Γεράσιμος Κονδυλάτος: Τα ξενικά είδη, η κλιματική κρίση και το μέλλον της αλιείας στα Δωδεκάνησα

Πώς έχει αλλάξει κ. Κον­δυ­λάτε η σύνθεση των ψαριών στα Δωδε­κά­νησα τα τελευ­ταία 20 χρόνια μετά την εισβολή από τα λεσ­σε­ψιανά είδη που έχουν εγκα­τα­στα­θεί στην περιοχή και πώς εκτι­μά­ται ότι θα εξε­λι­χθεί η μάχη κατά του λαγο­κε­φά­λου, έχει «ξυρίσει» τον βυθό;

Τα τελευ­ταία 20 χρόνια στα Δωδε­κά­νησα βλέ­πουμε κα. Παμπρή μια ουσια­στική «τρο­πι­κο­ποί­ηση» της ιχθυο­πα­νί­δας. Είδη που παλαιό­τερα θεω­ρού­νταν σπάνια ή εντελώς ξένα για το Αιγαίο, σήμερα είναι συνη­θι­σμένα σε πολλές παρά­κτιες περιο­χές. Ο λαγο­κέ­φα­λος, το λεο­ντό­ψαρο, η τρο­μπέτα και άλλα λεσ­σε­ψιανά είδη έχουν εγκα­τα­στα­θεί και πλέον συμ­με­τέ­χουν ενεργά στα τροφικά πλέγ­ματα.

Για τον λαγο­κέ­φαλο, η κατά­σταση είναι ιδιαί­τερα δύσκολη. Δεν θα έλεγα επι­στη­μο­νικά ότι έχει «ξυρίσει» συνο­λικά τον βυθό, γιατί αυτό θέλει πολύ συγκε­κρι­μένη τεκ­μη­ρί­ωση ανά περιοχή, η οποία είναι απο­τέ­λε­σμα μακρο­χρό­νιων μελετών. Όμως, είναι βέβαιο ότι ασκεί έντονη θηρευ­τική πίεση σε ψάρια, μαλάκια, καρ­κι­νοειδή και αλιευ­τικά εργα­λεία. Το πρό­βλημα δεν είναι μόνο οικο­λο­γικό αλλά και οικο­νο­μικό, γιατί κατα­στρέ­φει δίχτυα, παρα­γά­δια και αλιεύ­ματα. Χωρίς οργα­νω­μένο σχέδιο ελέγχου, η «μάχη» δεν κερ­δί­ζε­ται μεμο­νω­μένα από τους ψαράδες. Χρειά­ζο­νται στο­χευ­μένα εργα­λεία, απο­ζη­μί­ωση ή κίνητρο αφαί­ρε­σης, συστη­μα­τική κατα­γραφή και έλεγχος της διά­θε­σης, επειδή το είδος είναι τοξικό και δεν πρέπει να κατα­να­λώ­νε­ται.

Συν­δέ­ε­ται η εξά­πλωση των λεσ­σε­ψια­νών ειδών με την αύξηση της θερ­μο­κρα­σίας της θάλασ­σας και ποια άλλα ξενικά είδη θεω­ρού­νται ιδιαί­τερα ανη­συ­χη­τικά;

Ναι, συν­δέ­ε­ται άμεσα. Η Δωδε­κά­νη­σος βρί­σκε­ται στην «πρώτη γραμμή» της λεσ­σε­ψια­νής μετα­νά­στευ­σης, δηλαδή της εισόδου ειδών από την Ερυθρά Θάλασσα μέσω της Διώ­ρυ­γας του Σουέζ. Η αύξηση της θερ­μο­κρα­σίας της θάλασ­σας λει­τουρ­γεί σαν επι­τα­χυ­ντής και καθιστά το Αιγαίο ολοένα και πιο κατάλ­ληλο για θερ­μό­φιλα είδη, αυξάνει την επι­βί­ωση και την ανα­πα­ρα­γωγή τους και επι­τρέ­πει την εξά­πλωσή τους βορειό­τερα και δυτι­κό­τερα. Η σχέση ξενικών θερ­μό­φι­λων ειδών και αύξησης της θερ­μο­κρα­σίας της θάλασ­σας έχει ανα­δει­χθεί μέσα από μελέτες του ΕΛΚΕΘΕ ειδικά για το νοτιο­α­να­το­λικό Αιγαίο.

