Σάκης Αρναούτογλου: «Η νησιωτικότητα δεν πρέπει να είναι υποσημείωση στις ευρωπαϊκές πολιτικές»

Στις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν σήμερα τα ελληνικά νησιά και στις παρεμβάσεις που απαιτούνται σε εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο αναφέρεται, στη συνέντευξή του στη «δημοκρατική», ο ευρωβουλευτής του ΠΑΣΟΚ ΚΙΝΑΛ Σάκης Αρναούτογλου.
Με αφορμή τις εξαγγελίες του πρωθυπουργού στη ΔΕΘ, μιλά για το αυξημένο κόστος ζωής, τη στεγαστική κρίση, τη λειψυδρία και τις δυσκολίες στην πρόσβαση σε βασικές υπηρεσίες, επισημαίνοντας την ανάγκη για μια σταθερή πολιτική που θα λαμβάνει υπόψη τις ιδιαίτερες συνθήκες της νησιωτικότητας.
Ιδιαίτερη αναφορά κάνει στον νέο ευρωπαϊκό προϋπολογισμό 2028–2034, ζητώντας δεσμευμένη χρηματοδότηση για τα νησιά και ειδική πρόβλεψη για τις μικρές και απομακρυσμένες νησιωτικές περιοχές.
Ο Σάκης Αρναούτογλου τοποθετείται ακόμη για τις καταγγελίες Ελλήνων αλιέων σχετικά με τη δραστηριότητα τουρκικών αλιευτικών στο Αιγαίο, καθώς και για την ευρωπαϊκή στάση απέναντι στις τουρκικές διεκδικήσεις και τις σχέσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης με την Άγκυρα.
• Κύριε Αρναούτογλου, ο πρωθυπουργός παρουσίασε στη ΔΕΘ σειρά μέτρων για την περιφέρεια, το κόστος ζωής, την ενέργεια και τη στέγαση. Βλέπετε σε αυτές τις εξαγγελίες μια συνεκτική πολιτική για τη νησιωτική Ελλάδα και ποιο θεωρείτε ότι είναι το μεγαλύτερο κενό που παραμένει;
Οι εξαγγελίες του πρωθυπουργού στη ΔΕΘ περιλαμβάνουν ορισμένα θετικά επιμέρους μέτρα, όμως απέχουν πολύ από το να συγκροτούν μια συνεκτική πολιτική για τη νησιωτική Ελλάδα. Μετά από επτά χρόνια διακυβέρνησης, δεν αρκούν πλέον οι αποσπασματικές παρεμβάσεις και οι εξαγγελίες κάθε Σεπτέμβριο. Χρειάζεται σχέδιο με διάρκεια, συγκεκριμένους πόρους και μετρήσιμα αποτελέσματα.
Το μεγαλύτερο κενό είναι ότι η Κυβέρνηση εξακολουθεί να αντιμετωπίζει τη νησιωτικότητα περισσότερο ως εξαίρεση που χρειάζεται κάποιες ενισχύσεις και λιγότερο ως μόνιμη συνθήκη που πρέπει να διαπερνά κάθε δημόσια πολιτική.
Στα νησιά το κόστος ζωής παραμένει υψηλότερο, η στέγαση έχει εξελιχθεί σε τεράστιο πρόβλημα, γιατροί και εκπαιδευτικοί δυσκολεύονται ακόμη και να βρουν σπίτι, ενώ οι μεταφορές, η ενέργεια και η πρόσβαση σε βασικές υπηρεσίες εξακολουθούν να κοστίζουν περισσότερο.
Αυτό δεν αντιμετωπίζεται με επιδόματα και προσωρινές λύσεις. Χρειάζεται μια πραγματική και δεσμευτική «ρήτρα νησιωτικότητας» σε κάθε εθνική και ευρωπαϊκή πολιτική.
