Βασιλική Καραγιάννη: «Η όπερα δεν είναι ελιτίστικη, είναι μια τέχνη που προσφέρει κάθαρση ψυχής και ανήκει σε όλους»

Κυρία Καρα­γιάννη, η Βιολέτα είναι ένας από τους πιο απαι­τη­τι­κούς ρόλους του λυρικού ρεπερ­το­ρίου. Τι είναι αυτό που εξα­κο­λου­θεί να σας συγκι­νεί κάθε φορά που την ερμη­νεύ­ετε;

Η Βιολέτα είναι πρόσωπο υπαρκτό και αυτό από μόνο του κίνησε αμέσως το ενδια­φέ­ρον μου, σαν μια ρομα­ντική και δρα­μα­τική ιστορία. Υπήρξε πραγ­μα­τικά αυτή η ηρωίδα και η σύντομη, ρομα­ντική και δρα­μα­τική πορεία της ζωής της ήταν αληθινή. Αυτό με συγκι­νεί πολύ από την αρχή.

Εκείνο όμως που κυρίως μου έχει κεντρί­σει την αγάπη και τον θαυ­μα­σμό είναι ο τρόπος που την έχει προ­σεγ­γί­σει ο Βέρντι, από την πρώτη φορά που άκουσα την όπερα, παιδί ακόμα.

Έχω κατα­λά­βει ότι ο Βέρντι έκανε ένα ψυχο­γρά­φημα πάνω σε αυτόν τον χαρα­κτήρα, πάνω σε αυτό το κορίτσι, γιατί ουσια­στικά δεν πρόλαβε να μεγα­λώ­σει. Παρότι έζησε μόνο 23 χρόνια, θα μπο­ρούσε κανείς να πει ότι έζησε τη ζωή όχι μίας, αλλά δύο 80χρονων γυναι­κών.

Ο Βέρντι κάνει λοιπόν ένα ψυχο­γρά­φημα σαν να το γύριζε κινη­μα­το­γρα­φικά, με μία μόνο κάμερα, παίρ­νο­ντας τη ζωή της από τα 14 χρόνια της, όταν ανα­γκα­στικά μπήκε στο επάγ­γελμα της εταίρας, μέχρι τα 23, όταν πέθανε. Ο τρόπος που το έχει κάνει είναι θαυ­μα­στός, γιατί εξυμνεί κυρίως τον χαρα­κτήρα και ίσως αυτό το πλήρωσε κιόλας στην εποχή που ανέβηκε το έργο, καθώς είναι σαν να «αγιο­ποιεί» κάπως ένα κορίτσι που έγινε εταίρα της υψηλής κοι­νω­νίας εκείνης της εποχής. Στα 14 της η Βιολέτα συνα­να­στρε­φό­ταν με ανθρώ­πους σε υψηλούς κύκλους, ερω­τεύ­ε­ται έναν ευγενή, θυσιά­ζε­ται για την αγάπη του και στο τέλος αρρω­σταί­νει και τελικά πεθαί­νει. Αυτός ο τρόπος που έχει δοθεί το έργο, στα σημεία που φωτο­γρα­φί­ζει τη Βιολέτα, την εξυ­ψώ­νει, και αυτό το βρίσκω μεγα­λειώ­δες, όπως και τη μουσική και την έμπνευση που είχε ο Βέρντι εξαι­τίας αυτής της ιστο­ρίας και αυτής της κοπέλας.

Αυτό είναι το ένα κομμάτι, που αφορά στον χαρα­κτήρα της Βιο­λέ­τας. Το άλλο είναι ότι απο­τε­λεί τερά­στια πρό­κληση για μια σοπράνο η ερμη­νεία της, ακριβώς γιατί ξεκινά από τη λαμπερή ζωή μιας εταίρας, ενός αστε­ριού, και περνάει στα­διακά σε όλο το έργο από εκεί στο δράμα και στην προ­σπά­θειά της να αντέξει τις μεγάλες εσω­τε­ρι­κές αντι­φά­σεις.

