Μαρία – Ωραιόζηλη Κουτσουπιά: Η Ελλάδα στην εποχή της AI, το υπαρξιακό δημογραφικό και η επόμενη πολιτική της μέρα

• Το πρώτο και σο­βα­ρό­τε­ρο πρό­βλη­μα που κα­λού­μα­στε να αντι­με­τω­πί­σου­με είναι το δη­μο­γρα­φι­κό και δεύ­τε­ρη μεί­ζο­να πρό­κλη­ση απο­τε­λεί το με­τα­να­στευ­τι­κό

Το δη­μο­γρα­φι­κό είναι υπαρ­ξια­κό ζή­τη­μα – αν δεν το λύ­σου­με σή­με­ρα, αύριο θα είναι αργά» προει­δο­ποιεί η Μαρία-Ωραιο­ζή­λη Κου­τσου­πιά.

Η δι­κη­γό­ρος Βρυ­ξελ­λών και Αθη­νών, δι­δά­κτωρ Νο­μι­κής με ει­δί­κευ­ση στο Δί­καιο Τε­χνη­τής Νοη­μο­σύ­νης, δεν μασά τα λόγια της: μιλά για την Ελ­λά­δα στην εποχή της AI, για την ανά­γκη ψη­φια­κού εκ­συγ­χρο­νι­σμού χωρίς απο­κλει­σμούς, για τις πο­λι­τι­κές ισορ­ρο­πί­ες μετά την άνοδο των άκρων και για τον δικό της σχε­δια­σμό να συ­νε­χί­σει δυ­να­μι­κά την πο­λι­τι­κή της πο­ρεία.

Μετά τις Ευ­ρω­ε­κλο­γές του 2024, όπου συ­γκέ­ντρω­σε 55.488 ψή­φους, και λίγο πριν την πιο προ­σω­πι­κή της «νέα αρχή» ως μη­τέ­ρα, στέλ­νει ξε­κά­θα­ρο μή­νυ­μα: η πο­λι­τι­κή δεν είναι πε­ρι­στα­σια­κή δράση αλλά κα­θη­με­ρι­νή δέ­σμευ­ση.

Ανα­λυ­τι­κά η συ­νέ­ντευ­ξη:

• Κυρία Κου­τσου­πιά, δε­δο­μέ­νων των ρα­γδαί­ων εξε­λί­ξε­ων στον τομέα της ψη­φια­κής τε­χνο­λο­γί­ας και της τε­χνη­τής νοη­μο­σύ­νης, πώς αξιο­λο­γεί­τε σή­με­ρα την πο­ρεία της Ευ­ρώ­πης και της Ελ­λά­δας στον σχε­δια­σμό και την υλο­ποί­η­ση ψη­φια­κής πο­λι­τι­κής;

Η Ευ­ρώ­πη, κα Πα­μπρή, δια­νύ­ει μια πε­ρί­ο­δο εντα­τι­κής θε­σμι­κής ωρί­μαν­σης στον ψη­φια­κό τομέα. Ο Κα­νο­νι­σμός για τις Ψη­φια­κές Υπη­ρε­σί­ες (Digital Services Act – DSA) θέτει νέα πρό­τυ­πα δια­φά­νειας, λο­γο­δο­σί­ας και ασφά­λειας για τις με­γά­λες δια­δι­κτυα­κές πλατ­φόρ­μες (πχ TikTok, Google κ.α.), ενώ ο Κα­νο­νι­σμός για την Τε­χνη­τή Νοη­μο­σύ­νη (AI Act) δια­μορ­φώ­νει το πρώτο ολο­κλη­ρω­μέ­νο νο­μι­κό πλαί­σιο πα­γκο­σμί­ως για την υπεύ­θυ­νη ανά­πτυ­ξη και χρήση της AI θε­σπί­ζο­ντας επί­πε­δα επι­κιν­δυ­νό­τη­τας για κάθε σύ­στη­μα AI. Μαζί, δη­μιουρ­γούν έναν συ­νε­κτι­κό κορμό κα­νό­νων που προ­στα­τεύ­ει τα θε­με­λιώ­δη δι­καιώ­μα­τα, ενι­σχύ­ει την εμπι­στο­σύ­νη και δίνει στις ευ­ρω­παϊ­κές επι­χει­ρή­σεις σα­φείς κα­νό­νες παι­χνι­διού.

