Τουρισμός: Όταν το νερό δεν φθάνει – Ο φαύλος κύκλος για τα ελληνικά νησιά

Κά­πο­τε στα νησιά «με­τρού­σαν» το κα­λο­καί­ρι με τα πρώτα μελ­τέ­μια, τα δρο­μο­λό­για των πλοί­ων που πύ­κνω­ναν και τις πα­ρέ­ες που κα­τέ­βαι­ναν στην πα­ρα­λία λίγο πριν δύσει ο ήλιος. Σή­με­ρα το με­τρούν με άλ­λους δεί­κτες – με τα κυ­βι­κά νερού και τα με­γα­βάτ ηλε­κτρι­κής ενέρ­γειας που κα­τα­να­λώ­νο­νται, με τα από­βλη­τα και τα λύ­μα­τα που πολ­λα­πλα­σιά­ζο­νται, με τις οι­κο­δο­μι­κές άδειες, τις νέες κλί­νες και τις αφί­ξεις που αυ­ξά­νο­νται. Στις πε­ρισ­σό­τε­ρες Κυ­κλά­δες, στα Δω­δε­κά­νη­σα και στα Επτά­νη­σα, ο του­ρι­σμός απο­τε­λεί πια βα­σι­κή δρα­στη­ριό­τη­τα, μια δύ­να­μη που κα­θο­ρί­ζει τις επεν­δύ­σεις, αλλά πα­ράλ­λη­λα με­ταλ­λάσ­σει το τοπίο και την κα­θη­με­ρι­νό­τη­τα των μό­νι­μων κα­τοί­κων.

Η ει­κό­να που δια­μορ­φώ­νε­ται στη νη­σιω­τι­κή Ελ­λά­δα είναι βαθιά αντι­φα­τι­κή. Την ώρα που πλη­θώ­ρα νη­σιών – Αστυ­πά­λαια, Κάρ­πα­θος, Τήνος, Αλόν­νη­σος, Σύμη, Κέρ­κυ­ρα, Λέρος, Με­γα­νή­σι, Πά­τμος, Αί­γι­να – έχουν ήδη κη­ρυ­χθεί, πριν καλά-καλά ξε­κι­νή­σει η θε­ρι­νή πε­ρί­ο­δος, σε κα­τά­στα­ση έκτα­κτης ανά­γκης λόγω λει­ψυ­δρί­ας, οι επαγ­γελ­μα­τι­κές κλί­νες συ­νε­χί­ζουν αθό­ρυ­βα να πολ­λα­πλα­σιά­ζο­νται, όπως και οι του­ρι­στι­κές κα­τοι­κί­ες, τα κα­τα­λύ­μα­τα βρα­χυ­χρό­νιας μί­σθω­σης (τύπου Airbnb), οι νέες ξε­νο­δο­χεια­κές μο­νά­δες, συχνά πλαι­σιω­μέ­νες από πι­σί­νες κάθε κλί­μα­κας και γε­ω­με­τρί­ας σε τό­πους όπου το νερό λο­γί­ζε­ται, εδώ και χρό­νια, ως είδος υπό πίεση.

Ο οι­κο­δο­μι­κός «πρω­τα­θλη­τι­σμός»

Το απο­τύ­πω­μα αυτής της αδιά­κο­πης επέ­κτα­σης γί­νε­ται ορατό στις οι­κο­δο­μι­κές άδειες που αυ­ξά­νο­νται, όπως στη Σα­ντο­ρί­νη και τη Μύ­κο­νο αλλά και στην Τήνο, όπου σχε­δόν δι­πλα­σιά­στη­καν το 2025 σε σύ­γκρι­ση με τον προη­γού­με­νο χρόνο. Οι­κο­δο­μι­κός «πρω­τα­θλη­τι­σμός» κα­τα­γρά­φε­ται επί­σης σε Πάρο, Νάξο, Μήλο, Αντί­πα­ρο, ακόμη και στο μικρό Κου­φο­νή­σι.