Έχει τερά­στιες απαι­τή­σεις ο Βέρντι σε αυτό το κομμάτι από τις σοπράνο, είναι ρεα­λι­στικά δύσκολο, πολύ δύσκολο. Πολλοί λένε ότι η Βιολέτα, για να ερμη­νευ­τεί, χρειά­ζε­ται δύο ή τρεις δια­φο­ρε­τι­κές φωνές, δια­φο­ρε­τι­κών κατη­γο­ριών. Αυτό και μόνο δείχνει πόσο μεγάλη πρό­κληση μπορεί να είναι, αλλά και πόσο ενδια­φέ­ρουσα και προ­κλη­τική, με την καλή έννοια.

Είπατε πως από παιδί έχετε εντυ­πω­σια­στεί με τον ρόλο της Βιο­λέ­τας. Είχατε φαντα­στεί, ωρι­μά­ζο­ντας καλ­λι­τε­χνικά στην πορεία των ετών, ότι θα είχατε τόσο μεγάλη ενα­σχό­ληση με αυτόν τον ρόλο;

Σίγουρα το ευχό­μουν. Ως σοπράνο ήξερα βαθιά μέσα μου ότι κάποια στιγμή θα το κάνω. Δεν ήξερα το πόσο, αλλά ήξερα ότι θα έχω την τιμή να ερμη­νεύσω αυτόν τον ρόλο, και είμαι ευγνώ­μων που από πολύ νεαρή ηλικία μού έχει προ­τα­θεί. Την πρώτη φορά, η αλήθεια είναι ότι το αρνή­θηκα, γιατί ήμουν πολύ μικρή και δεν θεω­ρούσα τη φωνή μου ώριμη τότε. Ήταν κάτι δύσκολο και για την υγεία της φωνής, αλλά και για τον τρόπο που θα με έκριναν στη συνέ­χεια, κάτι που μπορεί να μου κόστιζε στην πορεία μου. Ήταν μια πρό­σκληση από το εξω­τε­ρικό,

Τις άριες της Βιο­λέ­τας πάντως τις έχω τρα­γου­δή­σει από πολύ μικρή, ειδικά το «Addio, del passato», την άρια που τρα­γου­δάει πριν πεθάνει και απο­χαι­ρετά τα όμορφα χρόνια που έζησε, ένα από τα πιο γνωστά κομ­μά­τια του έργου. Την είχα μελε­τή­σει στα 16 μου χρόνια τόσο πολύ που είχα ταυ­τι­στεί μαζί της. Τρα­γου­δώ­ντας την σε εξε­τά­σεις στο ωδείο, θυμάμαι ότι κάτι είχα κατα­φέ­ρει ερμη­νευ­τικά, γιατί συγκι­νή­θηκε όλη η επι­τροπή.

Σε αυτή την ηλικία, δηλαδή στα 16 σας, ασχο­λιό­σα­σταν ήδη σε αυτό το απαι­τη­τικό επίπεδο του λυρικού τρα­γου­διού. Σημαί­νει αυτό ότι από μικρή είχατε ουσια­στικά απο­φα­σί­σει να ακο­λου­θή­σετε αυτή την κατεύ­θυνση;

Μέσα μου νομίζω πως ναι, το ήθελα. Το αν το είχα απο­φα­σί­σει είναι μεγάλη κου­βέ­ντα, όμως το ό,τι είχα σχέση με τη μουσική είναι γεγονός, γιατί είχα πολύ έντονα ερε­θί­σματα από την οικο­γέ­νειά μου.

Ο μπαμπάς μου έπαιζε ακορ­ντεόν, ακού­γαμε συνεχώς μουσική, οπότε η μουσική ήταν μέσα μου όσο θυμάμαι τον εαυτό μου. Το κομμάτι της όπερας όμως δεν το είχα γνω­ρί­σει ολο­κλη­ρω­τικά. Πήγαινα στο ωδείο μαθαί­νο­ντας ακορ­ντεόν, το πρώτο μουσικό όργανο που ξεκί­νησα να σπου­δάζω στα επτά μου χρόνια. Άκουγα τις άλλες μαθή­τριες, τις μεγα­λύ­τε­ρες, που έκαναν μαθή­ματα φωνη­τι­κής, έπαιρνα την καρε­κλί­τσα μου και καθό­μουν πίσω από την πόρτα.

