Φωτεινή Σιάνου: «Η γυναικοκτονία δεν είναι μια λέξη – Είναι η ονομασία ενός εγκλήματος που η κοινωνία αρνείται ακόμη να δει»

Τα στοιχεία δείχνουν ότι οι γυναικοκτονίες στην Ελλάδα, παραμένουν σε ανησυχητικά υψηλά επίπεδα. Σύμφωνα με επίσημα δεδομένα, χιλιάδες γυναίκες χάνουν τη ζωή τους ετησίως εξαιτίας της έμφυλης βίας, με την πλειονότητα των δραστών να είναι νυν ή πρώην σύντροφοι ή ακόμη και στενά συγγενικά πρόσωπα.
Η άνοδος του φαινομένου αποδίδεται από ειδικούς σε βαθιά ριζωμένες πατριαρχικές αντιλήψεις, σε συνδυασμό με κοινωνικοοικονομικούς παράγοντες όπως η ανεργία, η φτώχεια και οι ανισότητες.
Στην Ελλάδα, σύμφωνα με τα δεδομένα του Ελληνικού Τμήματος του Ευρωπαϊκού Παρατηρητηρίου για τη Γυναικοκτονία, καταγράφηκαν 19 γυναικοκτονίες το 2024, ενώ την περίοδο 2020-2023 καταμετρήθηκαν περίπου 80 δολοφονίες γυναικών με έμφυλο κίνητρο. Ο συνολικός αριθμός κυμαίνεται συνήθως μεταξύ 15 και 25 περιστατικών ετησίως.
Η Φωτεινή Σιάνου, ένα από τα κορυφαία στελέχη του φεμινιστικού κινήματος, ακτιβίστρια για την ειρήνη, τα ανθρώπινα δικαιώματα και την ισότητα των φύλων στα τελευταία 40 χρόνια, μίλησε στην ‘δ’ για την αύξηση των γυναικοκτονιών, την επανα-θυματοποίηση των θυμάτων, τα κενά της Πολιτείας και την ανάγκη ουσιαστικών παρεμβάσεων πριν χαθούν άλλες ζωές.
• Κυρία Σιάνου, τα τελευταία χρόνια οι γυναικοκτονίες βρίσκονται όλο και συχνότερα στην επικαιρότητα. Πώς αποτιμάτε τη σημερινή κατάσταση;
Η κατάσταση είναι εξαιρετικά ανησυχητική. Δεν μιλάμε πλέον για μεμονωμένα περιστατικά, αλλά για ένα κοινωνικό φαινόμενο που αποκαλύπτει βαθιές παθογένειες. Κάθε νέα γυναικοκτονία έρχεται να υπενθυμίσει ότι η έμφυλη βία εξακολουθεί να υπάρχει σε μεγάλη έκταση και ότι οι μηχανισμοί πρόληψης και προστασίας παραμένουν ανεπαρκείς. Η τελευταία δολοφονία που συγκλόνισε τη χώρα ανέδειξε για ακόμη μία φορά πόσο επείγουσα είναι η ανάγκη για ουσιαστικές παρεμβάσεις. Μιλάω για την πρόσφατη γυναικοκτονία που έγινε στην Καλαμάτα και αφορά στη στυγερή δολοφονία της 39χρονης Βασιλικής από τον 41χρονο σύζυγό της, ένα έγκλημα που έχει συγκλονίσει την κοινή γνώμη λόγω της αγριότητάς του και της συστηματικής κακοποίησης που προηγήθηκε.

• Η Πρωτοβουλία κατά των Γυναικοκτονιών δραστηριοποιείται εδώ και χρόνια. Ποια είναι η εικόνα που έχετε από την επαφή σας με τους θεσμούς;
Φέτος συμπληρώνουμε πέντε χρόνια συνεχούς δράσης. Από την πρώτη στιγμή προσπαθήσαμε να ανοίξουμε διάλογο με τα πολιτικά κόμματα, τους θεσμούς και την κοινωνία. Επισκεφθήκαμε υπουργεία, καταθέσαμε προτάσεις και επιμείναμε στη θεσμική αναγνώριση του προβλήματος. Το θετικό είναι ότι πλέον το θέμα δεν μπορεί να αγνοηθεί. Ωστόσο, εξακολουθούμε να συναντούμε μεγάλες αντιστάσεις και έλλειψη πολιτικής βούλησης σε κρίσιμα ζητήματα.