Η επιτυχία μιας κυβέρνησης δεν κρίνεται από το πόσα μέτρα ανακοινώνει στη ΔΕΘ, αλλά από το αν ένας νέος άνθρωπος μπορεί να μείνει στο νησί του, να βρει σπίτι, δουλειά και αξιοπρεπείς δημόσιες υπηρεσίες. Και σε αυτό, δυστυχώς, η απόσταση από τις εξαγγελίες μέχρι την καθημερινότητα των νησιωτών παραμένει μεγάλη.

• Η νησιωτικότητα αναγνωρίζεται θεσμικά από την Ευρωπαϊκή Ένωση, όμως στην πράξη οι κάτοικοι των νησιών συνεχίζουν να έχουν υψηλότερο κόστος σε μεταφορές, ενέργεια, στέγαση και βασικές υπηρεσίες. Τι πρέπει να αλλάξει ώστε αυτή η αναγνώριση να μεταφραστεί σε συγκεκριμένα μέτρα και μόνιμη χρηματοδότηση για τα νησιά;
Πρέπει να περάσουμε από την αναγνώριση της νησιωτικότητας στη χρηματοδότησή της. Και αυτό απαιτεί συγκεκριμένες αποφάσεις.
Πρώτον, στον επόμενο ευρωπαϊκό προϋπολογισμό πρέπει να υπάρχει διακριτή και μόνιμη χρηματοδότηση για τα νησιά, με ιδιαίτερη πρόβλεψη για τα μικρά και απομακρυσμένα νησιά. Όχι να ανταγωνίζονται για τους ίδιους πόρους με περιοχές που δεν έχουν το ίδιο μεταφορικό, ενεργειακό και λειτουργικό κόστος.
Δεύτερον, ζητώ υποχρεωτικό «island proofing»: πριν εγκριθεί μια ευρωπαϊκή νομοθεσία ή ένα χρηματοδοτικό πρόγραμμα, να εξετάζεται συγκεκριμένα η επίπτωσή του στα νησιά και, όπου δημιουργείται πρόσθετο κόστος, να προβλέπεται αντιστάθμιση.
Τρίτον, η κατανομή των ευρωπαϊκών πόρων δεν μπορεί να βασίζεται κυρίως στο ΑΕΠ ή στον πληθυσμό. Πρέπει να συνυπολογίζει την απόσταση από την ηπειρωτική χώρα, το κόστος μεταφοράς, την εποχικότητα, την πρόσβαση σε υγεία και εκπαίδευση, τη λειψυδρία και το ενεργειακό κόστος.
Και τέταρτον, χρειαζόμαστε σταθερά ευρωπαϊκά εργαλεία για ακτοπλοϊκές συνδέσεις, στέγαση για γιατρούς και εκπαιδευτικούς, ενεργειακές διασυνδέσεις, αφαλατώσεις και υποδομές νερού.
Η νησιωτικότητα δεν πρέπει να είναι υποσημείωση στις ευρωπαϊκές πολιτικές. Πρέπει να αποτελεί κριτήριο για το πού πηγαίνουν τα χρήματα. Διαφορετικά, μιλάμε για εδαφική συνοχή στα χαρτιά και ανισότητα στην πράξη.
• Έχετε αναδείξει τη στεγαστική κρίση στα νησιά και ειδικά το πρόβλημα που αντιμετωπίζουν γιατροί, εκπαιδευτικοί και δημόσιοι λειτουργοί. Οι εξαγγελίες του πρωθυπουργού στη ΔΕΘ για ενίσχυση του ενοικίου μπορούν να λύσουν το πρόβλημα όταν σε πολλά νησιά το βασικό ζήτημα είναι ότι δεν υπάρχουν διαθέσιμες κατοικίες;
Όχι, γιατί όταν δεν υπάρχει σπίτι να νοικιάσεις, η επιδότηση του ενοικίου από μόνη της δεν λύνει το πρόβλημα. Και αυτή είναι μια βασική αδυναμία των εξαγγελιών του πρωθυπουργού: αντιμετωπίζουν κυρίως το κόστος της στέγασης και όχι την έλλειψη διαθέσιμης στέγης.