Στην Ελ­λά­δα, πέρα από τα ήδη θε­σπι­σμέ­να ερ­γα­λεία όπως η Βί­βλος Ψη­φια­κού Με­τα­σχη­μα­τι­σμού και ο νόμος 4961/2022 για τις ανα­δυό­με­νες τε­χνο­λο­γί­ες, πα­ρα­τη­ρού­με μια δυ­να­μι­κή εί­σο­δο σε διε­θνώς αντα­γω­νι­στι­κά πεδία και σε ερευ­νη­τι­κό επί­πε­δο και σε εμπο­ρι­κό. Εμ­βλη­μα­τι­κό πα­ρά­δειγ­μα απο­τε­λεί το AI Factory Pharos, που λει­τουρ­γεί ως κόμ­βος έρευ­νας, και­νο­το­μί­ας και συ­νερ­γα­σί­ας για την ανά­πτυ­ξη εφαρ­μο­γών AI με πα­γκό­σμια απή­χη­ση. Σε συν­δυα­σμό με την εθνι­κή στρα­τη­γι­κή για την AI, η οποία δίνει έμ­φα­ση στην ασφά­λεια, την ηθική χρήση και την ενί­σχυ­ση του οι­κο­συ­στή­μα­τος και­νο­το­μί­ας, η Ελ­λά­δα απο­κτά στα­θε­ρά θέση στον ευ­ρω­παϊ­κό και διε­θνή χάρτη της τε­χνη­τής νοη­μο­σύ­νης.

• Ποιες είναι, κατά τη γνώμη σας, οι βα­σι­κές προ­κλή­σεις που αντι­με­τω­πί­ζει σή­με­ρα η χώρα;

Το πρώτο και σο­βα­ρό­τε­ρο πρό­βλη­μα που κα­λού­μα­στε να αντι­με­τω­πί­σου­με είναι το δη­μο­γρα­φι­κό. Με μέσο όρο γεν­νή­σε­ων μόλις 1,43 παι­διά ανά γυ­ναί­κα, η Ελ­λά­δα – όπως και η Ευ­ρώ­πη συ­νο­λι­κά – βρί­σκε­ται μπρο­στά σε μια πλη­θυ­σμια­κή συρ­ρί­κνω­ση που απει­λεί την κοι­νω­νι­κή συ­νο­χή, την οι­κο­νο­μι­κή ανά­πτυ­ξη και τη βιω­σι­μό­τη­τα του ασφα­λι­στι­κού συ­στή­μα­τος.

Δεύ­τε­ρη μεί­ζο­να πρό­κλη­ση απο­τε­λεί το με­τα­να­στευ­τι­κό, το οποίο απαι­τεί συ­νε­χή δια­χεί­ρι­ση και προ­σαρ­μο­γή της εθνι­κής πο­λι­τι­κής στις διε­θνείς εξε­λί­ξεις, όπως απο­δεί­χθη­κε πρό­σφα­τα και με την πε­ρί­πτω­ση της Λι­βύ­ης.

Στην αγρο­τι­κή ανά­πτυ­ξη, είναι ανα­γκαία η δια­μόρ­φω­ση βιώ­σι­μων συν­θη­κών για να στη­ρι­χθεί η πα­ρα­γω­γή και να πα­ρα­μεί­νει ο αγρο­τι­κός πλη­θυ­σμός στην ύπαι­θρο. Τα πρό­σφα­τα γε­γο­νό­τα με τον ΟΠΕ­ΚΕ­ΠΕ ανέ­δει­ξαν το πρό­βλη­μα και την ανά­γκη για πιο απο­τε­λε­σμα­τι­κή δια­χεί­ρι­ση και στή­ρι­ξη του πρω­το­γε­νούς τομέα.