Ήταν κάτι που το θαύμαζα και το αγα­πούσα, χωρίς να ξέρω αν είμαι ικανή να κάνω κάτι τέτοιο. Στα δέκα μου χρόνια είδα πρώτη φορά ολό­κληρη όπερα, στην τηλε­ό­ραση, γιατί είμαι από την επαρχία, από την Πάτρα, και δεν είχα την ευκαι­ρία να ακούσω ζωντανά όπερα παρά μόνο σε ρεσιτάλ ή κάποιες συναυ­λίες.

Εκεί μαγεύ­τηκα πραγ­μα­τικά. Αυτό όμως που ένιωσα στο πρώτο μου μάθημα δεν ξέρω αν μπορώ να το περι­γράψω με λόγια.

Ήταν στα 14, πολύ νωρίς βέβαια, γιατί καλό είναι τα κορί­τσια να ξεκι­νούν από τα 16 και μετά, και τα αγόρια από τα 18, ώστε να έχει ωρι­μά­σει η φωνή και το σώμα. Ξεκί­νησα λοιπόν στα 14, για καλή μου τύχη με εξαι­ρε­τική δασκάλα στην Πάτρα. Μέχρι τότε «έκλεβα» τα ακού­σματα, παρα­κο­λου­θώ­ντας κρυφά τα μαθή­ματα των άλλων πίσω από την κλειστή πόρτα. Από τη στιγμή που έκανα το πρώτο μου μάθημα, ένιωσα ότι αυτό θα κάνω στη ζωή μου, αυτό αγαπώ, αυτό θέλω, η καρδιά μου χτυ­πούσε τόσο πολύ. Το πρώτο μάθημα ήταν συγκλο­νι­στικό και έκτοτε δεν έχανα κανένα, από την ημέρα που είχα το δικό μου μάθημα, έμπαινα πρώτη και έφευγα τελευ­ταία, ακού­γο­ντας όλους τους άλλους. Οι γονείς μου μού έδωσαν τις ευκαι­ρίες, δεν το αγνό­η­σαν, το πρό­σε­ξαν και προ­σπά­θη­σαν να μου ανοί­ξουν όσο μπο­ρού­σαν τους δρόμους. Είμαι ευγνώ­μων για αυτό, γιατί δεν είναι δεδο­μένο σε όλες τις οικο­γέ­νειες.

Η αλήθεια είναι πως αυτό ισχύει ιδιαί­τερα για τόσο εξει­δι­κευ­μένα είδη μου­σι­κής. Εσείς έχετε κάνει σημα­ντική διεθνή πορεία, όμως στην Ελλάδα θεωρώ ότι έχουμε ακόμα κάποιες αγκυ­λώ­σεις.

Συμφωνώ πολύ μαζί σας, ειδικά στην επαρχία.

Γιατί, λοιπόν, η όπερα θεω­ρεί­ται ένα είδος που απευ­θύ­νε­ται σε λίγους; Τι έχετε να πείτε σε κάποιον που έχει αυτή την άποψη;