Ιδιαί­τερα ανη­συ­χη­τικά είναι τα προ­α­να­φερ­θέ­ντα είδη λαγο­κέ­φα­λος, λεο­ντό­ψαρο, αλλά και ο νανο­λα­γο­κέ­φα­λος, η αγριό­σαλπα και ο μαύρος γερ­μα­νός, δύο φυτο­φάγα είδη που μπορούν να ασκή­σουν έντονη πίεση στη θαλάσ­σια βλά­στηση, και νεο­α­φι­χθέ­ντα είδη που μπορεί να περά­σουν απα­ρα­τή­ρητα μέχρι να εγκα­τα­στα­θούν. Δεν είναι όλα τα ξενικά είδη εξίσου επι­βλαβή, αλλά κάποια έχουν σαφή οικο­λο­γικό και οικο­νο­μικό απο­τύ­πωμα.

Θα πρέπει επίσης να επι­ση­μαν­θεί ότι η παρου­σία ορι­σμέ­νων ξενικών ειδών σε μεγά­λους αριθ­μούς μπορεί, υπό προ­ϋ­πο­θέ­σεις, να δημιουρ­γή­σει και νέες δυνα­τό­τη­τες αξιο­ποί­η­σης. Τα βρώσιμα είδη, όπως το λεο­ντό­ψαρο και η τρο­μπέτα, μπορούν να προ­ω­θη­θούν στην αγορά ως νέα αλιευ­τικά προ­ϊ­ό­ντα υψηλής θρε­πτι­κής αξίας. Αντί­θετα, για τον λαγο­κέ­φαλο, επειδή είναι τοξικός και δεν πρέπει να κατα­να­λώ­νε­ται, οποια­δή­ποτε αξιο­ποί­ηση —για παρά­δειγμα σε μη δια­τρο­φι­κές εφαρ­μο­γές ή στο πλαίσιο ειδικών ερευ­νη­τι­κών/πιλο­τι­κών προ­γραμ­μά­των— πρέπει να γίνεται μόνο υπό αυστηρό θεσμικό και επι­στη­μο­νικό έλεγχο.

• Υπάρ­χουν στοι­χεία ότι κάποια παρα­δο­σιακά είδη υπο­χω­ρούν εξαι­τίας των ξενικών μετα­να­στών;

Υπάρ­χουν ενδεί­ξεις, αλλά πρέπει να είμαστε προ­σε­κτι­κοί. Η μείωση ενός παρα­δο­σια­κού είδους (ανα­φε­ρό­μα­στε σε αυτό­χθονα είδη όπως το μπαρ­μπούνι), σπάνια οφεί­λε­ται σε έναν μόνο παρά­γο­ντα. Συνήθως συν­δυά­ζο­νται η υπε­ρα­λί­ευση, η αύξηση θερ­μο­κρα­σίας, η αλλοί­ωση ενδιαι­τη­μά­των, η ρύπανση και ο αντα­γω­νι­σμός ή η θήρευσή τους από ξενικά είδη.

Στα Δωδε­κά­νησα, τόσο τα απο­τε­λέ­σματα μελετών του Υδρο­βιο­λο­γι­κού Σταθμού Ρόδου (ΥΣΡ) του Ελλη­νι­κού Κέντρου Θαλάσ­σιων Ερευνών (ΕΛΚΕΘΕ) όσο και οι παρα­τη­ρή­σεις των αλιέων κατα­δει­κνύ­ουν αλλαγές στη σύνθεση των αλιευ­μά­των, δηλαδή μειω­μένη παρου­σία ορι­σμέ­νων παρα­δο­σια­κών παρά­κτιων ειδών και αυξη­μένη παρου­σία ξενικών ειδών. Επι­στη­μο­νικά, αυτό που μπο­ρούμε να πούμε με ασφά­λεια είναι ότι τα ξενικά και ιδιαί­τερα τα εισβο­λικά είδη έχουν μετα­βά­λει τη δομή των παρά­κτιων οικο­συ­στη­μά­των και επη­ρε­ά­ζουν τα τοπικά τροφικά πλέγ­ματα. Ωστόσο, για να απο­δο­θεί η υπο­χώ­ρηση ενός συγκε­κρι­μέ­νου αυτό­χθο­νου είδους απο­κλει­στικά στην παρου­σία ενός ξενικού είδους, απαι­τού­νται μακρο­χρό­νια δεδο­μένα αλιευ­μά­των και συστη­μα­τι­κής παρα­κο­λού­θη­σης των πλη­θυ­σμών.

