Κώστας Υφαντής: «Η Τουρκία θέλει να λειτουργεί ως περιφερειακή δύναμη – Δεν αποκλείεται μια νέα κρίση με την Ελλάδα»

Ο καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, Κώστας Υφαντής, μιλά για τις ελληνοτουρκικές σχέσεις, τις τουρκικές διεκδικήσεις στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο, τη στρατηγική συνεργασία Ελλάδας – Ισραήλ και την νέα αμυντική πραγματικότητα. Με αφορμή τη συμμετοχή του στο συνέδριο που πραγματοποιήθηκε στην Κάσο, αναλύει το γεωπολιτικό περιβάλλον και προειδοποιεί ότι, παρά τη σχετική ηρεμία, μια νέα κρίση με την Τουρκία δεν μπορεί να αποκλειστεί.

• Κύριε καθηγητά, βρίσκεστε στην Κάσο, με αφορμή ένα σημαντικό συνέδριο για το Διεθνές Δίκαιο και τη διεθνή πολιτική στην Ανατολική Μεσόγειο. Ποια είναι η σημασία της διοργάνωσης στο συγκεκριμένο νησί;
Πρόκειται πράγματι για ένα σημαντικό γεγονός και, κυρίως, έχει ιδιαίτερη συμβολική σημασία το γεγονός ότι πραγματοποιείται στην Κάσο. Θα ήθελα καταρχάς να ευχαριστήσω τον Δήμο της ηρωικής νήσου Κάσου και τους Κασιώτες για τη φιλοξενία. Για μένα είναι η πρώτη φορά που επισκέπτομαι το νησί και πραγματικά αποτελεί μια αποκάλυψη.
Το συνέδριο οργανώνεται από το Κέντρο Διεθνούς Δικαίου και Διπλωματίας, του οποίου πρόεδρος είναι ο ομότιμος καθηγητής Διεθνούς Δικαίου Στέλιος Περράκης. Η επιλογή να συζητήσουμε εδώ ζητήματα που αφορούν στο Διεθνές Δίκαιο και στη διεθνή πολιτική πραγματικότητα στην Ανατολική Μεσόγειο έχει τη δική της ιδιαίτερη σημασία. Και βεβαίως η Κάσος, όπως και συνολικά τα Δωδεκάνησα, δεν είναι ένας τυχαίος τόπος για μια τέτοια συζήτηση.
• Η παρουσία σας εδώ αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία λόγω των τελευταίων γεωπολιτικών εξελίξεων. Τα Δωδεκάνησα βρίσκονται διαχρονικά στο επίκεντρο των τουρκικών διεκδικήσεων. Πόσο ανησυχητική είναι η σημερινή κατάσταση;
Τα Δωδεκάνησα βρίσκονται πράγματι εδώ και πολλές δεκαετίες στο στόχαστρο της Τουρκίας. Οι θέσεις της Άγκυρας για το καθεστώς των νησιών του Ανατολικού Αιγαίου και των Δωδεκανήσων είναι γνωστές. Μάλιστα, μόλις πριν από λίγες ώρες, ο πρόεδρος Ερντογάν επανέφερε την τουρκική κριτική προς την Ελλάδα για το ζήτημα της στρατιωτικοποίησης των νησιών του Ανατολικού Αιγαίου.
Δυστυχώς, η Ελλάδα αντιμετωπίζει εδώ και τουλάχιστον μισό αιώνα μια αναθεωρητική φιλοδοξία από την πλευρά της Τουρκίας. Αυτή η φιλοδοξία έχει οδηγήσει στο παρελθόν σε σοβαρές κρίσεις. Επομένως, κανείς δεν μπορεί να αποκλείσει το ενδεχόμενο να έχουμε και πάλι αυξημένη ένταση στο επόμενο διάστημα. Και, παρότι ασφαλώς όλοι ελπίζουμε ότι δεν θα συμβεί, δεν μπορεί να αποκλειστεί απολύτως ούτε το ενδεχόμενο μιας κρίσης.
• Υπάρχει, δηλαδή, κίνδυνος μιας κρίσης ή ενός θερμού επεισοδίου;
Δεν θα πήγαινα τόσο μακριά ώστε να πω ότι υπάρχει συγκεκριμένος κίνδυνος θερμού επεισοδίου. Τίποτα, βεβαίως, δεν μπορεί να αποκλειστεί στην πολιτική και στις διεθνείς σχέσεις. Αυτό που μπορούμε να πούμε με μεγαλύτερη βεβαιότητα είναι ότι οι ελληνοτουρκικές κρίσεις δεν αποτελούν κάτι πρωτοφανές. Δυστυχώς, έχουμε βρεθεί επανειλημμένα σε τέτοιες καταστάσεις.