Ότι κάνει μεγάλο λάθος. Στην εποχή του Βέρντι, η όπερα θεω­ρού­νταν λαϊκό είδος για τη χώρα. Θεωρώ ότι η όπερα είναι για όλους. Αυτό όμως που συμ­βαί­νει δυστυ­χώς στη χώρα μας, παρότι έχει γνω­ρί­σει μεγάλη πρόοδο, είναι ότι ο κόσμος δεν έχει γνω­ρί­σει το είδος όσο θα έπρεπε, δεν έχει δια­φη­μι­στεί αρκετά όπως αλλά ήδη μου­σι­κής , κυρίως δεν έχει διδα­χτεί όσο του αξίζει. Δεν ξέρω αν άλλη χώρα στον κόσμο έχει μόνο μία όπερα όπως εμείς, παρότι η όπερα είναι η εξέλιξη της αρχαίας τρα­γω­δίας. Και δυστυ­χώς έχουμε μόνο μία που ευτυχώς από την άλλη, κάνει τερά­στιο έργο! Και με τις υψηλού επι­πέ­δου παρα­στά­σεις στο κεντρικό θέατρο στο Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος. Αλλά και με παρα­στά­σεις, εμφα­νί­σεις και συναυ­λίες και στην επαρχία, όπου ο κόσμος τις αγκα­λιά­ζει. Δεν φαντά­ζε­στε πώς αντιδρά! Με τι αγάπη! Πώς διψάει! Σε διά­φο­ρες περιο­δείες μας, όπως πρό­σφατα στην Κρήτη που ήμασταν για συναυ­λίες, χωρίς καν να είναι ολο­κλη­ρω­μένη παρά­σταση όπερας, ο κόσμος ερχόταν στο τέλος και μας έλεγε «ευχα­ρι­στούμε, να ξανάρ­θετε, μη μας ξεχά­σετε».

Το έχουμε ανάγκη στην επαρχία, κυρία Καρα­γιάννη, το βλέ­πουμε, όχι μόνο στη Ρόδο αλλά και σε άλλα, μικρό­τερα νησιά, όπου γίνο­νται κάποιες προ­σπά­θειες, με τη μετά­δοση και σε ζωντανό χρόνο κάποιων παρα­στά­σεων. Πόσο μεγάλη αντα­πό­κριση υπάρχει από τον κόσμο;

Μεγάλη, γι’ αυτό δεν το θεωρώ καθόλου ελι­τί­στικο είδος. Δεν έχω γνω­ρί­σει άνθρωπο, οποιασ­δή­ποτε ηλικίας, παιδί, έφηβο ή μεγα­λύ­τερο, που να έρθει για πρώτη φορά στην όπερα και να μη γοη­τευ­τεί. Δεν έχω δει κανέναν που να περάσει την πόρτα της όπερας και να μη γίνει φανα­τι­κός, ειδικά σε ολο­κλη­ρω­μένη παρά­σταση, γιατί σε μια συναυ­λία, παρότι μαγεύ­ε­ται ο κόσμος από αυτό που ακούει, δεν έχει ολο­κλη­ρω­μένη εικόνα, ακούει απο­σπά­σματα από όπερες.

Γι’ αυτό προ­σπα­θούμε τελευ­ταία να τους δίνουμε ένα στίγμα, τι θα ακού­σουν στο επόμενο κομμάτι, από πού είναι το από­σπα­σμα και τι ακριβώς λέει, ώστε να μπαί­νουν λίγο στο νόημα. Δεν υπάρχει όμως άνθρω­πος που να έρθει να δει παρά­σταση και να φύγει χωρίς να θέλει να ξανάρ­θει.

Εχετε ερμη­νεύ­σει τη Βιολέτα σε διά­φο­ρες σκηνές και παρα­γω­γές, τι δια­φο­ρε­τικό φέρνει για εσάς η παρου­σί­αση στην Εθνική Λυρική Σκηνή, στη συγκε­κρι­μένη παρα­γωγή;

Η συγκε­κρι­μένη παρα­γωγή, σε σκη­νο­θε­σία Νίκου Πετρό­που­λου, είναι για μένα πλέον ιστο­ρική. Είναι κλασικό ανέ­βα­σμα, με την έννοια των κοστου­μιών, των σκη­νι­κών και της σκη­νο­θε­σίας, είναι σχεδόν όλα στην εποχή στην οποία ανα­φέ­ρε­ται ο Βέρντι, στην εποχή που έζησε η Μαρί Ντυ­πλεσί, η αληθινή ηρωίδα του μυθι­στο­ρή­μα­τος, αφού το έργο βασί­ζε­ται στο μυθι­στό­ρημα «Η κυρία με τις καμέ­λιες». Η μετα­φορά γίνεται σε μια εποχή που βλέ­πουμε την όπερα να ζει και πολύ μοντέρ­νες, ακραίες σκη­νο­θε­σίες. Βλέ­πουμε όμως και την αγάπη του κόσμου για το κλασικό, χωρίς να απορ­ρί­πτουμε το μοντέρνο. Δεν είμαι κατά των μοντέρ­νων προ­σεγ­γί­σεων, αρκεί να σέβο­νται πρώτα απ’ όλα το έργο και τον συνθέτη, και μετά φυσικά το κοινό, για τους καλ­λι­τέ­χνες και αντί­στροφα. Ο κόσμος όμως αγαπάει το κλασικό, και όταν έρχεται να δει μια παρά­σταση, θέλει να ταξι­δέ­ψει για αυτές τις δυόμισι, τρεις ή τρει­σή­μισι ώρες που θα βρί­σκε­ται εκεί.