Σε αυτό το σημείο αξίζει να υπο­γραμ­μι­στεί η ιδιαί­τερη σημασία της πει­ρα­μα­τι­κής αλιείας που διε­ξά­γει δια­χρο­νικά ο ΥΣΡ με ίδιους πόρους. Η συστη­μα­τική αυτή παρα­κο­λού­θηση παρέχει πολύ­τιμα δεδο­μένα για τη σύνθεση της βιο­ποι­κι­λό­τη­τας, την εμφά­νιση νέων ξενικών ειδών και τις μετα­βο­λές των ιχθυο­πλη­θυ­σμών στη θαλάσ­σια περιοχή της Ρόδου. Τέτοιες χρο­νο­σει­ρές δεδο­μέ­νων είναι απα­ραί­τη­τες για να μπο­ρούμε να δια­κρί­νουμε τις φυσικές δια­κυ­μάν­σεις από τις πραγ­μα­τι­κές οικο­λο­γι­κές αλλαγές που συντε­λού­νται στο οικο­σύ­στημα.

• Ποια είναι η κατά­σταση των απο­θε­μά­των του Συμια­κού γαρι­δα­κιού σήμερα κι αν υπάρ­χουν ενδεί­ξεις μείωσης του πλη­θυ­σμού του λόγω υπε­ρα­λί­ευ­σης ή περι­βαλ­λο­ντι­κών αλλαγών;

Το συμιακό γαρι­δάκι, Plesionika narval, είναι ένα πολύ σημα­ντικό παρα­δο­σιακό αλίευμα για τα Δωδε­κά­νησα, κυρίως για περιο­χές όπως η Σύμη, η Τήλος, η Χάλκη, η Κάρ­πα­θος και η Ρόδος. Η αλιεία του γίνεται με κιούρ­τους βυθού και έχει έντονη τοπική οικο­νο­μική και πολι­τι­σμική σημασία. Επι­στη­μο­νι­κές εργα­σίες έχουν δείξει ότι πρό­κει­ται για μια μικρής κλί­μα­κας αλλά οικο­νο­μικά σημα­ντική αλιεία.

Για την κατά­σταση του απο­θέ­μα­τος σήμερα, δεν θα ήμουν από­λυ­τος χωρίς μια πρό­σφατη και ολο­κλη­ρω­μένη εκτί­μηση. Υπάρ­χουν αξιό­λογα ερευ­νη­τικά δεδο­μένα από σχετικά ερευ­νη­τικά προ­γράμ­ματα και επι­στη­μο­νι­κές δημο­σιεύ­σεις που έχουν βελ­τιώ­σει σημα­ντικά τη γνώση μας για τη βιο­λο­γία και την αλιεία του είδους Plesionika narval. Ωστόσο, το τελευ­ταίο εξα­κο­λου­θεί να θεω­ρεί­ται σχετικά «data-limited» από δια­χει­ρι­στική άποψη, καθώς δεν υπάρχει συνεχής και συστη­μα­τική παρα­κο­λού­θηση του απο­θέ­μα­τος σε βάθος χρόνου, όπως συμ­βαί­νει με άλλα σημα­ντικά εμπο­ρικά είδη. Αυτό σημαί­νει ότι πρέπει να λει­τουρ­γούμε προ­λη­πτικά: ακόμη κι αν δεν υπάρ­χουν σαφείς ενδεί­ξεις κατάρ­ρευ­σης του πλη­θυ­σμού, η υψηλή εμπο­ρική αξία του είδους, η συγκέ­ντρωση της αλιευ­τι­κής δρα­στη­ριό­τη­τας σε συγκε­κρι­μέ­νες περιο­χές και οι επι­πτώ­σεις της αύξησης της θερ­μο­κρα­σίας της θάλασ­σας καθι­στούν ανα­γκαία μια ιδιαί­τερα προ­σε­κτική δια­χεί­ριση.

Η απουσία ενδεί­ξεων κατάρ­ρευ­σης δεν πρέπει να συγ­χέ­ε­ται με την ύπαρξη επαρκών δεδο­μέ­νων που να εγγυώ­νται ότι το απόθεμα δεν αντι­με­τω­πί­ζει πιέσεις.

• Ποια είναι τα βασικά μέτρα δια­χεί­ρι­σης που προ­στα­τεύ­ουν το συμιακό γαρι­δάκι;

Τα βασικά μέτρα είναι ο περιο­ρι­σμός των εργα­λείων, ο έλεγχος του αριθμού των κιούρ­των, το ελά­χι­στο βάθος αλιείας, το κατάλ­ληλο άνοιγμα ματιού στις παγίδες και η αποφυγή υπερ­βο­λι­κής πίεσης σε περιό­δους ή περιο­χές όπου υπάρ­χουν πολλά ωοφόρα θηλυκά. Η ελλη­νική νομο­θε­σία έχει θεσπί­σει ειδικά ρυθ­μι­στικά μέτρα για την αλιεία της συμια­κής γαρίδας, ενώ ο οδηγός υπεύ­θυ­νης κατα­νά­λω­σης του WWF ανα­φέ­ρει ότι η αλιεία επι­τρέ­πε­ται με επι­λε­κτι­κές παγίδες συγκε­κρι­μέ­νων προ­δια­γρα­φών, σε περιο­ρι­σμένο αριθμό και σε βάθη άνω των 40 μέτρων.