Εξί­σου κρί­σι­μο είναι να αντι­με­τω­πι­στεί ο ψη­φια­κός αναλ­φα­βη­τι­σμός. Οι σύγ­χρο­νες τε­χνο­λο­γί­ες – από την τε­χνη­τή νοη­μο­σύ­νη μέχρι τα συ­στή­μα­τα αυ­το­μα­τι­σμού – προ­σφέ­ρουν τε­ρά­στια οφέλη, αλλά ενέ­χουν και κιν­δύ­νους, ει­δι­κά όταν δεν υπάρ­χει επαρ­κής κα­τα­νό­η­ση ή κρι­τι­κή σκέψη στη χρήση τους. Αυτό συν­δέ­ε­ται άρ­ρη­κτα με την εκ­παί­δευ­ση, όπου, σύμ­φω­να με διε­θνείς δεί­κτες, η Ελ­λά­δα – αλλά και η Ευ­ρώ­πη – φαί­νε­ται να αντι­με­τω­πί­ζει ορι­σμέ­νες προ­κλή­σεις κατά την προ­σαρ­μο­γή των συ­στη­μά­των και των με­θό­δων εκ­παί­δευ­σής της στις ανά­γκες της σύγ­χρο­νης επο­χής, όπου τα παι­διά έχουν πλέον δια­φο­ρε­τι­κή αντί­λη­ψη και πρό­σβα­ση στην πλη­ρο­φο­ρία.

• Πα­ρα­τη­ρού­με ότι και πάλι ανα­φέ­ρε­τε ως πρώτο ζή­τη­μα το δη­μο­γρα­φι­κό, για το οποίο έχετε μι­λή­σει αρ­κε­τές φορές στο πα­ρελ­θόν, πώς το βλέ­πε­τε σή­με­ρα; Υπάρ­χει κά­ποια βελ­τί­ω­ση; Τι σας ανη­συ­χεί πε­ρισ­σό­τε­ρο στη μεί­ω­ση των γεν­νή­σε­ων;

Το δη­μο­γρα­φι­κό δεν είναι απλώς ένα εθνι­κό πρό­βλη­μα — είναι υπαρ­ξια­κό. Είναι το πρό­βλη­μα του μέλ­λο­ντος που πρέ­πει να φρο­ντί­σου­με σή­με­ρα διότι μετά θα είναι αργά. Η Ελ­λά­δα χάνει κάθε χρόνο πλη­θυ­σμό, ιδίως στις νε­α­ρές ηλι­κί­ες και στις ακρι­τι­κές πε­ριο­χές, και αυτό επη­ρε­ά­ζει την κοι­νω­νι­κή συ­νο­χή, την άμυνα και το ίδιο το πα­ρα­γω­γι­κό μας μο­ντέ­λο.

Στην Εθνι­κή Στρα­τη­γι­κή για το Δη­μο­γρα­φι­κό έχουν γίνει ση­μα­ντι­κά βή­μα­τα — όπως η ενί­σχυ­ση του επι­δό­μα­τος γέν­νη­σης, τα μέτρα στή­ρι­ξης για τη βρε­φο­νη­πια­κή φρο­ντί­δα και οι φο­ρο­λο­γι­κές ελα­φρύν­σεις για τις οι­κο­γέ­νειες. Όμως, αυτά πρέ­πει να εντα­χθούν σε ένα νέο “συμ­βό­λαιο εμπι­στο­σύ­νης” με τη νέα μη­τέ­ρα, τον νέο πα­τέ­ρα, την ελ­λη­νι­κή οι­κο­γέ­νεια: να μπο­ρούν να δη­μιουρ­γή­σουν, να ερ­γα­στούν, να ζή­σουν σε συν­θή­κες ασφά­λειας και προ­ο­πτι­κής, χωρίς να φο­βού­νται το οι­κο­νο­μι­κό ή κοι­νω­νι­κό κό­στος της από­φα­σης να φέ­ρουν παι­διά στον κόσμο. Αυτός είναι και ο στό­χος της σχε­τι­κής κυ­βερ­νη­τι­κής πο­λι­τι­κής πλέον, η εμπι­στο­σύ­νη και η στα­θε­ρό­τη­τα στις οι­κο­γέ­νειες που υπάρ­χουν και που θα δη­μιουρ­γη­θούν στο εξής.

