Φωτεινή Σιάνου: «Η γυναικοκτονία δεν είναι μια λέξη – Είναι η ονομασία ενός εγκλήματος που η κοινωνία αρνείται ακόμη να δει»

Κυρία Σιάνου, τα τελευ­ταία χρόνια οι γυναι­κο­κτο­νίες βρί­σκο­νται όλο και συχνό­τερα στην επι­και­ρό­τητα. Πώς απο­τι­μάτε τη σημε­ρινή κατά­σταση;

Η κατά­σταση είναι εξαι­ρε­τικά ανη­συ­χη­τική. Δεν μιλάμε πλέον για μεμο­νω­μένα περι­στα­τικά, αλλά για ένα κοι­νω­νικό φαι­νό­μενο που απο­κα­λύ­πτει βαθιές παθο­γέ­νειες. Κάθε νέα γυναι­κο­κτο­νία έρχεται να υπεν­θυ­μί­σει ότι η έμφυλη βία εξα­κο­λου­θεί να υπάρχει σε μεγάλη έκταση και ότι οι μηχα­νι­σμοί πρό­λη­ψης και προ­στα­σίας παρα­μέ­νουν ανε­παρ­κείς. Η τελευ­ταία δολο­φο­νία που συγκλό­νισε τη χώρα ανέ­δειξε για ακόμη μία φορά πόσο επεί­γουσα είναι η ανάγκη για ουσια­στι­κές παρεμ­βά­σεις. Μιλάω για την πρό­σφατη γυναι­κο­κτο­νία που έγινε στην Καλα­μάτα και αφορά στη στυγερή δολο­φο­νία της 39χρονης Βασι­λι­κής από τον 41χρονο σύζυγό της, ένα έγκλημα που έχει συγκλο­νί­σει την κοινή γνώμη λόγω της αγριό­τη­τάς του και της συστη­μα­τι­κής κακο­ποί­η­σης που προη­γή­θηκε.

Η Πρω­το­βου­λία κατά των Γυναι­κο­κτο­νιών δρα­στη­ριο­ποιεί­ται εδώ και χρόνια. Ποια είναι η εικόνα που έχετε από την επαφή σας με τους θεσμούς;

Φέτος συμπλη­ρώ­νουμε πέντε χρόνια συνε­χούς δράσης. Από την πρώτη στιγμή προ­σπα­θή­σαμε να ανοί­ξουμε διάλογο με τα πολι­τικά κόμματα, τους θεσμούς και την κοι­νω­νία. Επι­σκε­φθή­καμε υπουρ­γεία, κατα­θέ­σαμε προ­τά­σεις και επι­μεί­ναμε στη θεσμική ανα­γνώ­ριση του προ­βλή­μα­τος. Το θετικό είναι ότι πλέον το θέμα δεν μπορεί να αγνοη­θεί. Ωστόσο, εξα­κο­λου­θούμε να συνα­ντούμε μεγάλες αντι­στά­σεις και έλλειψη πολι­τι­κής βού­λη­σης σε κρίσιμα ζητή­ματα.

Έχετε ασκήσει έντονη κριτική και σε συγκε­κρι­μέ­νες νομο­θε­τι­κές ρυθ­μί­σεις. Γιατί;

Πράγ­ματι, κι αυτό γιατί θεω­ρούμε ότι ορι­σμέ­νες ρυθ­μί­σεις δεν λαμ­βά­νουν υπόψη την πραγ­μα­τι­κό­τητα που βιώνουν πολλές γυναί­κες. Υπάρ­χουν περι­πτώ­σεις κακο­ποι­η­μέ­νων γυναι­κών που δυσκο­λεύ­ο­νται να απο­μα­κρυν­θούν από βίαιες σχέσεις, ιδιαί­τερα όταν υπάρ­χουν παιδιά. Ο φόβος της απώ­λειας της επι­μέ­λειας ή η αβε­βαιό­τητα για το μέλλον λει­τουρ­γούν απο­τρε­πτικά. Όταν δεν λαμ­βά­νο­νται υπόψη αυτοί οι παρά­γο­ντες, δημιουρ­γού­νται συν­θή­κες εγκλω­βι­σμού που μπορεί να απο­δει­χθούν επι­κίν­δυ­νες.

Ένα από τα ζητή­ματα που ανα­δει­κνύ­ετε συχνά είναι ο τρόπος με τον οποίο παρου­σιά­ζο­νται οι γυναι­κο­κτο­νίες στα μέσα μαζικής ενη­μέ­ρω­σης.