Το πρόβλημα είναι ότι οι δύο χώρες δεν έχουν καταφέρει να λειτουργήσουν μέσα σε ένα κοινά αποδεκτό πλαίσιο κανόνων και, κυρίως, μέσα στο πλαίσιο του Διεθνούς Δικαίου. Αυτό παράγει και αναπαράγει την ένταση.
Και σήμερα η περιφερειακή συγκυρία είναι εξαιρετικά δύσκολη.
• Γιατί η Τουρκία εμφανίζεται τόσο διεκδικητική και επιθετική στην περιοχή;
Η Τουρκία είναι μια χώρα που δεν είναι ικανοποιημένη από τη θέση της στον περιφερειακό, αλλά ακόμη και στον παγκόσμιο συσχετισμό ισχύος. Θέλει να αντιμετωπίζεται ως μεγάλη δύναμη και επιδιώκει να διαμορφώνει τις εξελίξεις στην περιοχή.
Αυτό εξηγεί σε μεγάλο βαθμό και τη στάση της απέναντι σε χώρες όπως η Ελλάδα και το Ισραήλ. Όταν η Ελλάδα ή το Ισραήλ υπερασπίζονται τα δικαιώματά τους, στην ουσία λειτουργούν ανασχετικά απέναντι στις τουρκικές φιλοδοξίες.
Αυτό που, κατά την άποψή μου, δεν καταλαβαίνουν στην Άγκυρα –ή αρνούνται να αποδεχθούν– είναι ότι η Ελλάδα δεν θα είχε κανέναν λόγο να δαπανά τεράστια ποσά για την αμυντική θωράκιση των νησιών, εάν η Τουρκία δεν είχε τις συγκεκριμένες φιλοδοξίες και διεκδικήσεις που εκφράζει στο πεδίο.
• Ένα από τα ζητήματα που προκαλούν αντιδράσεις στην Άγκυρα είναι και η ενίσχυση της ελληνικής αμυντικής ικανότητας, με χαρακτηριστικό παράδειγμα την «Ασπίδα του Αχιλλέα». Τι σηματοδοτεί αυτή η εξέλιξη;
Η «Ασπίδα του Αχιλλέα» έχει ιδιαίτερη σημασία για την Ελλάδα και για την περιοχή. Και είναι σαφές ότι τέτοιες εξελίξεις ενοχλούν την Τουρκία.
Δεν είχαμε ανάλογες αντιδράσεις όταν η Ελλάδα προμηθεύτηκε, πριν από χρόνια, τα συστήματα Patriot. Σήμερα, όμως, υπάρχει μια διαφορετική διάσταση, καθώς μιλάμε για συνεργασία με το Ισραήλ και για πρόσβαση σε τεχνολογίες αιχμής.
Αυτό συνδέεται άμεσα με τη γενικότερη περιφερειακή συγκυρία. Το Ισραήλ αποτελεί έναν από τους σημαντικούς παράγοντες της περιοχής και βρίσκεται επίσης αντιμέτωπο με τις τουρκικές φιλοδοξίες.
• Πόσο σημαντική είναι, επομένως, για την Ελλάδα η στρατηγική σχέση με το Ισραήλ;
Θα έλεγα ότι ήταν μια ευτυχής συγκυρία το γεγονός ότι στις αρχές της δεκαετίας του 2010 ανταποκριθήκαμε στο ισραηλινό κάλεσμα να διευρύνουμε και να εμβαθύνουμε τις σχέσεις μας. Και είναι σημαντικό ότι αυτή η πολιτική συνεχίστηκε από όλες τις ελληνικές κυβερνήσεις έκτοτε.
Σήμερα μπορούμε να αξιοποιήσουμε το ισραηλινό τεχνολογικό επίτευγμα και να αναβαθμίσουμε σε σχετικά σύντομο χρονικό διάστημα την αμυντική μας ικανότητα. Αν δεν υπήρχε η ισραηλινή τεχνολογία, ένα σύστημα όπως η «Ασπίδα του Αχιλλέα» θα ήταν πολύ πιο δύσκολο να υλοποιηθεί.
Θα απαιτούνταν συνεργασία με πολλές χώρες και εταιρείες, πολύ περισσότερος χρόνος και πολύ μεγαλύτερο κόστος. Επομένως, η ελληνοϊσραηλινή συνεργασία αποκτά ιδιαίτερη στρατηγική σημασία.
