Μαρία Καραμαλέγκου: «Οι πανελλήνιες εξετάσεις δημιουργούν στους εφήβους ένα βαθύ υπαρξιακό άγχος»

• «Συχνά, η οικογένεια και το κοινωνικό περιβάλλον ταυτίζουν την ακαδημαϊκή επιτυχία με την προσωπική αξία του νέου ανθρώπου» • «Στα νησιά, η επιτυχία σημαίνει αυτόματα “ξερίζωμα” από το σπίτι και τεράστιο οικονομικό βάρος για την οικογένεια» • «Η φράση “τι θα πει ο κόσμος” είναι συχνά μία μεταβίβαση άγχους από τους γονείς προς τα παιδιά»

Στην τελική ευθεία για την έναρξη της μεγάλης δοκιμασίας των πανελλαδικών εξετάσεων, το σχολικό άγχος και η ψυχική πίεση των υποψηφίων αναδεικνύονται σε μείζον κοινωνικό ζήτημα.
Στην περιφέρεια και ιδίως στις νησιωτικές κοινωνίες, οι μαθητές καλούνται να διαχειριστούν ένα επιπλέον, σύνθετο πλέγμα πιέσεων, που περιλαμβάνει γεωγραφικούς περιορισμούς, το υψηλό οικονομικό κόστος της φοιτητικής μετανάστευσης, αλλά και το βάρος των κοινωνικών προσδοκιών του στενού περίγυρου.
Με αφορμή την κορύφωση της προετοιμασίας, η κυρία Μαρία Καραμαλέγκου (MEd, MSc), ειδική παιδαγωγός, σχολική ψυχολόγος και σύμβουλος Επαγγελματικού Προσανατολισμού, στη συνέντευξή μας σήμερα στη «δ» αναλύει τα σωματικά και ψυχολογικά συμπτώματα που πρέπει να θορυβήσουν τους γονείς, τις παγίδες της ψηφιακής σύγκρισης στα social media και τον κρίσιμο ρόλο της οικογένειας στην αποφόρτιση των μαθητών.
• Κυρία Καραμαλέγκου, λίγο πριν την έναρξη των πανελλαδικών εξετάσεων, η πρόσφατη τραγωδία στην Ηλιούπολη με τις δύο 17χρονες μαθήτριες συγκλόνισε το πανελλήνιο. Στο σημείωμά της, η μία κοπέλα μιλούσε για μια τριετή, βουβή μάχη με την κατάθλιψη, η οποία «κορυφώθηκε» με τον τρόμο της αποτυχίας στις Πανελλαδικές. Πώς φτάνει ένας έφηβος να συνδέει την αξία της ίδιας του της ζωής με τους βαθμούς μιας εξέτασης;
Μία από τις κύριες αιτίες ψυχολογικής πίεσης των εφήβων κατά την περίοδο των πανελλαδικών εξετάσεων είναι οι κοινωνικές προσδοκίες. Συχνά, η οικογένεια και το κοινωνικό περιβάλλον ταυτίζουν την ακαδημαϊκή επιτυχία με την προσωπική αξία του νέου ανθρώπου. Αν ο έφηβος το εισπράξει αυτό, αναμφίβολα θα νιώσει πως όλη του η αξιοσύνη κρίνεται από αυτές τις εξετάσεις και θα βρεθεί αντιμέτωπος με ένα ανεξέλεγκτο άγχος. Σε περίπτωση, μάλιστα, που προϋπάρχει ή ελλοχεύει μια αγχώδης διαταραχή και κατάθλιψη, οι οποίες συνήθως συνυπάρχουν και τροφοδοτούν η μία την άλλη, τότε τα πράγματα γίνονται εξαιρετικά δύσκολα και επικίνδυνα για τον έφηβο.

• Παρατηρείται, σύμφωνα με τα στοιχεία των τελευταίων ετών, μια ραγδαία αύξηση στις αυτοτραυματικές συμπεριφορές και την ψυχική δυσφορία, ειδικά στα κορίτσια. Πιέζουμε τα παιδιά μας περισσότερο από όσο αντέχει η βιολογική και ψυχική τους ηλικία;
Οι κύριες πηγές πίεσης των εφήβων κατά την περίοδο των Πανελλαδικών εξετάσεων είναι οι κοινωνικές προσδοκίες, το οικονομικό κόστος, ο τοξικός ανταγωνισμός, η έλλειψη χρόνου και ο φόβος της αποτυχίας. Τα παιδιά σήμερα έχουν απόλυτη συνείδηση των χρημάτων που δαπανούν οι γονείς τους για τα φροντιστήρια, κάτι που τους δημιουργεί ένα επιπλέον αίσθημα χρέους και ενοχής. Παράλληλα, η συνεχής σύγκριση με συμμαθητές και η «κουλτούρα των αριστούχων» εντείνουν το αίσθημα ανεπάρκειας.