Το πιο κρίσιμο όμως είναι η εφαρ­μογή. Ένα μέτρο στο χαρτί δεν προ­στα­τεύει το απόθεμα αν δεν υπάρχει έλεγχος στη θάλασσα, κατα­γραφή αλιευ­μά­των και συνερ­γα­σία με τους ίδιους τους αλιείς.

• Τα ιταλικά αλιευ­τικά σκάφη ψαρεύ­ουν τη λεγό­μενη «γαρίδα γίγας» όπως ανα­φέ­ρουν αλιείς μεταξύ Σύμης-Τήλου. Υπάρ­χουν επαρκή επι­στη­μο­νικά δεδο­μένα για τη λεγό­μενη «γαρίδα γίγας» στην περιοχή;

Η «γαρίδα γίγας» πιθα­νό­τατα ανα­φέ­ρε­ται στην «κόκκινη γαρίδα γίγας», την βαθύβια κόκκινη γαρίδα Aristaeomorpha foliacea, ένα εμπο­ρικά σημα­ντικό είδος της Μεσο­γείου. Υπάρ­χουν επι­στη­μο­νικά δεδο­μένα για το είδος στη Μεσό­γειο και σε ελλη­νι­κές θάλασ­σες, αλλά για τη συγκε­κρι­μένη περιοχή Σύμης–Τήλου τα δια­θέ­σιμα δεδο­μένα δεν είναι επαρκή ώστε να κάνουμε ασφαλή εκτί­μηση για την κατά­σταση του τοπικού απο­θέ­μα­τος ή την ένταση της αλιευ­τι­κής πίεσης.

Αν πράγ­ματι δρα­στη­ριο­ποιού­νται ιταλικά σκάφη στην περιοχή, το ζήτημα πρέπει να εξε­τα­στεί θεσμικά: ποια άδεια έχουν, σε ποια γεω­γρα­φική ζώνη αλιεύ­ουν, με τι εργα­λεία, σε ποια βάθη και με τι δηλώ­σεις εκφορ­τώ­σεων. Επι­στη­μο­νικά, χωρίς δεδο­μένα VMS/AIS, εκφορ­τώ­σεων και δειγ­μα­το­λη­ψιών, δεν μπο­ρούμε να πούμε με βεβαιό­τητα αν η αλιεία είναι βιώσιμη ή επι­βα­ρυ­ντική.

• Ποια είναι σήμερα η μεγα­λύ­τερη απειλή για τα θαλάσ­σια οικο­συ­στή­ματα του Αιγαίου και τι θα έπρεπε να κάνει άμεσα η Πολι­τεία για την προ­στα­σία των αλιευ­τι­κών πόρων;

Η μεγα­λύ­τερη απειλή δεν είναι μία. Είναι ο συν­δυα­σμός υπε­ρα­λί­ευ­σης, αύξησης της θερ­μο­κρα­σίας της θάλασ­σας, απώ­λειας ενδιαι­τη­μά­των, ρύπαν­σης και βιο­λο­γι­κών εισβο­λών. Στο νοτιο­α­να­το­λικό Αιγαίο αυτός ο συν­δυα­σμός είναι ιδιαί­τερα έντονος, γιατί η περιοχή λει­τουρ­γεί ως πύλη εισόδου θερ­μό­φι­λων ξενικών ειδών και ταυ­τό­χρονα στη­ρί­ζει σημα­ντι­κές αλιευ­τι­κές δρα­στη­ριό­τη­τες.

Η Πολι­τεία πρέπει άμεσα να κάνει τρία πράγ­ματα: πρώτον, συστη­μα­τική παρα­κο­λού­θηση των απο­θε­μά­των και των ξενικών/εισβο­λι­κών ειδών. Δεύ­τε­ρον, στο­χευ­μένα δια­χει­ρι­στικά μέτρα ανά περιοχή και ανά είδος, όχι γενικές απο­φά­σεις χωρίς δεδο­μένα και τρίτον, ουσια­στική στήριξη των μικρών παρά­κτιων αλιέων, γιατί αυτοί είναι οι πρώτοι που βλέπουν τις αλλαγές στη θάλασσα και μπορούν να γίνουν μέρος της λύσης.