Αντί­στοι­χα, τα στοι­χεία για τις δια­νυ­κτε­ρεύ­σεις και τη δο­μη­μέ­νη επι­φά­νεια φω­τί­ζουν το μέ­γε­θος της χω­ρι­κής επι­βά­ρυν­σης που προ­κα­λεί ο υπερ­του­ρι­σμός στα ελ­λη­νι­κά νησιά. Σύμ­φω­να με τη 3η Έκ­θε­ση του Πα­ρα­τη­ρη­τη­ρί­ου Βιώ­σι­μου Του­ρι­σμού για τα νησιά του Αι­γαί­ου, με επι­στη­μο­νι­κό υπεύ­θυ­νο τον ομό­τι­μο κα­θη­γη­τή του Πα­νε­πι­στη­μί­ου Αι­γαί­ου Γιάν­νη Σπι­λά­νη, η Κέρ­κυ­ρα (μαζί με τα Δια­πό­ντια νησιά) κα­τα­γρά­φει σχε­δόν 12 εκα­τομ­μύ­ρια δια­νυ­κτε­ρεύ­σεις ετη­σί­ως σε πλη­θυ­σμό 98.127 κα­τοί­κων. Ακο­λου­θεί η Σα­ντο­ρί­νη με 5,8 εκα­τομ­μύ­ρια. Στη Μύ­κο­νο οι δια­νυ­κτε­ρεύ­σεις (4,6 εκατ.) αντι­στοι­χούν σε πε­ρισ­σό­τε­ρες από 430 ανά κά­τοι­κο, ενώ το πο­σο­στό δο­μη­μέ­νης επι­φά­νειας φτά­νει το 23,29%. Στη Σα­ντο­ρί­νη το τσι­μέ­ντο έχει κα­λύ­ψει το 20,22% του νη­σιού και στην Πάρο το 7,09%, με εν­δεί­ξεις ότι οι πιέ­σεις για πε­ραι­τέ­ρω ανά­πτυ­ξη πα­ρα­μέ­νουν ισχυ­ρές. Αλ­λω­στε και εκεί οι δια­νυ­κτε­ρεύ­σεις ξε­περ­νούν τα 3,7 εκα­τομ­μύ­ρια. Ακόμη και μι­κρό­τε­ροι προ­ο­ρι­σμοί, όπως το Κου­φο­νή­σι των 148 κα­τοί­κων, εμ­φα­νί­ζουν ση­μα­ντι­κή του­ρι­στι­κή έντα­ση, με τη δο­μη­μέ­νη επι­φά­νεια να ξε­περ­νά το 8%.

Ο κ. Σπι­λά­νης ασκεί κρι­τι­κή στο κυ­ρί­αρ­χο μο­ντέ­λο ανά­πτυ­ξης που μετρά την επι­τυ­χία κυ­ρί­ως με βάση τις αφί­ξεις. Όπως υπο­στη­ρί­ζει, η συ­νε­χής αύ­ξη­ση των επι­σκε­πτών και των του­ρι­στι­κών υπο­δο­μών δεν οδη­γεί κατ’ ανά­γκη σε βιώ­σι­μη ανά­πτυ­ξη. Αντί­θε­τα, οδη­γεί σε υπέρ­βα­ση της φέ­ρου­σας ικα­νό­τη­τας των προ­ο­ρι­σμών, ιδιαί­τε­ρα των μι­κρών νη­σιών. Ο μα­ζι­κός του­ρι­σμός αυ­ξά­νει την κα­τα­νά­λω­ση πε­ριο­ρι­σμέ­νων φυ­σι­κών πόρων, όπως το νερό, η γη και η ενέρ­γεια, ενώ πα­ράλ­λη­λα πολ­λα­πλα­σιά­ζει την πα­ρα­γω­γή απο­βλή­των (εκτι­μώ­νται σε 1,8 έως 2 κιλά ανά δια­νυ­κτέ­ρευ­ση) και λυ­μά­των.