Το εξαντλητικό καθημερινό πρόγραμμα (σχολείο, φροντιστήριο, διάβασμα) εκμηδενίζει τον ελεύθερο χρόνο, τον ύπνο και τις κοινωνικές επαφές, στοιχεία απολύτως απαραίτητα για την ψυχική υγεία των εφήβων. Τέλος, υπάρχει η αντίληψη πως οι εξετάσεις αυτές κρίνουν οριστικά και αμετάκλητα όλο το μέλλον των παιδιών, γεγονός που τους δημιουργεί ένα βαθύ υπαρξιακό άγχος, ξεπερνώντας συχνά τις βιολογικές και ψυχικές τους αντοχές.
• Οι Πανελλαδικές εξετάσεις έχουν μετατραπεί σε μια συλλογική, οικογενειακή υπερπροσπάθεια θα λέγαμε, στην Ελλάδα. Γιατί το εκπαιδευτικό και κοινωνικό μας σύστημα αδυνατεί να αποσυνδέσει την ακαδημαϊκή πορεία από την προσωπική ευτυχία και το «νόημα της ζωής»;
Καλό θα είναι να αποφεύγονται οι υπεργενικεύσεις, είτε θετικές είτε αρνητικές. Η εκπαίδευση προσφέρει αναμφίβολα εφόδια, γνώση και επαγγελματικές ευκαιρίες, αλλά δεν μπορεί να γεμίσει συναισθηματικά από μόνη της έναν άνθρωπο. Το σύστημά μας έχει δομηθεί γύρω από την ιδέα ότι το πτυχίο αποτελεί τη μοναδική εγγύηση κοινωνικής καταξίωσης, παραγνωρίζοντας ότι η προσωπική ευτυχία κτίζεται σε πολύ πιο στέρεες και πολυδιάστατες βάσεις.
• Βρισκόμαστε στην τελική ευθεία των εξετάσεων. Πρακτικά, αν ένας γονιός διακρίνει αυτές τις μέρες ότι το παιδί του «παραλύει» από το άγχος, κλείνεται στον εαυτό του ή παρουσιάζει κρίσεις πανικού, ποια πρέπει να είναι η άμεση αντίδρασή του; Τι δεν πρέπει να πει σε καμία περίπτωση;
Απόρροια όλων των παραπάνω είναι η δημιουργία μιας έντονης πίεσης στους εφήβους, η οποία εκδηλώνεται σωματικά με πονοκεφάλους, στομαχικές διαταραχές, διαταραχές ύπνου και συνεχόμενη σωματική κόπωση.

Συνάμα, εκδηλώνεται με ξεσπάσματα κλάματος, θυμό, ευερεθιστότητα, αίσθημα απελπισίας και, δυστυχώς, πολύ συχνά κρίσεις πανικού. Αρκετοί από αυτούς εμφανίζουν δυσκολίες στη συγκέντρωση και στη μνήμη κατά τη διάρκεια των διαγωνισμάτων, καθώς και έντονα αρνητικές σκέψεις. Αναφορικά με τους τρόπους αντιμετώπισης αυτής της κατάστασης και τη στήριξη των εφήβων, οι γονείς θα πρέπει αρχικά να λειτουργούν με σύμπνοια, φροντίζοντας ώστε το παιδί τους να αποφορτίζεται συναισθηματικά. Θα πρέπει να ακούν με προσοχή τις ανησυχίες των παιδιών, χωρίς άσκηση κριτικής και χωρίς να προσφέρουν έτοιμες λύσεις. Είναι κρίσιμο να τονίζεται στον έφηβο ότι οι Πανελλήνιες είναι μια διαδικασία και όχι το μέτρο της ευφυΐας ή της αξίας του. Επίσης, πρέπει να φροντίζουν ώστε ο έφηβος να διατηρεί ένα σταθερό ωράριο ύπνου (τουλάχιστον 7-8 ώρες καθημερινά), μια ισορροπημένη διατροφή και σύντομα, ποιοτικά διαλείμματα. Αν για οποιοδήποτε λόγο το άγχος γίνει δυσλειτουργικό, η καθοδήγηση από ψυχολόγο μπορεί να προσφέρει πολύτιμα εργαλεία διαχείρισης.

