«Να βλέπουμε τα νησιά με τα μάτια του χειμώνα»

ια μεγάλη ευκαιρία για την Ελλάδα κρύβει η πρώτη ευρωπαϊκή στρατηγική για τα νησιά. Ειδικοί επιστήμονες και φορείς της κοινωνίας των πολιτών εκτιμούν ότι θα αυξήσει τη δυνατότητα χρηματοδότησης έργων και πολιτικών από το επόμενο κοινοτικό πλαίσιο στήριξης. Παράλληλα, επισημαίνουν την ανάγκη εκπόνησης εθνικής στρατηγικής για τη νησιωτικότητα, ως βάση για τη διεκδίκηση πόρων. Μήπως ήρθε η ώρα να πιέσουμε για ένα Ταμείο Ανάκαμψης και Ανεκτικότητας Νήσων;

Η νησιωτικότητα αναγνωρίστηκε για πρώτη φορά στην Ε.Ε. το 2007, στη Συνθήκη της Λισσαβώνας. «Η συνθήκη έθεσε την εδαφική συνοχή ως θεμελιώδη στόχο της Ε.Ε. σημειώνοντας ότι τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των νησιών πρέπει να λαμβάνονται υπόψη οριζόντια στις πολιτικές», εξηγεί ο Κώστας Κομνηνός, γενικός διευθυντής του Δικτύου Αειφόρων Νήσων «Δάφνη» (πρόκειται για μη κερδοσκοπική, αναπτυξιακή εταιρεία με μετόχους 55 νησιωτικούς δήμους). «Εκτοτε συζητούμε πώς θα μπορέσουμε να μετατρέψουμε αυτή την αναγνώριση σε κάτι πιο στερεό. Ωστόσο, όποτε συζητούσαμε με την Επιτροπή την εξειδίκευση των πολιτικών, η απάντηση ήταν ότι τα περισσότερα νησιά είναι πολύ περιορισμένα ως γεωγραφικός χώρος και με μικρό πληθυσμό».

Η πρώτη ευρωπαϊκή πρωτοβουλία που αφορούσε τα νησιά ήταν στο πλαίσιο της ενεργειακής μετάβασης. «Καθώς βρισκόταν σε εξέλιξη η συζήτηση για τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και τις τεχνολογίες αποθήκευσης, το παράδειγμα των νησιών παρουσιάστηκε ως ιδανικό λόγω μικρής κλίμακας για έργα-πιλότους. Ετσι έγιναν προγράμματα όπως αυτό στην Τήλο ή στο νησί Ελ Ιέρρο της Ισπανίας. Ομως στην Ελλάδα το ενεργειακό ζήτημα δεν ήταν ποτέ το πρωτεύον στα νησιά. Στα νησιά μας οι άνθρωποι θέλουν νερό, πλοίο, σχολείο, γιατρό, να υπάρχει μια ισορροπία στην οικονομία. Η Ε.Ε. όμως άκουγε μόνο το θέμα της ενέργειας. Τώρα λοιπόν έρχεται μια νέα στρατηγική η οποία ανοίγει την παλέτα».

Σύμφωνα με τον κ. Κομνηνό, τα πιο σημαντικά θέματα που θέτει η νέα στρατηγική είναι η συνδεσιμότητα των νησιών, η ανταγωνιστικότητά τους, το δημογραφικό και το δικαίωμα στην παραμονή (right to stay). «Τα θέματα αυτά τίθενται από κοινού σε μια στρατηγική που περιλαμβάνει ακόμα και ζητήματα ευρωπαϊκής ασφάλειας. Ο φόβος μας είναι η υπόθεση να μείνει εκεί, να μην προχωρήσει. Προσωπικά, οι προσδοκίες που τρέφω δεν είναι μεγάλες. Η Ελλάδα πρέπει να πιέσει για τον μετασχηματισμό της στρατηγικής, ώστε στο πλαίσιο του νέου ΕΣΠΑ να υπάρξουν προκαθορισμένες χρηματοδοτήσεις. Για να το εξηγήσω σχηματικά, ένα Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας Νησιών.

Πώς η Αλόννησος έγινε το «καταφύγιο» για μια ιδιαίτερη κοινότητα Αμερικανών
Παράλληλα η Ελλάδα πρέπει να ενθαρρύνει την κατάρτιση διαφορετικών στρατηγικών για τα νησιά με έναν κεντρικό σχεδιασμό σε επίπεδο χώρας, ώστε να αποδείξει στην Ε.Ε. ότι οι πόροι που ζητάει θα αξιοποιηθούν στο πλαίσιο ενός ευρύτερου σχεδιασμού».