Μετά το τέλος της παρά­στα­σης, ο κόσμος μοι­ρά­ζε­ται μαζί σας σκέψεις και συναι­σθή­ματα, που φαντά­ζο­μαι θα είναι έντονα. Με τον τρόπο που περι­γρά­φετε την απόδοση, έρχο­νται κοπέλες που σας ρωτούν για τον τρόπο ή εκφρά­ζουν την επι­θυ­μία να ασχο­λη­θούν με αυτό το ρεπερ­τό­ριο;

Φυσικά έρχο­νται, υπάρχει ενδια­φέ­ρον. Έχω κάποιες μαθή­τριες, υπέ­ρο­χες, και η αγάπη τους είναι πραγ­μα­τικά μεγάλη για την όπερα. Αν δεν το αγαπάς, δεν αντέ­χεις την σκληρή δουλειά που απαιτεί! Με συμ­βου­λεύ­ο­νται πάντα για τον τρόπο προ­σέγ­γι­σης των ρόλων, κυρίως για την τεχνική κι αυτό είναι που θέλω να διδα­χτούν. Πώς αντι­με­τω­πί­ζεις το συναί­σθημα πάνω στη σκηνή, ώστε να μην παρα­συρ­θείς και εξα­ντλη­θείς ψυχικά και να μην αντέ­ξεις μέχρι το τέλος της παρά­στα­σης. Είναι πολλά τα στοι­χεία που πρέπει κανείς να αντι­με­τω­πί­σει, με την καλή έννοια.

Με τη διεθνή σας πορεία, εντο­πί­ζετε δια­φο­ρές όταν τρα­γου­δάτε μπροστά στο ελλη­νικό κοινό σε σχέση με το εξω­τε­ρικό, τόσο για το κοινό όσο και για εσάς την ίδια;

Για μένα, είτε τρα­γου­δήσω στην Κρήτη σε μια συναυ­λία, είτε στην Εθνική Λυρική Σκηνή, είτε στο Covent Garden, είναι η ίδια ευθύνη, από κάθε άποψη, και για παρό­μοιους λόγους, πολλοί από τους οποίους είναι κοινοί. Το κοινό είναι εκεί και περι­μέ­νει να ζήσει, να αισθαν­θεί κάτι, δεν το ζυγί­ζουμε ανάλογα με το πού απευ­θυ­νό­μα­στε. Είτε είναι εκατό ψυχές που περι­μέ­νουν στο κοινό είτε 1.500 ή 5.000 δεν μπορώ να πω ότι εδώ θα δώσω κάτι λιγό­τερο ή περισ­σό­τερο. Σαφώς αυτό που αλλάζει κατά κάποιον τρόπο είναι το άγχος και η προ­ε­τοι­μα­σία. Και σίγουρα αίσθημα μιας ακόμα μεγα­λύ­τε­ρης ευθύνης όταν πρό­κει­ται για παρα­στά­σεις στα μεγάλα θέατρα είτε Ελλάδα είτε εξω­τε­ρι­κού. Σχετικά με το κοινό, δεν έχω παρά­πονο από πουθενά. Παντού με έχουν «αγκα­λιά­σει» με πολλή αγάπη!