Όταν το νερό δεν φτά­νει

Που­θε­νά ίσως δεν απο­τυ­πώ­νε­ται πιο κα­θα­ρά το κό­στος αυτής της ανά­πτυ­ξης από ό,τι στο νερό. Η επο­χι­κή κα­τα­νά­λω­ση στα ελ­λη­νι­κά νησιά απο­κα­λύ­πτει ένα από τα πιο ακραία πα­ρα­δείγ­μα­τα υδα­τι­κής επι­βά­ρυν­σης λόγω υπερ­του­ρι­σμού στη Με­σό­γειο. Στη Μύ­κο­νο, με μόλις 10.700 μό­νι­μους κα­τοί­κους, η ημε­ρή­σια κα­τα­νά­λω­ση εκτο­ξεύ­ε­ται από 1.600-2.000 κυ­βι­κά μέτρα τον χει­μώ­να σε 10.000-18.000 κυ­βι­κά μέτρα το κα­λο­καί­ρι, δη­λα­δή έως και εννέα φορές πάνω. Η Σα­ντο­ρί­νη εμ­φα­νί­ζει αύ­ξη­ση άνω του 500%, η Πάρος και η Κάρ­πα­θος 344% και η Νάξος 238%, κα­τα­δει­κνύ­ο­ντας έντο­νη επο­χι­κή υπερ­φόρ­τω­ση.

Ο κα­θη­γη­τής Δη­μή­τρης Εμ­μα­νου­λού­δης, επι­κε­φα­λής του Ερ­γα­στη­ρί­ου ASSIST και της έδρας UNESCO για τα Πα­ρό­χθια, Πα­ρά­κτια και Δελ­ταϊ­κά Οι­κο­συ­στή­μα­τα του Δη­μο­κρι­τεί­ου Πα­νε­πι­στη­μί­ου Θρά­κης, επι­ση­μαί­νει ότι τα ξε­νο­δο­χεία υψη­λής κα­τη­γο­ρί­ας απο­τε­λούν εξαι­ρε­τι­κά με­γά­λους κα­τα­να­λω­τές νερού. Οπως επι­ση­μαί­νει, ενώ η κα­τα­νά­λω­ση για έναν του­ρί­στα σε ένα απλό κα­τά­λυ­μα ανέρ­χε­ται σε πε­ρί­που 450 λίτρα ημε­ρη­σί­ως, στα ξε­νο­δο­χεία πο­λυ­τε­λεί­ας μπο­ρεί να φτά­σει τα 1.000 λίτρα ανά άτομο την ημέρα. Οταν μά­λι­στα πρό­κει­ται για μο­νά­δες με εκα­το­ντά­δες κλί­νες, γί­νε­ται εύ­κο­λα αντι­λη­πτό το βάρος που με­τα­φέ­ρε­ται στα ήδη επι­βα­ρυ­μέ­να υδα­τι­κά συ­στή­μα­τα των νη­σιών.

Σύμ­φω­να με την υδρο­λό­γο και επί­κου­ρη κα­θη­γή­τρια του Πα­νε­πι­στη­μί­ου Δυ­τι­κής Ατ­τι­κής Ελισ­σά­βετ Φε­λώ­νη, η ζή­τη­ση νερού εκτι­νάσ­σε­ται λόγω της του­ρι­στι­κής πί­ε­σης και της άναρ­χης εκτός σχε­δί­ου δό­μη­σης, με την πο­λι­τεία να ακο­λου­θεί συχνά στρα­τη­γι­κή δια­χεί­ρι­σης κρί­σε­ων αντί πρό­λη­ψης. Ως χα­ρα­κτη­ρι­στι­κό πα­ρά­δειγ­μα ανα­φέ­ρει ότι οι μο­νά­δες αφα­λά­τω­σης από πε­ρί­που 80 το 2009 έχουν ξε­πε­ρά­σει σή­με­ρα τις 150. Σε πολ­λές πε­ρι­πτώ­σεις, ση­μειώ­νει, τα έργα προ­χω­ρούν με κα­τε­πεί­γου­σες δια­δι­κα­σί­ες, πα­ρα­κάμ­πτο­ντας πε­ρι­βαλ­λο­ντι­κές αδειο­δο­τή­σεις.  Επί­σης, η κα­θη­γή­τρια ανα­φέ­ρε­ται στο 30%-50% του νερού που χά­νε­ται στο υπέ­δα­φος, εξαι­τί­ας των πε­πα­λαιω­μέ­νων δι­κτύ­ων δια­νο­μής των Δήμων. Ει­δι­κά για τα νησιά, που στην κυ­ριο­λε­ξία «δι­ψούν», η κυρία Φε­λώ­νη κα­ταγ­γέλ­λει ότι οι αρ­μό­διοι έχουν εγκα­τα­λεί­ψει πα­λιές δο­κι­μα­σμέ­νες πρα­κτι­κές, όπως η κα­τα­σκευή ομ­βρο­δε­ξα­με­νών, ενώ συ­νε­χί­ζε­ται η ανά­πτυ­ξη ξε­νο­δο­χεί­ων και εξο­χι­κών κα­τοι­κιών με πι­σί­νες χωρίς υδρο­λο­γι­κό έλεγ­χο.