Δυστυ­χώς, σε πολλές περι­πτώ­σεις παρα­κο­λου­θούμε φαι­νό­μενα επανα-θυματοποίησης. Αντί να επι­κε­ντρώ­νε­ται η συζή­τηση στην ευθύνη του δράστη και στις κοι­νω­νι­κές αιτίες του εγκλή­μα­τος, μετα­το­πί­ζε­ται το βάρος στη ζωή, στις επι­λο­γές ή στη συμπε­ρι­φορά του θύματος. Αυτό είναι εξαι­ρε­τικά επι­κίν­δυνο. Όταν ανα­πα­ρά­γο­νται υπο­νο­ού­μενα ή αφή­νο­νται σκιές για τη γυναίκα που δολο­φο­νή­θηκε, ουσια­στικά αλλοιώ­νε­ται η πραγ­μα­τική διά­σταση του εγκλή­μα­τος και προ­σβάλ­λε­ται η μνήμη του θύματος.

Θεω­ρείτε ότι η κοι­νω­νία έχει αρχίσει να κατα­νοεί περισ­σό­τερο το φαι­νό­μενο και την διαφορά ανάμεσα στην ανθρω­πο­κτο­νία και την γυναι­κο­κτο­νία;

Σε σχέση με πριν από πέντε ή δέκα χρόνια, ναι. Υπάρχει μεγα­λύ­τερη ευαι­σθη­το­ποί­ηση και περισ­σό­τερη δημόσια συζή­τηση. Όμως αυτό δεν σημαί­νει ότι έχουμε ξεπε­ρά­σει τις βαθιά ριζω­μέ­νες αντι­λή­ψεις που τρο­φο­δο­τούν τη βία. Συχνά εξα­κο­λου­θούμε να ακούμε ότι πρό­κει­ται για «εγκλή­ματα πάθους», για «οικο­γε­νεια­κές τρα­γω­δίες» ή για «κακές στιγμές». Αυτές οι ερμη­νείες απο­κρύ­πτουν την ουσία. Οι γυναι­κο­κτο­νίες απο­τε­λούν την πιο ακραία μορφή έμφυλης βίας και συνήθως προη­γεί­ται μια μακρά περί­ο­δος ελέγχου, κακο­ποί­η­σης ή εκφο­βι­σμού.

Τι συμ­βαί­νει όταν οι υπο­θέ­σεις αυτές φτάνουν στις δικα­στι­κές αίθου­σες; Εσείς με τις φεμι­νι­στι­κές οργα­νώ­σεις, έχετε ζήσει πολλές τέτοιες υπο­θέ­σεις στα δικα­στή­ρια.

Δυστυ­χώς, εκεί συνα­ντούμε ένα ακόμη μεγάλο πρό­βλημα. Η επανα-θυματοποίηση δεν περιο­ρί­ζε­ται στον δημόσιο λόγο. Πολύ συχνά εμφα­νί­ζε­ται και μέσα στις δικα­στι­κές αίθου­σες. Οι οικο­γέ­νειες των θυμάτων καλού­νται να ακού­σουν προ­σβλη­τι­κούς ισχυ­ρι­σμούς ή να δουν τη ζωή του θύματος να τίθεται στο μικρο­σκό­πιο με τρόπο εξο­ντω­τικό. Δεν είναι λίγες οι περι­πτώ­σεις στις οποίες επι­χει­ρεί­ται να μετα­φερ­θεί μέρος της ευθύνης στο ίδιο το θύμα. Αυτές οι πρα­κτι­κές πρέπει να προ­βλη­μα­τί­σουν σοβαρά το δικα­στικό σύστημα.

Ο όρος «γυναι­κο­κτο­νία» εξα­κο­λου­θεί να προ­κα­λεί αντι­δρά­σεις. Γιατί θεω­ρείτε σημα­ντική τη χρήση του;

Γιατί κάνει ορατό ένα συγκε­κρι­μένο κοι­νω­νικό φαι­νό­μενο. Για χρόνια ακού­γαμε ότι αρκεί ο όρος «ανθρω­πο­κτο­νία» και ότι δεν χρειά­ζε­ται ειδική αναφορά. Εμείς υπο­στη­ρί­ζουμε ότι η γυναι­κο­κτο­νία περι­γρά­φει έναν ιδιαί­τερο τύπο εγκλή­μα­τος που συν­δέ­ε­ται με τις σχέσεις εξου­σίας μεταξύ των φύλων. Δεν πρό­κει­ται απλώς για μια δια­φο­ρε­τική λέξη. Πρό­κει­ται για έναν τρόπο να ανα­γνω­ρί­σουμε ότι ορι­σμέ­νες γυναί­κες δολο­φο­νού­νται ακριβώς επειδή αμφι­σβή­τη­σαν τον έλεγχο που ασκού­νταν πάνω τους.