Το κοινό βλέπει τη λάμψη και την υπερ­πα­ρα­γωγή πάνω στη σκηνή. Όμως πόση δουλειά και ίσως προ­σω­πι­κές θυσίες κρύ­βο­νται πίσω από μια τέτοια παρά­σταση;

Πάρα πολλή δουλειά. Αν ανα­λο­γι­στείτε ότι εγώ ξεκί­νησα να σπου­δάζω από τα 14 μου, και αν με ρωτή­σετε πώς νιώθω τώρα, θα σας πω, μαθή­τρια. Θα πάρω την παρ­τι­τούρα μου, το βιβλίο που έχει τις νότες, τα λόγια και τη συνο­δεία του πιάνου, της Τρα­βιάτα για παρά­δειγμα, σαν μαθή­τρια, και θα πάω στον μέντορά μου να την ξανα­με­λε­τήσω, παρότι την έχω τρα­γου­δή­σει πάρα πολλές φορές. Το ίδιο έκανα και με τη Λουτσία, το ίδιο και με τη Μιμή, ρόλους που έχω ξανα­κά­νει αλλά και και­νούρ­γιους. Πάντα μαθαί­νεις, αυτό δεν σταματά ποτέ.

Η φωνή, όσο ωρι­μά­ζει περισ­σό­τερο, σου δίνει τη δυνα­τό­τητα για δια­φο­ρε­τική, πιο ώριμη ερμη­νεία. Πάντα ένιωθα ότι η φωνή μου, ήταν ιδανική για την πρώτη πράξη, που είναι η πιο λαμπερή και πιο ελαφριά σκηνή, γιατί η φωνή μου ήταν πιο κοντά σε αυτό. Ένιωθα όμως ότι η τρίτη πράξη, που είναι πιο δρα­μα­τική, χρεια­ζό­ταν κάτι πιο σκούρο στη φωνή μου, το οποίο έχει έρθει τώρα, ενώ παλιό­τερα υπήρχε σε μικρό­τερο βαθμό. Αυτό μού δίνει τη δυνα­τό­τητα να ερμη­νεύσω ακόμα πιο άνετα αυτό που θέλω να βγάλω. Σε ό,τι αφορά τις θυσίες, το έχω ξαναπεί, πως όταν αγαπάς κάτι, οτι­δή­ποτε κάνεις για αυτό δεν το νοιώ­θεις ως θυσία. Η μόνη θυσία που έχω κάνει για την όπερα είναι ο επι­πλέον χρόνος που αφιέ­ρωσα σ’ αυτήν αφαι­ρώ­ντας τον από τον χρόνο που θα ήμουν με τον γιο μου.

Αν μπο­ρού­σατε να κρα­τή­σετε μόνο μία εικόνα ή ένα συναί­σθημα που θα πάρει μαζί του ο θεατής φεύ­γο­ντας από την «Τρα­βιάτα», ποιο θα θέλατε να είναι;

Θέλω να αφεθεί και να νοιώσει, ακόμα και να συγκι­νη­θεί, κάτι που προ­ϋ­πο­θέ­τει ότι εγώ και οι συνά­δελ­φοί μου θα του το έχουμε προ­κα­λέ­σει, και να αισθαν­θεί ψυχικά πιο ελαφρύς. Η τέχνη, όπως πίστευαν και οι αρχαίοι μας, είναι κάθαρση ψυχής. Δεν είναι τυχαίο που στα αρχαία Ασκλη­πιεία, το τελευ­ταίο στάδιο θερα­πείας των ασθενών ήταν το θέατρο.

