέπει να μπουν δυναμικά στη διατροφή μας, καθώς η εξαλίευσή τους είναι και ένας τρόπος επιβράδυνσης της εξάπλωσής τους. Άλλωστε, στην πλειοψηφία τους είναι βρώσιμα είδη, πολύ νόστιμα και με υψηλή θρεπτική αξία».

Πηγή: protothema.gr