Στα νησιά το πρόβλημα είναι πλέον δομικό. Γιατροί, νοσηλευτές, εκπαιδευτικοί, αστυνομικοί και άλλοι δημόσιοι λειτουργοί διορίζονται ή μετακινούνται και είτε δεν βρίσκουν κατοικία είτε βρίσκουν μόνο για τους χειμερινούς μήνες, επειδή το καλοκαίρι τα ακίνητα επιστρέφουν στη βραχυχρόνια μίσθωση. Έτσι φτάνουμε στο παράδοξο να έχουμε θέσεις γιατρών ή εκπαιδευτικών, αλλά να δυσκολευόμαστε να τις καλύψουμε επειδή δεν υπάρχουν κατοικίες για να μείνουν.
Χρειάζεται λοιπόν ειδικό στεγαστικό πρόγραμμα για τη νησιωτική Ελλάδα: αξιοποίηση και ανακαίνιση δημόσιων και δημοτικών κτηρίων για κατοικίες προσωπικού, χρηματοδότηση των δήμων για δημιουργία μόνιμου αποθέματος κατοικιών και ισχυρά κίνητρα σε ιδιοκτήτες για μακροχρόνια μίσθωση σε εργαζόμενους βασικών δημόσιων υπηρεσιών.
Και στα νησιά όπου η πίεση είναι ακραία, χρειάζονται ουσιαστικοί κανόνες για τη βραχυχρόνια μίσθωση.
Η Κυβέρνηση πρέπει να καταλάβει ότι το στεγαστικό στα νησιά δεν είναι μόνο κοινωνικό πρόβλημα. Είναι πλέον πρόβλημα λειτουργίας του ίδιου του κράτους. Αν δεν μπορεί να μείνει ο γιατρός ή ο δάσκαλος, τελικά δεν μπορεί να μείνει ούτε ο μόνιμος κάτοικος.
• Η λειψυδρία εξελίσσεται σε σοβαρό πρόβλημα για πολλά νησιά του Αιγαίου. Ποια ευρωπαϊκά εργαλεία μπορούν να αξιοποιηθούν άμεσα για αφαλατώσεις, επαναχρησιμοποίηση νερού και εκσυγχρονισμό των δικτύων και θεωρείτε ότι η Ελλάδα έχει καθυστερήσει να προετοιμαστεί;
Ναι, θεωρώ ότι η Ελλάδα έχει καθυστερήσει. Η λειψυδρία στα νησιά δεν εμφανίστηκε ξαφνικά. Γνωρίζουμε εδώ και χρόνια ότι η κλιματική κρίση, η αύξηση της τουριστικής ζήτησης και τα πεπαλαιωμένα δίκτυα δημιουργούν μια εξαιρετικά επικίνδυνη πίεση στους υδατικούς πόρους. Δεν μπορούμε λοιπόν κάθε καλοκαίρι να ανακαλύπτουμε ξανά το ίδιο πρόβλημα και να τρέχουμε με έκτακτες λύσεις.
Ευρωπαϊκά εργαλεία υπάρχουν. Το ΕΤΠΑ και το Ταμείο Συνοχής μπορούν να χρηματοδοτήσουν σύγχρονες μονάδες αφαλάτωσης, δίκτυα ύδρευσης, δεξαμενές και έργα περιορισμού των διαρροών. Το Ταμείο Ανάκαμψης μπορεί επίσης να στηρίξει επενδύσεις στη διαχείριση των υδάτων, ενώ μέσω του LIFE μπορούν να αναπτυχθούν καινοτόμες λύσεις εξοικονόμησης και επαναχρησιμοποίησης νερού.