Και φυ­σι­κά, η Ευ­ρώ­πη οφεί­λει να στα­θεί πιο ενερ­γά αρω­γός, ανα­γνω­ρί­ζο­ντας ότι το δη­μο­γρα­φι­κό δεν είναι μόνο ελ­λη­νι­κή πρό­κλη­ση αλλά ευ­ρω­παϊ­κή — και ότι χωρίς νέες γε­νιές, καμία ήπει­ρος δεν μπο­ρεί να πα­ρα­μεί­νει δυ­να­τή, σε κα­νέ­ναν τομέα, όσο ισχυ­ρή κι αν είναι.

• Στις Ευ­ρω­ε­κλο­γές του 2024 εί­δα­με την άνοδο των άκρων και κυ­ρί­ως στα δεξιά. Θε­ω­ρεί­τε ότι αυτή η τάση εξα­κο­λου­θεί να υπάρ­χει; Θα την δούμε και στις εθνι­κές εκλο­γές;

Η ενί­σχυ­ση των πο­λι­τι­κών άκρων, και ιδιαί­τε­ρα της ακρο­δε­ξιάς, δεν είναι μόνο ευ­ρω­παϊ­κό φαι­νό­με­νο· είναι πα­γκό­σμιο. Στις Ευ­ρω­ε­κλο­γές του 2024, αλλά και στις πρό­σφα­τες πο­λι­τι­κές εξε­λί­ξεις στις ΗΠΑ, βλέ­που­με ένα κοινό μο­τί­βο: πο­λί­τες που αι­σθά­νο­νται ανα­σφά­λεια – οι­κο­νο­μι­κή, κοι­νω­νι­κή, πο­λι­τι­σμι­κή – στρέ­φο­νται σε πιο ακραί­ες εκ­φρά­σεις πο­λι­τι­κής για να δώ­σουν ένα ηχηρό μή­νυ­μα προς το πο­λι­τι­κό κα­τε­στη­μέ­νο.

Η απά­ντη­ση σε αυτό δεν μπο­ρεί να είναι ούτε η πό­λω­ση ούτε η ηθι­κο­λο­γία. Χρειά­ζε­ται ρε­α­λι­σμός, σο­βα­ρό­τη­τα και με­τρή­σι­μη απο­τε­λε­σμα­τι­κό­τη­τα. Στην κε­ντρο­δε­ξιά, αν θέ­λου­με να πα­ρα­μεί­νου­με πλειο­ψη­φι­κή δύ­να­μη, οφεί­λου­με να ενι­σχύ­ου­με συ­νε­χώς τη σύν­δε­σή μας με τους πο­λί­τες μέσα από πο­λι­τι­κές που αγ­γί­ζουν την κα­θη­με­ρι­νό­τη­τά τους: ασφά­λεια, ανά­πτυ­ξη, κοι­νω­νι­κή προ­στα­σία.

Στην Ελ­λά­δα, η κυ­βέρ­νη­ση της Νέας Δη­μο­κρα­τί­ας έχει δεί­ξει ότι αφου­γκρά­ζε­ται αυτό το μή­νυ­μα, όχι μόνο δια­βά­ζο­ντας τα απο­τε­λέ­σμα­τα των Ευ­ρω­ε­κλο­γών, αλλά και πα­ρα­κο­λου­θώ­ντας στενά τις διε­θνείς πο­λι­τι­κές τά­σεις. Γιατί, τε­λι­κά, η πο­λι­τι­κή στα­θε­ρό­τη­τα δεν είναι δε­δο­μέ­νη — κερ­δί­ζε­ται κάθε μέρα με πρά­ξεις που χτί­ζουν εμπι­στο­σύ­νη.