• Πολλές φορές οι γονείς, στην προσπάθειά τους να εμψυχώσουν τα παιδιά, λένε φράσεις όπως «δεν πειράζει, είναι απλώς μια εξέταση». Ωστόσο, οι έφηβοι συχνά το εκλαμβάνουν αυτό ως υποτίμηση της δικής τους αξίας. Πώς επιτυγχάνεται η σωστή επικοινωνιακή ισορροπία;
Η ισορροπία βρίσκεται στο να μην υποβαθμίζουμε την προσπάθειά τους, αλλά ούτε και να τη δραματοποιούμε. Αντί για κλισέ αφορισμούς που ακούγονται στα αυτιά του εφήβου ως αδιαφορία, ο γονιός οφείλει να επικυρώσει το συναίσθημα του παιδιού. Να του πει «Καταλαβαίνω ότι ζορίζεσαι και ότι αυτό που κάνεις τώρα είναι πολύ σημαντικό για σένα, όμως εγώ είμαι εδώ ό,τι κι αν γίνει». Η ασφάλεια ότι η αγάπη των γονιών δεν εξαρτάται από το αποτέλεσμα είναι η χρυσή τομή.
• Στις μέρες μας, οι έφηβοι δεν διαχειρίζονται μόνο την πίεση του σπιτιού ή του σχολείου, αλλά και την ασταμάτητη ροή πληροφοριών στα social media. Βλέπουμε στο TikTok και στο Instagram βίντεο με τίτλους «πώς να διαβάζεις 12 ώρες τη μέρα» ή «τα scores μου». Πόσο επικίνδυνη είναι αυτή η διαρκής, ψηφιακή σύγκριση για έναν μαθητή που ήδη νιώθει ότι «δεν κάνει αρκετά»;
Κατά τη διάρκεια των Πανελλαδικών, η ταυτόχρονη ενασχόληση με τα social media επί της ουσίας δεν ταιριάζει με τη διαδικασία του διαβάσματος. Στη συνέχεια, νομίζω ότι οι έφηβοι μπορούν να διακρίνουν πως οτιδήποτε παρουσιάζεται στο TikTok, στο Facebook ή στο Instagram ουδεμία σχέση έχει με την πραγματικότητα, οπότε και να μην το λαμβάνουν υπόψη τους σε καμία περίπτωση. Η ενασχόληση με το κινητό επιβαρύνει την ψυχική τους υγεία, την ποιότητα του ύπνου τους, φέρνει σωματικά προβλήματα, απώλεια χρόνου και συγκέντρωσης, οπότε είναι κάτι που, κυρίως κατά τη διάρκεια των εξετάσεων, θα πρέπει να αποφευχθεί.
• Ας έρθουμε σε μια πολύ σημαντική παράμετρο που απασχολεί έντονα την κοινωνία της περιφέρειας και των νησιών μας. Τα παιδιά στην επαρχία και στα νησιά καλούνται να δώσουν τις ίδιες εξετάσεις με τα παιδιά των μεγάλων αστικών κέντρων, αλλά υπό τελείως διαφορετικές συνθήκες. Ποιες είναι οι ιδιαίτερες ψυχολογικές και πρακτικές πιέσεις που αντιμετωπίζει ένας υποψήφιος σε ένα νησί;
Οι μαθητές που δίνουν Πανελλήνιες εξετάσεις σε μικρά νησιά βιώνουν σύνθετες ψυχολογικές πιέσεις καθώς, πέρα από τις κλασικές απαιτήσεις των εξετάσεων, έχουν να αντιμετωπίσουν γεωγραφικούς περιορισμούς και έλλειψη υποδομών. Σε πολλά νησιά δεν υπάρχουν οργανωμένα φροντιστήρια ή εξειδικευμένοι καθηγητές για όλα τα μαθήματα κατεύθυνσης, οπότε τα παιδιά βασίζονται σε διαδικτυακά (online) μαθήματα. Η μέθοδος αυτή στερεί τη φυσική αλληλεπίδραση και ίσως και τα πιθανά καλύτερα αποτελέσματα. Συνάμα, στις μικρές κοινωνίες όπου όλοι γνωρίζονται μεταξύ τους, η πίεση της κοινωνικής κριτικής και οι προσδοκίες του περίγυρου διογκώνονται, οπότε ο κάθε υποψήφιος νιώθει ότι οι επιδόσεις του θα γίνουν αντικείμενο συζήτησης σε όλο το νησί.