Μετά από τόσες σκηνές, χει­ρο­κρο­τή­ματα και επι­τυ­χίες, κυρία Καρα­γιάννη, υπάρχει κάτι που σας προ­κα­λεί την ίδια αγωνία με την πρώτη φορά που ανε­βή­κατε στη σκηνή;

Η αγωνία υπάρχει πάντα πριν ανέβεις, απλώς η εμπει­ρία σε κάνει να τη δια­χει­ρί­ζε­σαι όσο το δυνατόν καλύ­τερα. Δεν είναι όμως μόνο η εμπει­ρία, είναι και η πολύ καλή προ­ε­τοι­μα­σία, η μελέτη, αυτό που σας είπα, ότι αισθά­νο­μαι πάντα μαθή­τρια. Η μελέτη χρειά­ζε­ται και λόγω της εξέ­λι­ξης και της ωρί­μαν­σης της φωνής, οπότε προ­σεγ­γί­ζεις κάθε φορά δια­φο­ρε­τικά τον ρόλο, και φωνη­τικά. Αυτές είναι λοιπόν οι προ­ϋ­πο­θέ­σεις, καλή προ­ε­τοι­μα­σία και εμπει­ρία, που σε κάνουν να αντι­με­τω­πί­ζεις οποιο­δή­ποτε τυχόν συμβάν επί σκηνής. Ωστόσο η αγωνία αυτή, με το που ανοίγει η αυλαία, κατα­κα­θί­ζει.

Κλεί­νο­ντας, κυρία Καρα­γιάννη, υπάρχει κάποιος ρόλος που θέλετε να ερμη­νεύ­σετε και δεν έχετε ακόμα κατα­φέ­ρει, χρονικά εννοώ, ή έχετε την ευλογία να έχετε ερμη­νεύ­σει ό,τι είχατε επι­θυ­μή­σει;

Έχω την ευλογία να έχω ερμη­νεύ­σει πολλά από αυτά που είχα ονει­ρευ­τεί. Έχω όμως και την άλλη ευλογία να νιώθω ότι η φωνή μου, ωρι­μά­ζο­ντας, θα μου δώσει τη δυνα­τό­τητα, κάτι που δεν είναι δεδο­μένο σε όλους, να κάνω και άλλους πολλούς ρόλους που ίσως δεν είχα σκεφτεί παλιό­τερα, αλλά μου το δείχνει το χρώμα της φωνής όπως εξε­λίσ­σε­ται. Έχω την ευλογία να εξε­λίσ­σο­μαι βήμα βήμα, και για αυτό αισθά­νο­μαι τερά­στια ευγνω­μο­σύνη. Ξεκί­νησα σαν ελαφριά κολο­ρα­τούρα, τώρα είμαι λυρική κολο­ρα­τούρα, προς λυρική φωνή, και βλέπω, όπως και ο δάσκα­λός μου, ότι εξε­λίσ­σο­μαι προς τη δρα­μα­τική κολο­ρα­τούρα, και χαί­ρο­μαι πάρα πολύ γι’ αυτό. Ρόλος που θα ήθελα να ερμη­νεύσω κάποια στιγμή, είναι η Μαντάμ Μπα­τερ­φλάι. Στο μέλλον θα ήθελα να εξα­ντλήσω όλους τους ρόλους του μπελ κάντο, που είναι αυτή τη στιγμή ιδα­νι­κοί για τη φωνή μου. Είναι ευλογία, δεν έχει στα­μα­τημό.

Σωστό, όλα αυτά είναι απόρ­ροια της εξέ­λι­ξης, της προ­σω­πι­κής και της καλ­λι­τε­χνι­κής.

Ακριβώς, και θέλω να προ­σθέσω ότι είναι απόρ­ροια και του σεβα­σμού στη φωνή. Συμ­βαί­νει κάποιοι συνά­δελ­φοι πολύ νωρίς να βαραί­νουν τη φωνή τους με ρόλους που δεν είναι ακόμα έτοιμοι να υπο­στη­ρί­ξουν, και αυτό την κου­ρά­ζει, τη ζημιώ­νει και εμπο­δί­ζει την εξέλιξή της· φιγου­ρά­ρει, αλλά δεν μπορεί να βρει τον φυσικό της δρόμο. Εγώ έχω επι­λέ­ξει να ακο­λουθώ το ρεπερ­τό­ριό μου σύμφωνα πρώτα με την εξέλιξη της φωνής μου, σύμφωνα με αυτό που η ίδια μού δείχνει. Το σέβομαι απόλυτα, και πιστεύω ότι αυτό με αντα­μεί­βει.