Το κρίσιμο όμως είναι να υπάρχει έτοιμος εθνικός σχεδιασμός και ώριμα έργα. Πρέπει να γνωρίζουμε σήμερα, νησί προς νησί, ποιες θα είναι οι ανάγκες σε πέντε και δέκα χρόνια.
Χρειάζονται αφαλατώσεις με όσο το δυνατόν μεγαλύτερη χρήση ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, επαναχρησιμοποίηση επεξεργασμένων υδάτων για άρδευση, έξυπνα δίκτυα και δραστικός περιορισμός των διαρροών.
Η Κυβέρνηση είχε και χρόνο και ευρωπαϊκούς πόρους για να κινηθεί ταχύτερα. Το νερό στα νησιά δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως εποχικό πρόβλημα. Είναι πλέον ζήτημα ασφάλειας, δημόσιας υγείας και επιβίωσης των τοπικών κοινωνιών.

• Οι επαγγελματίες αλιείς στα νησιά βρίσκονται αντιμέτωποι με αυξανόμενο κόστος, περιορισμούς και νέες περιβαλλοντικές υποχρεώσεις. Πώς μπορεί να προστατευθεί η μικρή παράκτια αλιεία χωρίς να επιβαρυνθούν ακόμη περισσότερο οι άνθρωποι που ζουν από αυτήν;
Η μικρή παράκτια αλιεία χρειάζεται πλέον ειδική πολιτική και όχι απλώς γενικές αναφορές στη στήριξη του κλάδου. Δεν μπορεί ένας αλιέας με ένα μικρό οικογενειακό σκάφος να αντιμετωπίζεται με την ίδια λογική και τις ίδιες υποχρεώσεις με τη μεγάλη βιομηχανική αλιεία.
Πρώτον, χρειάζεται ειδικό καθεστώς για τη μικρή παράκτια αλιεία, με απλούστερες διαδικασίες, λιγότερη γραφειοκρατία και διαφοροποίηση των υποχρεώσεων ανάλογα με το μέγεθος και το περιβαλλοντικό αποτύπωμα του σκάφους.
Δεύτερον, πρέπει να δημιουργηθεί ένα πραγματικά εύχρηστο χρηματοδοτικό εργαλείο μέσω του ΕΤΘΑΥ, με αυξημένη χρηματοδότηση για ενεργειακή αναβάθμιση, ασφαλέστερο εξοπλισμό, επιλεκτικότερα αλιευτικά εργαλεία και νέες τεχνολογίες που μειώνουν το κόστος.
Τρίτον, όταν επιβάλλονται προσωρινές απαγορεύσεις ή νέοι περιβαλλοντικοί περιορισμοί που στερούν εισόδημα, πρέπει να ενεργοποιούνται γρήγορες και δίκαιες αποζημιώσεις.
Τέταρτον, χρειάζονται κίνητρα για νέους ανθρώπους να μπουν στο επάγγελμα, γιατί ο αλιευτικός πληθυσμός γερνά και πολλά μικρά νησιά κινδυνεύουν να χάσουν τους αλιείς τους.
Και πέμπτον, απαιτούνται αυστηρότεροι έλεγχοι στην παράνομη αλιεία και πραγματική ιχνηλασιμότητα των εισαγόμενων αλιευμάτων.
Η πράσινη μετάβαση είναι αναγκαία, αλλά πρέπει να είναι και δίκαιη. Δεν μπορούμε να προστατεύσουμε τη θάλασσα εξαφανίζοντας εκείνους που ζουν από αυτήν και έχουν κάθε συμφέρον να την παραδώσουν ζωντανή στην επόμενη γενιά.
• Στο Αιγαίο υπάρχουν συχνές καταγγελίες Ελλήνων αλιέων για παρουσία και δραστηριότητα τουρκικών αλιευτικών σκαφών σε περιοχές ελληνικού ενδιαφέροντος. Ποια δυνατότητα παρέμβασης έχει η Ευρωπαϊκή Ένωση και θεωρείτε ότι μέχρι σήμερα έχει υπάρξει επαρκής ευρωπαϊκή αντίδραση;
Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει δυνατότητες παρέμβασης. Αυτό που, κατά τη γνώμη μου, έχει λείψει μέχρι σήμερα είναι η πολιτική αποφασιστικότητα να τις χρησιμοποιήσει αποτελεσματικά.