• Πώς εντάσσεται σε αυτή την εικόνα η ευρύτερη τουρκική στρατηγική στη Μέση Ανατολή;
Ο πρόεδρος Ερντογάν θέλει να καταστήσει την Τουρκία περιφερειακό ηγέτη και, σε σημαντικό βαθμό, ηγέτη του σουνιτικού Ισλάμ. Η Άγκυρα επιδιώκει να αυξήσει την επιρροή της σε χώρες όπως η Λιβύη και η Συρία, με την παρουσία της να αποκτά στρατιωτικές και πολιτικές διαστάσεις.
Το Ισραήλ, από την πλευρά του, δεν είναι διατεθειμένο να αποδεχθεί εύκολα την τουρκική στρατιωτική παρουσία στη Συρία, ούτε μια ευρύτερη στρατιωτική ανασυγκρότηση της χώρας που θα μπορούσε να μεταβάλει τις ισορροπίες ασφαλείας στην περιοχή.
Γι’ αυτό και η Ανατολική Μεσόγειος, το Αιγαίο και η Μέση Ανατολή δεν μπορούν πλέον να αντιμετωπίζονται ως ξεχωριστά γεωπολιτικά πεδία. Οι εξελίξεις στη μία περιοχή επηρεάζουν άμεσα την άλλη.
• Να σας ρωτήσω για το μέτωπο του πολέμου ΗΠΑ – Ιράν και τα Στενά του Ορμούζ. Μπορούμε να είμαστε αισιόδοξοι ότι η κατάσταση θα οδηγηθεί σύντομα σε αποκλιμάκωση;
Μπορούμε να επιτρέψουμε στον εαυτό μας μια μικρή αισιοδοξία. Το πρώτο δεδομένο είναι ότι αυτή τη στιγμή υπάρχει μια σχετική ηρεμία. Δεν έχουμε την εικόνα μιας γενικευμένης πολεμικής σύγκρουσης.
Ταυτόχρονα, υπάρχει και το ζήτημα των Στενών του Ορμούζ. Δεν συμφέρει καμία από τις δύο πλευρές να οδηγηθεί σε μια πλήρη και παρατεταμένη διακοπή της κυκλοφορίας. Για το Ιράν, ειδικά, μια τέτοια εξέλιξη θα είχε πολύ σοβαρές οικονομικές συνέπειες, σε μια περίοδο κατά την οποία οι υποδομές του έχουν ήδη υποστεί σημαντικές καταστροφές.
Επομένως, υπάρχουν ορισμένα στοιχεία που επιτρέπουν συγκρατημένη αισιοδοξία.
• Ο πρόεδρος Τραμπ έχει δηλώσει ότι επιθυμεί να τελειώσει η σύγκρουση. Πόσο μπορούμε να βασιστούμε σε αυτή τη θέση;
Εδώ υπάρχει ένα μεγάλο ερωτηματικό. Το πρόβλημα είναι ότι ο πρόεδρος Τραμπ δεν είναι ένας ορθολογικός παίκτης με την κλασική έννοια του όρου. Και δεν εννοώ απλώς ότι είναι απρόβλεπτος.
Εννοώ ότι συχνά λαμβάνει αποφάσεις χωρίς να φαίνεται ότι προηγείται ο απαραίτητος στρατηγικός σχεδιασμός.
Η αμερικανική εμπλοκή στο Ιράν έδειξε, κατά την άποψή μου, ότι δεν υπήρχε εξαρχής ένα σαφές και ολοκληρωμένο σχέδιο εξόδου από την κατάσταση. Υπήρχε η εκτίμηση ότι η αμερικανική πλευρά θα επικρατούσε πολύ γρήγορα. Αυτό, όμως, δεν είναι στρατηγική.
Το γεγονός ότι αποφάσεις μπορεί να αλλάξουν μέσα σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα δημιουργεί επιπλέον αβεβαιότητα. Επομένως, κανείς δεν μπορεί να βασιστεί απόλυτα σε αυτό που λέγεται σήμερα ως εγγύηση για το τι θα συμβεί αύριο.
Αυτό που μπορούμε να ελπίζουμε είναι ότι οι συνθήκες θα οδηγήσουν τελικά όλες τις πλευρές στην αναζήτηση μιας λύσης που θα περιορίζει την ένταση. Γιατί σε ένα ήδη εξαιρετικά εύθραυστο περιφερειακό περιβάλλον, μια νέα μεγάλη κρίση θα μπορούσε να έχει συνέπειες πολύ πέρα από τα άμεσα εμπλεκόμενα κράτη.