• Έχετε ασκήσει έντονη κριτική και σε συγκεκριμένες νομοθετικές ρυθμίσεις. Γιατί;
Πράγματι, κι αυτό γιατί θεωρούμε ότι ορισμένες ρυθμίσεις δεν λαμβάνουν υπόψη την πραγματικότητα που βιώνουν πολλές γυναίκες. Υπάρχουν περιπτώσεις κακοποιημένων γυναικών που δυσκολεύονται να απομακρυνθούν από βίαιες σχέσεις, ιδιαίτερα όταν υπάρχουν παιδιά. Ο φόβος της απώλειας της επιμέλειας ή η αβεβαιότητα για το μέλλον λειτουργούν αποτρεπτικά. Όταν δεν λαμβάνονται υπόψη αυτοί οι παράγοντες, δημιουργούνται συνθήκες εγκλωβισμού που μπορεί να αποδειχθούν επικίνδυνες.
• Ένα από τα ζητήματα που αναδεικνύετε συχνά είναι ο τρόπος με τον οποίο παρουσιάζονται οι γυναικοκτονίες στα μέσα μαζικής ενημέρωσης.
Δυστυχώς, σε πολλές περιπτώσεις παρακολουθούμε φαινόμενα επανα-θυματοποίησης. Αντί να επικεντρώνεται η συζήτηση στην ευθύνη του δράστη και στις κοινωνικές αιτίες του εγκλήματος, μετατοπίζεται το βάρος στη ζωή, στις επιλογές ή στη συμπεριφορά του θύματος. Αυτό είναι εξαιρετικά επικίνδυνο. Όταν αναπαράγονται υπονοούμενα ή αφήνονται σκιές για τη γυναίκα που δολοφονήθηκε, ουσιαστικά αλλοιώνεται η πραγματική διάσταση του εγκλήματος και προσβάλλεται η μνήμη του θύματος.
• Θεωρείτε ότι η κοινωνία έχει αρχίσει να κατανοεί περισσότερο το φαινόμενο και την διαφορά ανάμεσα στην ανθρωποκτονία και την γυναικοκτονία;
Σε σχέση με πριν από πέντε ή δέκα χρόνια, ναι. Υπάρχει μεγαλύτερη ευαισθητοποίηση και περισσότερη δημόσια συζήτηση. Όμως αυτό δεν σημαίνει ότι έχουμε ξεπεράσει τις βαθιά ριζωμένες αντιλήψεις που τροφοδοτούν τη βία. Συχνά εξακολουθούμε να ακούμε ότι πρόκειται για «εγκλήματα πάθους», για «οικογενειακές τραγωδίες» ή για «κακές στιγμές». Αυτές οι ερμηνείες αποκρύπτουν την ουσία. Οι γυναικοκτονίες αποτελούν την πιο ακραία μορφή έμφυλης βίας και συνήθως προηγείται μια μακρά περίοδος ελέγχου, κακοποίησης ή εκφοβισμού.
• Τι συμβαίνει όταν οι υποθέσεις αυτές φτάνουν στις δικαστικές αίθουσες; Εσείς με τις φεμινιστικές οργανώσεις, έχετε ζήσει πολλές τέτοιες υποθέσεις στα δικαστήρια.
Δυστυχώς, εκεί συναντούμε ένα ακόμη μεγάλο πρόβλημα. Η επανα-θυματοποίηση δεν περιορίζεται στον δημόσιο λόγο. Πολύ συχνά εμφανίζεται και μέσα στις δικαστικές αίθουσες. Οι οικογένειες των θυμάτων καλούνται να ακούσουν προσβλητικούς ισχυρισμούς ή να δουν τη ζωή του θύματος να τίθεται στο μικροσκόπιο με τρόπο εξοντωτικό. Δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις στις οποίες επιχειρείται να μεταφερθεί μέρος της ευθύνης στο ίδιο το θύμα. Αυτές οι πρακτικές πρέπει να προβληματίσουν σοβαρά το δικαστικό σύστημα.
• Ο όρος «γυναικοκτονία» εξακολουθεί να προκαλεί αντιδράσεις. Γιατί θεωρείτε σημαντική τη χρήση του;
Γιατί κάνει ορατό ένα συγκεκριμένο κοινωνικό φαινόμενο. Για χρόνια ακούγαμε ότι αρκεί ο όρος «ανθρωποκτονία» και ότι δεν χρειάζεται ειδική αναφορά. Εμείς υποστηρίζουμε ότι η γυναικοκτονία περιγράφει έναν ιδιαίτερο τύπο εγκλήματος που συνδέεται με τις σχέσεις εξουσίας μεταξύ των φύλων. Δεν πρόκειται απλώς για μια διαφορετική λέξη. Πρόκειται για έναν τρόπο να αναγνωρίσουμε ότι ορισμένες γυναίκες δολοφονούνται ακριβώς επειδή αμφισβήτησαν τον έλεγχο που ασκούνταν πάνω τους.