Το 2025 η κυ­βέρ­νη­ση επι­χεί­ρη­σε να ενι­σχύ­σει την αντι­με­τώ­πι­ση της λει­ψυ­δρί­ας μέσω σχε­δί­ου που πε­ρι­λαμ­βά­νει πε­ρισ­σό­τε­ρα από 100 έργα ύδρευ­σης και αφα­λά­τω­σης σε 61 νη­σιω­τι­κούς δή­μους, ωστό­σο τα πε­ρισ­σό­τε­ρα δεν έχουν καν δη­μο­πρα­τη­θεί. Σε κάθε πε­ρί­πτω­ση, η με­τα­φο­ρά νερού με υδρο­φό­ρες ή υδρο­φό­ρα πλοία πα­ρα­μέ­νει ως ανα­γκαία πρα­κτι­κή.

Έξι μήνες σε ενερ­γεια­κή αιχμή

Η ιστο­ρία του υπερ­του­ρι­σμού «δια­βά­ζε­ται» και στους με­τρη­τές ηλε­κτρι­κού ρεύ­μα­τος. Η κα­λο­και­ρι­νή ενερ­γεια­κή ζή­τη­ση, σύμ­φω­να με τα στοι­χεία του Πα­ρα­τη­ρη­τη­ρί­ου, εκτο­ξεύ­ε­ται σε σχέση με τον χει­μώ­να στη Ρόδο κατά 235%, στις Σπο­ρά­δες κατά 194%, στην Κω κατά 193% και στη Μύ­κο­νο κατά 190%. Η επι­βά­ρυν­ση δεν πε­ριο­ρί­ζε­ται στους δύο ή τρεις μήνες αιχ­μής αλλά εκτεί­νε­ται από την άνοι­ξη έως το φθι­νό­πω­ρο. Η Ρόδος εμ­φα­νί­ζει σχε­δόν έξι μήνες συ­νε­χούς αυ­ξη­μέ­νης κα­τα­νά­λω­σης (Απρί­λιο – Σε­πτέμ­βριο), ενώ η Κως, η Κέρ­κυ­ρα, η Ζά­κυν­θος ακο­λου­θούν με πα­ρα­τε­τα­μέ­νες πε­ριό­δους υψη­λής ζή­τη­σης. Στη Μύ­κο­νο μπο­ρεί η λε­γό­με­νη επε­κτει­νό­με­νη του­ρι­στι­κή πε­ρί­ο­δος να μην ξε­περ­νά τους 4 μήνες, ωστό­σο κα­τα­γρά­φο­νται πολύ υψη­λές κο­ρυ­φώ­σεις κα­τα­νά­λω­σης.

Δεν είναι τυ­χαίο ότι ο ΔΕΔ­ΔΗΕ ξε­κι­νά την προ­ε­τοι­μα­σία για την επό­με­νη του­ρι­στι­κή πε­ρί­ο­δο αμέ­σως μετά το τέλος της προη­γού­με­νης. Για το φε­τι­νό κα­λο­καί­ρι έχει ήδη ζη­τή­σει πρό­σθε­τες ενι­σχύ­σεις σε 14 μη δια­συν­δε­δε­μέ­να με το ηπει­ρω­τι­κό ηλε­κτρι­κό σύ­στη­μα νησιά (σε Ρόδο, Κω, Λέσβο, Θήρα, Χίο, Σάμο, Λήμνο, Μήλο, Κάρ­πά­θο, Πάτμο, Σκύρο, Σέ­ρι­φο, Κύθνο, Αμορ­γό).