• Στην Αθήνα, η πρόσβαση σε εξειδικευμένες δομές, φροντιστήρια ή ακόμα και η δυνατότητα επιλογής σχολών χωρίς το άγχος της εσωτερικής μετανάστευσης είναι δεδομένη. Στα νησιά, ένας μαθητής γνωρίζει εκ των προτέρων ότι η επιτυχία σημαίνει αυτόματα «ξερίζωμα» από το σπίτι και τεράστιο οικονομικό βάρος για την οικογένειά του. Πόσο επιτείνει αυτό το άγχος των παιδιών;
Οι γονείς στα νησιά επωμίζονται τεράστιο οικονομικό βάρος, όχι μόνο για τα φροντιστήρια αλλά και για τα μελλοντικά έξοδα της φοιτητικής ζωής, και το παιδί συχνά εισπράττει αυτό το άγχος —ότι πρέπει οπωσδήποτε να πετύχει για να μην πάνε χαμένες οι στερήσεις της οικογένειας. Αναφορικά με το άγχος του αποχωρισμού, μπορεί για έναν έφηβο από νησί η μετανάστευση στην πόλη να του δημιουργεί ένα επιπλέον άγχος για το πώς θα τα καταφέρει να ζήσει μόνος του, αλλά αρκετές φορές είναι και απελευθερωτικό για τα παιδιά της επαρχίας, τα οποία καταφέρνουν φεύγοντας να βρουν την προσωπική τους ταυτότητα.
• Στην περιφέρεια, η κοινωνία είναι πιο κλειστή. Η επιτυχία ή η αποτυχία γίνεται συχνά «θέμα συζήτησης» στον κοινωνικό περίγυρο, με αποτέλεσμα το παιδί να νιώθει ότι κουβαλάει στις πλάτες του τη δημόσια εικόνα της οικογένειάς του. Πώς μπορεί ένας έφηβος να θωρακιστεί απέναντι σε αυτό το «τι θα πει ο κόσμος»;
Η φράση «τι θα πει ο κόσμος» είναι συχνά μία μεταβίβαση άγχους από τους γονείς προς τα παιδιά τους, η οποία εμπεριέχει το «μην κάνεις αυτό ώστε να μην κριθείς». Και αυτό όχι επειδή οι ίδιοι συμφωνούν με τη γνώμη των άλλων, αλλά επειδή νιώθουν ανασφάλεια και θέλουν να προστατεύσουν την οικογενειακή φήμη. Καλό είναι οι γονείς να θωρακίζουν τα παιδιά τους βοηθώντας τα στην απόκτηση ψυχικής ανθεκτικότητας και αποφεύγοντας αυτή την τραγική φράση, καθώς ακόμα κι αν είμαστε τέλειοι σύμφωνα με τα πρότυπα των άλλων, αυτό δεν σημαίνει ότι θα κερδίσουμε τον καθολικό σεβασμό ή ότι θα αποφύγουμε τον οποιονδήποτε σχολιασμό. Ο έφηβος πρέπει να ζει με βάση τις επιθυμίες του, να μη θυσιάζει τα όνειρά του, την ψυχική του ηρεμία και την προσωπική του ευτυχία. Η γνώμη του περίγυρου δεν ορίζει την αξία ενός ανθρώπου, το ζητούμενο είναι το ίδιο το παιδί να είναι ευτυχισμένο με τις επιλογές του και όχι να είναι αρεστό.
• Κλείνοντας, αν είχατε απέναντί σας αυτή τη στιγμή τους γονείς που βλέπουν τα παιδιά τους να μπαίνουν στην αρένα των εξετάσεων, ποιο είναι το μοναδικό, πιο σημαντικό μήνυμα που θα θέλατε να τους μεταδώσετε;
Να θυμηθούν πώς ένιωθαν οι ίδιοι κατά την περίοδο που έδιναν Πανελλήνιες και να μην επαναλάβουν τα λάθη των δικών τους γονιών στα παιδιά τους. Αν δεν είχαν αυτή την εμπειρία, να προσπαθήσουν να δείξουν ενσυναίσθηση και συμπόνια, γιατί είναι μια πολύ δύσκολη δοκιμασία στην οποία τα παιδιά τους τα χρειάζονται επί της ουσίας δίπλα τους: με ζεστασιά, αισιοδοξία και χαμόγελο. Τέλος, να έχουν φροντίσει για εναλλακτικές λύσεις μετά τις Πανελλήνιες, ακόμη και σε περίπτωση αποτυχίας, και να στηρίξουν το παιδί τους όποιο και αν είναι το αποτέλεσμα.