Έχω ήδη θέσει το ζήτημα στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή, ζητώντας συγκεκριμένα στοιχεία για δραστηριότητες σκαφών τρίτων χωρών, συμπεριλαμβανομένων Τουρκικών, καθώς και αυστηρότερους μηχανισμούς επιτήρησης και ελέγχου.
Η ευθύνη ελέγχου μέσα στα Ελληνικά χωρικά ύδατα ανήκει πρωτίστως στις Ελληνικές αρχές. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η Ευρώπη μπορεί να δηλώνει απλώς παρατηρητής. Υπάρχει ο ευρωπαϊκός μηχανισμός κατά της παράνομης, λαθραίας και άναρχης αλιείας, υπάρχει η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Ελέγχου της Αλιείας και υπάρχουν δυνατότητες δορυφορικής και εναέριας επιτήρησης και συνεργασίας στο πλαίσιο της Γενικής Επιτροπής Αλιείας για τη Μεσόγειο.
Ζητώ τρία συγκεκριμένα πράγματα: συστηματική ευρωπαϊκή καταγραφή και δημοσιοποίηση των περιστατικών, ενισχυμένη επιτήρηση στις περιοχές όπου υπάρχουν επαναλαμβανόμενες καταγγελίες και ενεργοποίηση των διαδικασιών του κανονισμού ΠΛΑ (Παράνομη Λαθραία και Άναρχη Αλιεία) όταν υπάρχουν τεκμηριωμένες και επαναλαμβανόμενες παραβάσεις.
Και πρέπει να εξετάζονται συνέπειες και στο εμπόριο αλιευτικών προϊόντων όταν μια τρίτη χώρα δεν διασφαλίζει ότι ο στόλος της τηρεί τους διεθνείς κανόνες.
Δεν είναι δίκαιο να επιβάλλουμε ολοένα αυστηρότερους κανόνες στον Έλληνα αλιέα και απέναντι σε φαινόμενα παράνομης αλιείας από τρίτες χώρες η Ευρώπη να περιορίζεται σε συστάσεις. Η ίδια αυστηρότητα πρέπει να ισχύει για όλους.
• Τα ελληνοτουρκικά παραμένουν καθοριστικό ζήτημα για το Αιγαίο και ιδιαίτερα για τα ακριτικά νησιά. Πώς βλέπετε σήμερα την ευρωπαϊκή στάση απέναντι στις τουρκικές διεκδικήσεις και ποια όρια πρέπει να θέτει η Ευρωπαϊκή Ένωση στις σχέσεις της με την Άγκυρα;
Η Ευρώπη οφείλει να αποφασίσει τι σχέση θέλει πραγματικά με την Τουρκία. Δεν μπορεί από τη μία να μιλά για ευρωπαϊκή αλληλεγγύη και σεβασμό του διεθνούς δικαίου και από την άλλη να αντιμετωπίζει τις Τουρκικές διεκδικήσεις στο Αιγαίο ως μια διμερή διαφορά που αφορά μόνο την Αθήνα και την Άγκυρα.
Όταν αμφισβητούνται κυριαρχικά δικαιώματα ενός κράτους-μέλους, όταν παραμένει σε ισχύ το casus belli και όταν προβάλλονται αναθεωρητικές θεωρίες όπως η «Γαλάζια Πατρίδα», το ζήτημα είναι ευρωπαϊκό.