Η πα­γί­δα της μο­νο­καλ­λιέρ­γειας

Όμως οι επι­πτώ­σεις του υπερ­του­ρι­σμού δεν απο­τυ­πώ­νο­νται μόνο στους με­τρη­τές νερού και ηλε­κτρι­κού ρεύ­μα­τος. Επε­κτεί­νο­νται και στην ίδια τη δομή των το­πι­κών οι­κο­νο­μιών. Ο κ. Σπι­λά­νης προει­δο­ποιεί ότι η υπερ­βο­λι­κή εξάρ­τη­ση από τον του­ρι­σμό δη­μιουρ­γεί οι­κο­νο­μί­ες «μο­νο­καλ­λιέρ­γειας», με χα­μη­λή πα­ρα­γω­γι­κό­τη­τα, πε­ριο­ρι­σμέ­νη και­νο­το­μία και αυ­ξη­μέ­νη εξάρ­τη­ση από εξω­τε­ρι­κά κε­φά­λαια. Σειρά νη­σιω­τι­κών δήμων, όπως η Με­γί­στη, η Αστυ­πά­λαια, η Αμορ­γός, η Σίφ­νος, η Θήρα και η Μύ­κο­νος, εμ­φα­νί­ζουν πο­σο­στά απα­σχό­λη­σης σε κα­τα­λύ­μα­τα και εστί­α­ση που ξε­περ­νούν το 50% του συ­νό­λου των ερ­γα­ζο­μέ­νων.

Σύμ­φω­να με τον κα­θη­γη­τή, η συ­γκέ­ντρω­ση τόσο με­γά­λου μέ­ρους της οι­κο­νο­μι­κής δρα­στη­ριό­τη­τας σε έναν μόνο κλάδο κα­θι­στά τις το­πι­κές κοι­νω­νί­ες ευά­λω­τες σε κάθε με­τα­βο­λή της του­ρι­στι­κής ζή­τη­σης. Στα Δω­δε­κά­νη­σα το 33,9% της Ακα­θά­ρι­στης Προ­στι­θέ­με­νης Αξίας προ­έρ­χε­ται από τα κα­τα­λύ­μα­τα και την εστί­α­ση. Τα δε­δο­μέ­να επι­βε­βαιώ­νουν ότι η του­ρι­στι­κή ανά­πτυ­ξη δη­μιουρ­γεί ση­μα­ντι­κά οι­κο­νο­μι­κά οφέλη, αλλά ταυ­τό­χρο­να αυ­ξά­νει τις πιέ­σεις στη φέ­ρου­σα ικα­νό­τη­τα πολ­λών νη­σιω­τι­κών προ­ο­ρι­σμών. Πα­ράλ­λη­λα, επι­βα­ρύ­νει την κα­θη­με­ρι­νό­τη­τα των κα­τοί­κων μέσω της στε­γα­στι­κής κρί­σης, της αύ­ξη­σης του κό­στους ζωής, της κυ­κλο­φο­ρια­κής συμ­φό­ρη­σης στους δρό­μους και της πί­ε­σης στις δη­μό­σιες υπη­ρε­σί­ες και υπο­δο­μές. Το πρό­βλη­μα επι­τεί­νε­ται από το γε­γο­νός ότι το κρά­τος δεν δια­θέ­τει ένα ενιαίο και ολο­κλη­ρω­μέ­νο σύ­στη­μα κα­τα­γρα­φής των συ­νε­πειών του υπερ­του­ρι­σμού. Τα στοι­χεία πα­ρα­μέ­νουν κα­τα­κερ­μα­τι­σμέ­να σε δια­φο­ρε­τι­κές υπη­ρε­σί­ες, γε­γο­νός που δυ­σκο­λεύ­ει τόσο την επι­στη­μο­νι­κή αξιο­λό­γη­ση όσο και τον σχε­δια­σμό απο­τε­λε­σμα­τι­κών πο­λι­τι­κών.