«Εργαστήριο» πολιτικών – Τα ελληνικά νησιά θα μπορούσαν να εξελιχθούν σε εργαστήριο εφαρμογής των νέων πολιτικών για τη γαλάζια οικονομία, την ενεργειακή μετάβαση, την προστασία της βιοποικιλότητας, τη βιώσιμη τουριστική ανάπτυξη. Στέλλα Κυβέλου Πάντειο Πανεπιστήμιο
Παράθυρο ευκαιρίας
«Για χρόνια η ευρωπαϊκή πολιτική αντιμετώπιζε τα νησιά κυρίως μέσα από το επιπρόσθετο κόστος μεταφοράς. Η λογική αυτή οδήγησε σε μηχανισμούς οικονομικών αντισταθμίσεων όπως το μεταφορικό ισοδύναμο, που στην ελληνική του εκδοχή εξελίχθηκε σε επιδοματικό εργαλείο. Σήμερα η οπτική αυτή αλλάζει. Με τη νέα ευρωπαϊκή στρατηγική, η νησιωτικότητα δεν αντιμετωπίζεται μόνο ως οικονομικό μειονέκτημα, αλλά ως σύνθετο χωρικό χαρακτηριστικό που επηρεάζει την κατοικία, την ενέργεια, την παιδεία, την υγεία, τις υπηρεσίες και τη δημογραφική βιωσιμότητα», εκτιμά η Στέλλα Κυβέλου, καθηγήτρια στο Τμήμα Οικονομικής και Περιφερειακής Ανάπτυξης του Παντείου Πανεπιστημίου. «Κατά τη γνώμη μου, η εξέλιξη αυτή δημιουργεί ένα παράθυρο ευκαιρίας. Τα ελληνικά νησιά θα μπορούσαν να εξελιχθούν σε εργαστήριο εφαρμογής των νέων πολιτικών για τη γαλάζια οικονομία, την ενεργειακή μετάβαση, την προστασία της βιοποικιλότητας, τη βιώσιμη τουριστική ανάπτυξη και τη χωρική διακυβέρνηση».

Σύμφωνα με την κ. Κυβέλου, βασική πρόκληση της νέας στρατηγικής είναι η διοικητική ικανότητα. «Η νέα ευρωπαϊκή στρατηγική απαιτεί μεγαλύτερη διοικητική ικανότητα και πολυεπίπεδη διακυβέρνηση. Με άλλα λόγια, προϋποθέτει πραγματικό συντονισμό μεταξύ του κεντρικού κράτους, των περιφερειών και των δήμων, των πανεπιστημίων, των αναπτυξιακών οργανισμών, των φορέων και των τοπικών κοινωνιών. Επομένως, πλέον προκύπτει η ανάγκη για μια νέα εθνική στρατηγική για τα νησιά, μακριά από τη λογική αποσπασματικών επιδοτήσεων, που θα αντιμετωπίζει τη νησιωτικότητα ως ένα ζήτημα καθολικής πρόσβασης σε δημόσια αγαθά και υπηρεσίες».

Οι άνθρωποι που κρατούν τον Αη Στράτη ζωντανό
Ο Γιάννης Σπιλάνης είναι οικονομολόγος, ομότιμος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου. «Το κείμενο της ευρωπαϊκής στρατηγικής για τα νησιά έχει ελάχιστες δεσμεύσεις. Είναι κατευθυντήριες οδηγίες σε επίπεδο ευχολογίου. Στην πραγματικότητα, καλούνται τα κράτη-μέλη να συντάξουν τις νησιωτικές πολιτικές (τις οποίες η στρατηγική ούτε καν απαιτεί) προκειμένου να εξειδικεύσουν τις πολιτικές», λέει στην «Κ». «Κατά τη γνώμη μου, η στρατηγική έπρεπε να είναι σαφέστερη. Για παράδειγμα, να ορίζει αγροτική πολιτική ειδικά για τα νησιά, ώστε να αποτραπεί η μονοκαλλιέργεια του τουρισμού, ειδικές πολιτικές για το νησιωτικό περιβάλλον και το τοπίο, ειδική αντιμετώπιση για το θέμα των κρατικών ενισχύσεων. Επίσης, θα έπρεπε να οριστεί ένας μηχανισμός παρακολούθησης, όπως στην αντίστοιχη στρατηγική για τις αστικές περιοχές». Ο κ. Σπιλάνης εκτιμά ότι η στρατηγική έχει και κάποια πολύ ενδιαφέροντα σημεία. «Κατά τη γνώμη μου, η πιο ενδιαφέρουσα από τις πολιτικές που αναφέρονται στη στρατηγική είναι το “δικαίωμα στην παραμονή”, το οποίο επηρεάζει την κατοικία, την απασχόληση».