• Πιστεύετε ότι η θεσμική – νομική αναγνώριση του όρου θα λύσει το πρόβλημα;
Όχι, από μόνη της δεν αρκεί. Δεν ισχυριστήκαμε ποτέ κάτι τέτοιο. Η αναγνώριση του όρου είναι ένα βήμα. Το σημαντικότερο είναι να δημιουργηθούν πολιτικές πρόληψης, προστασίας και εκπαίδευσης. Όμως όταν ένα πρόβλημα αποκτά όνομα, γίνεται ευκολότερο να καταγραφεί, να μελετηθεί και να αντιμετωπιστεί. Η ορατότητα είναι προϋπόθεση για την αλλαγή.
• Ποιες είναι οι σημαντικότερες παρεμβάσεις που θεωρείτε ότι είναι αναγκαίες να γίνουν;
Πρώτα απ’ όλα η εκπαίδευση. Εδώ και χρόνια ζητούμε την ένταξη της σεξουαλικής και συναισθηματικής αγωγής στα σχολεία. Τα παιδιά πρέπει να μάθουν από μικρή ηλικία τι σημαίνει σεβασμός, ισότητα, συναίνεση και ειρηνική επίλυση συγκρούσεων. Οι διαφορές μεταξύ των ανθρώπων είναι φυσικές. Το ζήτημα είναι να μάθουμε να τις διαχειριζόμαστε χωρίς βία. Αν δεν επενδύσουμε στην πρόληψη, θα συνεχίσουμε να αντιμετωπίζουμε τις συνέπειες.
• Έχετε επίσης αναφερθεί στην ανάγκη δημιουργίας οικογενειακών δικαστηρίων. Μιλήστε μας γι’ αυτό.
Η δημιουργία οικογενειακών δικαστηρίων, είναι ένα πάγιο αίτημα. Υπάρχει ήδη σχετικό νομοθετικό πλαίσιο, όμως δεν εφαρμόζεται. Τα οικογενειακά δικαστήρια θα πρέπει να στελεχώνονται από εξειδικευμένους επιστήμονες, κοινωνικούς λειτουργούς και ψυχολόγους. Οι υποθέσεις οικογενειακής βίας απαιτούν ιδιαίτερη γνώση και διαφορετική προσέγγιση. Δεν είναι δυνατόν να αντιμετωπίζονται με τον ίδιο τρόπο που αντιμετωπίζονται εντελώς διαφορετικές υποθέσεις.
• Ποιο είναι το μεγαλύτερο εμπόδιο που συναντά το γυναικείο κίνημα σήμερα;
Η έλλειψη πολιτικής βούλησης. Παράλληλα, υπάρχουν συντηρητικές αντιλήψεις που δυσκολεύουν κάθε προσπάθεια εκσυγχρονισμού. Ακόμη και ζητήματα που αφορούν την εκπαίδευση και τον σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων αντιμετωπίζονται συχνά με καχυποψία. Ωστόσο, η κοινωνία αλλάζει και η πίεση για αλλαγές γίνεται όλο και πιο ισχυρή.
• Οι γυναικείες οργανώσεις διαθέτουν τα απαραίτητα μέσα για να συνεχίσουν αυτόν τον αγώνα;
Δυστυχώς, όχι. Οι περισσότερες λειτουργούν σχεδόν αποκλειστικά χάρη στην εθελοντική προσφορά. Πρόκειται για ανθρώπους που αφιερώνουν χρόνο, ενέργεια και προσωπικούς πόρους επειδή πιστεύουν ότι αυτός ο αγώνας είναι αναγκαίος. Στην Πρωτοβουλία κατά των Γυναικοκτονιών συμμετέχουν δεκάδες συλλογικότητες που εργάζονται καθημερινά χωρίς ουσιαστική οικονομική στήριξη. Παρ’ όλα αυτά συνεχίζουν, γιατί γνωρίζουν ότι πίσω από κάθε στατιστικό στοιχείο υπάρχει μια ανθρώπινη ζωή.
• Ποιο μήνυμα θα θέλατε να στείλετε, κλείνοντας;
Ότι δεν πρέπει να συνηθίσουμε τις γυναικοκτονίες. Κάθε φορά που μια γυναίκα χάνει τη ζωή της από έμφυλη βία, η κοινωνία οφείλει να αναρωτιέται τι δεν λειτούργησε και τι πρέπει να αλλάξει. Χρειάζονται πολιτικές παρεμβάσεις, θεσμική θωράκιση, εκπαίδευση και κοινωνική εγρήγορση. Ο στόχος δεν είναι μόνο η τιμωρία των δραστών. Είναι να δημιουργήσουμε τις συνθήκες ώστε να μην υπάρξουν τα επόμενα θύματα. Αυτός είναι ένας μακρύς αγώνας, αλλά είναι ένας αγώνας που δεν επιτρέπεται να εγκαταλείψουμε.