Εμείς θέλουμε τον διάλογο και την ειρήνη. Δεν θέλουμε μια Ελλάδα φοβική ούτε μια Ελλάδα απομονωμένη. Αλλά ο διάλογος χρειάζεται κανόνες και κόκκινες γραμμές. Και εδώ θεωρώ ότι και η Ελληνική Κυβέρνηση πρέπει να είναι πιο απαιτητική. Δεν αρκεί να δηλώνει ότι οι Ελληνοτουρκικές σχέσεις βρίσκονται σε «ήρεμα νερά». Το ερώτημα είναι τι συμβαίνει κάτω από αυτά τα νερά και ποιες διεκδικήσεις εξακολουθούν να παραμένουν στο τραπέζι.
Η Τουρκία επιδιώκει στενότερη οικονομική, εμπορική και πολιτική σχέση με την Ευρωπαϊκή Ένωση. Αυτή η σχέση δεν μπορεί να αναβαθμίζεται χωρίς συγκεκριμένες προϋποθέσεις.
Σεβασμός στο διεθνές δίκαιο, εγκατάλειψη της απειλής πολέμου και σεβασμός της κυριαρχίας και των κυριαρχικών δικαιωμάτων Ελλάδας και Κύπρου.
Η ευρωπαϊκή αλληλεγγύη δεν μπορεί να ενεργοποιείται μόνο όταν ξεσπά μια κρίση. Πρέπει να λειτουργεί αποτρεπτικά πριν από την κρίση.
• Αν έπρεπε σήμερα να διεκδικήσετε τρεις συγκεκριμένες ευρωπαϊκές αποφάσεις για τα ελληνικά νησιά, ποιες θα ήταν και ποια από αυτές θεωρείτε ότι μπορεί να προχωρήσει μέσα στην τρέχουσα ευρωπαϊκή θητεία;
Αν έπρεπε να επιλέξω τρεις αποφάσεις, θα ήταν πολύ συγκεκριμένες. Πρώτον, ένα πραγματικό «νησιωτικό κριτήριο» στον νέο ευρωπαϊκό προϋπολογισμό 2028–2034, με δεσμευμένη χρηματοδότηση για τα νησιά και ιδιαίτερα για τα μικρά και απομακρυσμένα. Δεν μπορεί η νησιωτικότητα να αναγνωρίζεται στις Συνθήκες αλλά να μην αποτυπώνεται στην κατανομή των πόρων.
Δεύτερον, υποχρεωτικό «island proofing»: κάθε νέα ευρωπαϊκή νομοθεσία για ενέργεια, μεταφορές, περιβάλλον ή κρατικές ενισχύσεις να αξιολογείται εκ των προτέρων ως προς το πρόσθετο κόστος που δημιουργεί στους νησιώτες. Όπου υπάρχει επιβάρυνση λόγω νησιωτικότητας, να προβλέπεται αντιστάθμιση.
Τρίτον, ένα ευρωπαϊκό πακέτο βασικών υπηρεσιών για τα μικρά νησιά: χρηματοδότηση για στέγαση γιατρών και εκπαιδευτικών, ύδρευση και αφαλάτωση, ενεργειακή αυτονομία και αξιόπιστες ακτοπλοϊκές και αεροπορικές συνδέσεις όλο τον χρόνο.
Ποιο μπορεί να προχωρήσει σε αυτή τη θητεία; Το πρώτο. Τώρα διαμορφώνεται το νέο ευρωπαϊκό δημοσιονομικό πλαίσιο και τώρα πρέπει να κλειδώσουμε τους πόρους.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρουσίασε φέτος για πρώτη φορά ειδική Στρατηγική για τα Νησιά. Είναι θετικό βήμα, αλλά μια στρατηγική χωρίς εξασφαλισμένη χρηματοδότηση κινδυνεύει να μείνει ευχολόγιο. Η μάχη αυτής της θητείας, λοιπόν, είναι μία: η νησιωτικότητα να αποκτήσει επιτέλους δικό της, μετρήσιμο αποτύπωμα στον ευρωπαϊκό προϋπολογισμό.