Οι γιατροί αποφεύγουν τουριστικά νησιά
«Στρογγυλεμένο» κείμενο
«Η παρουσίαση του σχεδίου στην Πάφο ήταν μια ιστορική στιγμή. Στην Ελλάδα 46 νησιωτικοί φορείς συμμετείχαμε στη διαβούλευση, κάτι πρωτοφανές για τη χώρα μας», υπογραμμίζει ο Γιάννης Ρούσσος, πρόεδρος του Δικτύου Νησιωτικών Επιμελητηρίων της Ε.Ε. «Η αρχή είναι το ήμισυ του παντός. Πρόκειται προφανώς για ένα “στρογγυλεμένο” κείμενο με γενικές κατευθύνσεις. Από την εμπειρία μου θα χρειαστεί τουλάχιστον ένα έτος για να γίνει πιο συγκεκριμένο. Το διάστημα αυτό πρέπει να πιέσουν όλοι οι νησιωτικοί θεσμοί για να εξειδικευτούν οι πολιτικές. Να μη βλέπουμε τα νησιά μόνο με τα μάτια του καλοκαιριού, αλλά και με τα μάτια του χειμώνα. Χρειαζόμαστε ειδικά προγράμματα για τις νησιωτικές επιχειρήσεις. Η Μαγιόρκα, για παράδειγμα, έθεσε το ζήτημα του “de minimis”, δηλαδή του κατώτατου ορίου συμμετοχής μιας επιχείρησης σε κοινοτικά προγράμματα, που προφανώς πρέπει να είναι διαφορετικό για τα νησιά. Κρατάμε μικρό καλάθι αλλά και αισιόδοξη διάθεση, καθώς είναι η πρώτη ευρωπαϊκή στρατηγική για τα νησιά. Ελπίζουμε ότι το β΄ εξάμηνο του 2027, στην ελληνική προεδρία, θα εργαστεί συστηματικά για απτά αποτελέσματα».

Οι βασικοί πυλώνες και τα επόμενα βήματα
Η πρώτη ευρωπαϊκή στρατηγική για τα νησιά διαρθρώνεται γύρω από τέσσερις βασικούς πυλώνες. Σύμφωνα με την ανακοίνωση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, πρόκειται για:

• Οικονομική ανάπτυξη, συνδεσιμότητα, ανταγωνιστικότητα και καινοτομία: τόνωση της επιχειρηματικότητας, των διαφοροποιημένων τοπικών οικονομιών, του βιώσιμου τουρισμού και της ψηφιοποίησης, με παράλληλη αντιμετώπιση των κενών συνδεσιμότητας που περιορίζουν την οικονομική δραστηριότητα και τη ζωή των νησιών.

• Ενεργειακή ασφάλεια, προστασία του περιβάλλοντος και ανθεκτικότητα στην κλιματική αλλαγή: επιτάχυνση της απαλλαγής από τις ανθρακούχες εκπομπές, των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, της προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή και της προστασίας της βιοποικιλότητας.

• Κοινότητες και δημογραφία: ενίσχυση των δημόσιων υπηρεσιών, της υγειονομικής περίθαλψης, της στέγασης, της εκπαίδευσης και της κοινωνικής ένταξης για την αντιστροφή της πληθυσμιακής συρρίκνωσης και τη διατήρηση των νέων.

• Ασφάλεια και ετοιμότητα για την αντιμετώπιση κρίσεων: ενίσχυση της ανθεκτικότητας έναντι φυσικών καταστροφών που συνδέονται με την κλιματική κρίση, τους θαλάσσιους κινδύνους και άλλες αναδυόμενες απειλές.
Ποια είναι τα επόμενα βήματα; Μετά την κύρωση της στρατηγικής η Επιτροπή θα αξιολογήσει τις παρατηρήσεις, κατά περίπτωση, σχετικά με τις ιδιαίτερες συνθήκες των νησιών της Ε.Ε., συμπεριλαμβανομένου του κόστους της νησιωτικότητας, στο πλαίσιο των εν εξελίξει επανεξετάσεων των κατευθυντήριων γραμμών του 2014 για τις αεροπορικές μεταφορές και των κατευθυντήριων γραμμών για τις περιφερειακές ενισχύσεις και θα παράσχει τεχνική υποστήριξη (όπως κατάρτιση ή πρακτική βοήθεια) σχετικά με τον σχεδιασμό και τη χρήση των μηχανισμών χορήγησης κρατικών ενισχύσεων προς τα νησιά. Επίσης θα εξετάσει τρόπους για την ενίσχυση των διασφαλίσεων συνδεσιμότητας για τα νησιά σε καταστάσεις εκτάκτου ανάγκης, μεταξύ άλλων μέσω του ανταγωνισμού και του πλαισίου υποχρέωσης παροχής δημόσιας υπηρεσίας. Θα αξιολογήσει τις ειδικές ανά νησί εξαιρέσεις στο πλαίσιο των επικείμενων αναθεωρήσεων του κανονισμού για τις υποδομές εναλλακτικών καυσίμων και του κανονισμού FuelEU Maritime. Θα διασφαλίσει ότι κατά την υλοποίηση του επενδυτικού σχεδίου για βιώσιμες μεταφορές θα ληφθούν υπόψη οι ειδικές ανάγκες και τα ειδικά καθεστώτα των νησιών. Τέλος, ένα πολύ ενδιαφέρον σημείο είναι ότι η Επιτροπή θα δρομολογήσει διεξοδική ανάλυση του κόστους της νησιωτικότητας και των βέλτιστων πρακτικών για τον μετριασμό του, ιδίως στον τομέα των μεταφορών

Πηγή: kathimerini.gr