• Μετά την έντο­νη και απαι­τη­τι­κή εμπει­ρία των Ευ­ρω­ε­κλο­γών 2024, πε­ρί­που έναν χρόνο μετά, ποιο είναι το ση­μα­ντι­κό­τε­ρο δί­δαγ­μα που κρα­τά­τε και ποια τα επό­με­να βή­μα­τα; Θα σας δούμε ξανά να διεκ­δι­κεί­τε ενερ­γό πο­λι­τι­κό ρόλο στο άμεσο μέλ­λον;

Η συμ­με­το­χή μου στις Ευ­ρω­ε­κλο­γές του 2024 ήταν τιμή, πρό­κλη­ση και μια μο­να­δι­κή εμπει­ρία πο­λι­τι­κής αλλά και προ­σω­πι­κής ωρί­μαν­σης. Υπήρ­ξε ένα τα­ξί­δι γνώ­σης, ανοι­χτού δια­λό­γου και ου­σια­στι­κής επα­φής με αν­θρώ­πους σε κάθε γωνιά της Ελ­λά­δας που επι­σκέ­φθη­κα. Άκου­σα τις αγω­νί­ες, τις ελ­πί­δες και τις προ­τά­σεις τους — φωνές που εξα­κο­λου­θούν να με κα­θο­δη­γούν, να με εμπνέ­ουν και να μου δί­νουν τροφή για σκέψη και δράση.

Ναι, υπάρ­χει και η πρό­θε­ση και ο εν­θου­σια­σμός να συ­νε­χί­σω, εφό­σον οι προ­σω­πι­κές και πο­λι­τι­κές συ­γκυ­ρί­ες το επι­τρέ­ψουν, καθώς δια­νύω και μια ιδιαί­τε­ρη πε­ρί­ο­δο στην οι­κο­γε­νεια­κή μου ζωή, πε­ρι­μέ­νο­ντας την κόρη μας, πρώτα ο Θεός, σε λι­γό­τε­ρο από έναν μήνα. Σε καμία πε­ρί­πτω­ση όμως δεν θεωρώ ότι ένα τέ­τοιο γε­γο­νός πρέ­πει να στέ­κε­ται εμπό­διο σε όνει­ρα και σχέ­δια· το αντί­θε­το, πρό­κει­ται για έναν νέο, απαι­τη­τι­κό ρόλο που μας εν­δυ­να­μώ­νει ακόμη πε­ρισ­σό­τε­ρο και μας δίνει άλλη οπτι­κή απέ­να­ντι στη ζωή.

Η εμπει­ρία των Ευ­ρω­ε­κλο­γών με όπλι­σε με με­γα­λύ­τε­ρη δύ­να­μη και απο­φα­σι­στι­κό­τη­τα να συμ­βάλ­λω ου­σια­στι­κά. Αν αυτό θα γίνει μέσα από τις επό­με­νες βου­λευ­τι­κές ή τις επό­με­νες ευ­ρω­ε­κλο­γές, θα το δεί­ξει ο χρό­νος και οι συν­θή­κες. Ένα όμως είναι βέ­βαιο: θα είμαι πα­ρού­σα, δίπλα σε όλους όσοι με εμπι­στεύ­ο­νται, με ξε­κά­θα­ρη πρό­θε­ση να είμαι χρή­σι­μη, να λύνω προ­βλή­μα­τα και να χτίζω λύ­σεις. Γιατί η πο­λι­τι­κή για μένα δεν είναι πε­ρι­στα­σια­κή δράση· είναι συ­νε­χής δέ­σμευ­ση, κα­θη­με­ρι­νός αγώ­νας και ανα­ζή­τη­ση ου­σια­στι­κών λύ­σε­ων μέσα από τον διά­λο­γο και την κοι­νω­νι­κή ζύ­μω­ση.