Όταν η πράσινη μετάβαση έχει οσμή «οικονομίας της απληστίας» και όχι περιβαλλοντικής και αναπτυξιακής πολιτικής υπέρ των τοπικών κοινωνιών

Γιάννης Σπιλάνης

Έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον το πως παρουσιάζονται από τη Κυβέρνηση τα μεγάλα επενδυτικά προγράμματα, ειδικά αυτά της ενέργειας για την πράσινη μετάβαση, δηλαδή την απεξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα. Ας καταγραφεί ότι την ίδια στιγμή η χώρα έχει παραχωρήσει θαλάσσια οικόπεδα για εύρεση και άντληση ….ορυκτών καυσίμων, ενώ παράλληλα δεν υιοθετεί την χρήση καθαρότερων καυσίμων στη παγκόσμια ναυτιλία, κόντρα στην εισήγηση της ΕΕ. Μια τόσο δα μικρή αντίφαση που δείχνει καθαρά ότι η προτεραιότητα δεν είναι στο περιβάλλον, αλλά στην επιχορήγηση μεγάλων ιδιωτικών επενδύσεων με εξασφαλισμένη απόδοση, αφού είναι εξασφαλισμένη η διάθεση της ενέργειας που θα παραχθεί και μάλιστα σε υψηλή τιμή.

Ετσι και στη περίπτωση του επενδυτικού προγράμματος του Ταμείου Απανθρακοποίησης των Νήσων. Και ενώ ακούγεται η επένδυση ενός πολύ μεγάλου ποσού (2,3 δις ευρώ)  στα νησιά, η ανάλυση που κάνει το ίδιο το Υπουργείο δείχνει ότι τα οφέλη σ’αυτά θα είναι μόνο έμμεσα και περιορισμένα, αφού τα χρήματα θα κατευθυνθούν κυρίως στην εισαγωγή εξοπλισμού και στις μεγάλες εταιρείες που θα κατασκευάσουν τα έργα.

Τα προσδοκώμενα οφέλη στις τοπικές κοινωνίες αναμένεται να είναι:

–            η σταθεροποίηση της παροχής ηλεκτρικού ρεύματος που σε πολλά νησιά είναι πράγματι προβληματική με πολλές ζημιές στα μηχανήματα επιχειρήσεων και νοικοκυριών, με την ελπίδα ότι δεν θα υπάρχουν προβλήματα στη λειτουργία της διασύνδεσης όπως συμβαίνει σε άλλα νησιά που έχουν ήδη διασυνδεθεί.

–            η μείωση της ρύπανσης από τα υφιστάμενα εργοστάσια που θα τεθούν σε εφεδρεία

–            η δαπάνη των συνεργείων που θα δουλεύουν στα νησιά κατά τη διάρκεια των εργασιών και πιθανά η απασχόληση κάποιων ντόπιων του κατασκευαστικού κλάδου στα έργα.

Αν συνδυάσει κανείς τη διασύνδεση και το Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο (ΕΧΠ) των ΑΠΕ, αναμένεται να υπάρξουν αρνητικές συνέπειες στο τοπίο λόγω των έργων μεγάλης κλίμακας αναγκαίων για την εγκατάσταση βιομηχανικής κλίμακας ΑΠΕ σε μια σειρά νησιών, κυρίως των μεγαλύτερων και των λιγότερο τουριστικών, αφού λόγω της πίεσης που υπήρξε από παράγοντες του τουρισμού αναμένεται να εξαιρεθούν οι περιοχές που θεωρούνται τουριστικά αναπτυγμένες.

Το γεγονός αυτό έχει δημιουργήσει σημαντικές αντιδράσεις σε νησιά όπως η Νάξος, η Ανδρος, η Χίος, η Ικαρία, καθώς τα σχέδια δημιουργίας ΒΑΠΕ στα νησιά που “κυκλοφορούν” εδώ και χρόνια, αναφέρονται σε μεγάλο αριθμό ανεμογεννητριών και φωτοβολταϊκών που θα τα αλλοιώσουν τόσο κατά τη διάρκεια της κατασκευής τους, όσο και κατά τη λειτουργία τους, ενώ σε ορισμένα όπως η Χίος αναμένεται να επηρεάσει και τη πρωτογενή παραγωγή αφού δεν εξαιρέθηκαν οι περιοχές καλλιέργειας της μαστίχας.