Το ερώ­τη­μα για τον κο­ρε­σμό

Το ερώ­τη­μα είναι αν τα νησιά έχουν ήδη φτά­σει στα όρια του κο­ρε­σμού ή τα έχουν ξε­πε­ρά­σει. Τα στοι­χεία του Πα­ρα­τη­ρη­τη­ρί­ου Βιώ­σι­μου Του­ρι­σμού για τα νησιά δεί­χνουν ότι η Σα­ντο­ρί­νη κα­τα­γρά­φει τη με­γα­λύ­τε­ρη συ­νο­λι­κή πυ­κνό­τη­τα (με 964 κλί­νες/ανά τε­τρα­γω­νι­κό χι­λιό­με­τρο ή 1.164,4 κλί­νες αν αθροι­στούν και οι μό­νι­μοι κά­τοι­κοι), ξε­περ­νώ­ντας ακόμη και την Ατ­τι­κή. Ακο­λου­θούν Σα­λα­μί­να, Μύ­κο­νος, Σκιά­θος, Αί­γι­να, Σπέ­τσες και Πόρος. Το όριο των 100 κλι­νών ανά τε­τρα­γω­νι­κό χι­λιό­με­τρο, που θε­ω­ρεί­ται απο­δε­κτό από τον Ευ­ρω­παϊ­κό Ορ­γα­νι­σμό Πε­ρι­βάλ­λο­ντος, υπερ­βαί­νε­ται πλέον σε με­γά­λο αριθ­μό νη­σιών.

Ο δή­μαρ­χος Θήρας Νίκος Ζώρ­ζος σε πρό­σφα­το έγ­γρα­φό του προς την Πε­ρι­φε­ρεια­κή Ένωση Δήμων Νο­τί­ου Αι­γαί­ου μι­λά­ει για απει­λή της ίδιας της υπό­στα­σης των νη­σιών. Στο ίδιο μήκος κύ­μα­τος και πολ­λοί άλλοι το­πι­κοί άρ­χο­ντες του Νο­τί­ου Αι­γαί­ου που κα­ταγ­γέλ­λουν την επέ­λα­ση των στρα­τη­γι­κών επεν­δύ­σε­ων στον του­ρι­σμό οι οποί­ες – όπως ανα­φέ­ρουν – έχουν με­τα­τρα­πεί σε «όχημα» αλ­λοί­ω­σης του φυ­σι­κού πο­λι­τι­στι­κού και κοι­νω­νι­κού ιστού των νη­σιών. Στον αντί­πο­δα ο πε­ρι­φε­ρειάρ­χης Νο­τί­ου Αι­γαί­ου Γιώρ­γος Χα­τζη­μάρ­κος σε δη­λώ­σεις του στο «Βήμα» υπο­στη­ρί­ζει ότι ο του­ρι­σμός δεν είναι το πρό­βλη­μα για τα νησιά αλλά η λύση και ότι το πραγ­μα­τι­κό έλ­λειμ­μα βρί­σκε­ται στις υπο­δο­μές και στους ελεγ­κτι­κούς μη­χα­νι­σμούς.

Κα­νείς άλ­λω­στε δεν αμ­φι­σβη­τεί ότι ο του­ρι­σμός έφερε πλού­το και ανά­πτυ­ξη στα νησιά. Το ερώ­τη­μα δεν είναι αν τον χρειά­ζο­νται, αλλά πόσο του­ρι­σμό μπο­ρούν να αντέ­ξουν ακόμη και με ποιους όρους. Σε τό­πους όπου το νερό με­τα­φέ­ρε­ται με υδρο­φό­ρες, η ηλε­κτρι­κή κα­τα­νά­λω­ση πολ­λα­πλα­σιά­ζε­ται μέσα σε λίγες εβδο­μά­δες και όπου η δό­μη­ση σκαρ­φα­λώ­νει σε κάθε δια­θέ­σι­μη πλα­γιά, η συ­ζή­τη­ση για τη φέ­ρου­σα ικα­νό­τη­τα παύει να απο­τε­λεί ακα­δη­μαϊ­κή άσκη­ση. Ως εναλ­λα­κτι­κή, ο κα­θη­γη­τής κ. Σπι­λά­νης προ­τεί­νει ένα μο­ντέ­λο βιώ­σι­μου «αργού» του­ρι­σμού με έμ­φα­ση στην ποιό­τη­τα, αντί για την πο­σό­τη­τα, στη με­γα­λύ­τε­ρη διάρ­κεια πα­ρα­μο­νής των επι­σκε­πτών, στη σύν­δε­ση με την το­πι­κή κοι­νω­νία και τον πο­λι­τι­σμό και στην προ­στα­σία του πε­ρι­βάλ­λο­ντος και της ταυ­τό­τη­τας των νη­σιών.

Πηγή: tovima.gr