Ενας άλλος λόγος αντίδρασης είναι η κατανομή των ωφελειών από τη παραγωγή πράσινης ενέργειας, καθώς θα μπορούσε να ακολουθηθεί το παράδειγμα της Χάλκης ή του Αγ. Ευστρατίου όπου:

–            οι εγκαταστάσεις είναι πολύ περιορισμένες: 1 ανεμογεννήτρια και 2 πάνελ στον Αη Στράτη (που έχει και τηλεθέρμανση), 2 πάνελ στη Χάλκη που καλύπτουν σε μεγάλο βαθμό τις τοπικές ανάγκες.

–            μεγάλο τμήμα του οφέλους μένει τοπικά με μείωση ή μηδενισμό του κόστους ηλεκτρικού ρεύματος για Δήμο και κατοίκους μέσα από ενεργειακές κοινότητες (υπάρχουν μεγάλες δυνατότητες βελτίωσης με ένα καλύτερο θεσμικό πλαίσιο)

Ενώ κάτι ανάλογο συμβαίνει σε αρκετές χώρες και κυρίως νησιά του βορά, η Κυβέρνηση ακολούθησε άλλο μοντέλο με εμπλοκή μεγάλων κατασκευαστικών και ενεργειακών εταιρειών και περιθωριοποίηση των τοπικών κοινωνιών στο ρόλο του υφιστάμενου τα εξωτερικά περιβαλλοντικά και οικονομικά κόστη χωρίς ούτε καν ουσιαστικά οικονομικά οφέλη.

Το επενδυτικό μοντέλο που ακολουθεί η Κυβέρνηση και στο θέμα των ΑΠΕ είναι το ίδιο με αυτό στους άλλους κλάδους: τα διαθέσιμα ευρωπαϊκά κεφάλαια κατευθύνονται στους μεγάλους ομίλους που τα χρησιμοποιούν για την αύξηση των δικών τους κερδών (οικονομία της απληστίας), ενώ ελάχιστα ή ανύπαρκτα είναι τα οφέλη προς τη κοινωνία.

Στη θεωρία της οικονομικής και ειδικά της περιφερειακής ανάπτυξης υπάρχουν δύο μεγάλες σχολές με τα «παρακλάδια» τους:

–            Η πρώτη, η «συντηρητική», δίνει απόλυτη προτεραιότητα στην οικονομική επιτυχία των επενδύσεων θεωρώντας δεδομένο ότι τα κέρδη των επιχειρήσεων θα επενδυθούν ξανά με αποτέλεσμα τη διάχυση της ευημερίας στους πολίτες. Η αύξηση του ΑΕΠ είναι αυτοσκοπός, αλλά η δίκαιη διανομή του, όχι. Σε αυτή τη λογική, το κράτος καλείται να συμβάλει με τις δημόσιες επενδύσεις και τις χρηματοδοτήσεις του ιδιωτικού τομέα στη προσέλκυση των επενδύσεων αυτών. Το που θα χωροθετηθούν οι επενδύσεις αυτές, είναι θέμα της αγοράς και οι εργαζόμενοι οφείλουν να μετακινηθούν εκεί που γίνονται οι επενδύσεις και δημιουργούνται θέσεις εργασίας

–            Η δεύτερη, η «προοδευτική», δίνει προτεραιότητα στους ανθρώπους και στους τόπους, επιδιώκοντας ευημερία, βιωσιμότητα και ανθεκτικότητα κατευθύνοντας τις επενδύσεις στη δημιουργία ελκυστικότητας για επιχειρήσεις και ανθρώπους ώστε οι τελευταίοι να μπορούν να μείνουν στον τόπο τους με ασφάλεια και αξιοπρέπεια.

Η επιλογή του μοντέλου ανάπτυξης είναι δική μας υπόθεση.

ΥΓ. Προσωπικά πιστεύω στην αναγκαιότητα των ΑΠΕ και έχω επενδύσει (χωρίς επιδότηση) στην Ενεργειακή Κοινότητα Λέσβου που έχει φτιάξει μια μικρή ομάδα πολιτών και έχουμε μειώσει τους λογαριασμούς μας, ενώ προσδοκούμε απόσβεση της επένδυσης σε 7 χρόνια.

Γιάννης Σπιλάνης

Ομότιμός Καθηγητής Πανεπιστημίου Αιγαίου

Διευθυντής Εργαστηρίου Τοπικής και Νησιωτικής Ανάπτυξης

Επιστημονικός υπεύθυνος στις ΦΩΝΕΣ για το ΑΡΧΙΠΕΛΑΓΟΣ