Πιστεύ­ετε ότι η θεσμική – νομική ανα­γνώ­ριση του όρου θα λύσει το πρό­βλημα;

Όχι, από μόνη της δεν αρκεί. Δεν ισχυ­ρι­στή­καμε ποτέ κάτι τέτοιο. Η ανα­γνώ­ριση του όρου είναι ένα βήμα. Το σημα­ντι­κό­τερο είναι να δημιουρ­γη­θούν πολι­τι­κές πρό­λη­ψης, προ­στα­σίας και εκπαί­δευ­σης. Όμως όταν ένα πρό­βλημα αποκτά όνομα, γίνεται ευκο­λό­τερο να κατα­γρα­φεί, να μελε­τη­θεί και να αντι­με­τω­πι­στεί. Η ορα­τό­τητα είναι προ­ϋ­πό­θεση για την αλλαγή.

Ποιες είναι οι σημα­ντι­κό­τε­ρες παρεμ­βά­σεις που θεω­ρείτε ότι είναι ανα­γκαίες να γίνουν;

Πρώτα απ’ όλα η εκπαί­δευση. Εδώ και χρόνια ζητούμε την ένταξη της σεξουα­λι­κής και συναι­σθη­μα­τι­κής αγωγής στα σχολεία. Τα παιδιά πρέπει να μάθουν από μικρή ηλικία τι σημαί­νει σεβα­σμός, ισότητα, συναί­νεση και ειρη­νική επίλυση συγκρού­σεων. Οι δια­φο­ρές μεταξύ των ανθρώ­πων είναι φυσικές. Το ζήτημα είναι να μάθουμε να τις δια­χει­ρι­ζό­μα­στε χωρίς βία. Αν δεν επεν­δύ­σουμε στην πρόληψη, θα συνε­χί­σουμε να αντι­με­τω­πί­ζουμε τις συνέ­πειες.

Έχετε επίσης ανα­φερ­θεί στην ανάγκη δημιουρ­γίας οικο­γε­νεια­κών δικα­στη­ρίων. Μιλήστε μας γι’ αυτό.

Η δημιουρ­γία οικο­γε­νεια­κών δικα­στη­ρίων, είναι ένα πάγιο αίτημα. Υπάρχει ήδη σχετικό νομο­θε­τικό πλαίσιο, όμως δεν εφαρ­μό­ζε­ται. Τα οικο­γε­νειακά δικα­στή­ρια θα πρέπει να στε­λε­χώ­νο­νται από εξει­δι­κευ­μέ­νους επι­στή­μο­νες, κοι­νω­νι­κούς λει­τουρ­γούς και ψυχο­λό­γους. Οι υπο­θέ­σεις οικο­γε­νεια­κής βίας απαι­τούν ιδιαί­τερη γνώση και δια­φο­ρε­τική προ­σέγ­γιση. Δεν είναι δυνατόν να αντι­με­τω­πί­ζο­νται με τον ίδιο τρόπο που αντι­με­τω­πί­ζο­νται εντελώς δια­φο­ρε­τι­κές υπο­θέ­σεις.

Ποιο είναι το μεγα­λύ­τερο εμπόδιο που συναντά το γυναι­κείο κίνημα σήμερα;

Η έλλειψη πολι­τι­κής βού­λη­σης. Παράλ­ληλα, υπάρ­χουν συντη­ρη­τι­κές αντι­λή­ψεις που δυσκο­λεύ­ουν κάθε προ­σπά­θεια εκσυγ­χρο­νι­σμού. Ακόμη και ζητή­ματα που αφορούν την εκπαί­δευση και τον σεβασμό των ανθρω­πί­νων δικαιω­μά­των αντι­με­τω­πί­ζο­νται συχνά με καχυ­πο­ψία. Ωστόσο, η κοι­νω­νία αλλάζει και η πίεση για αλλαγές γίνεται όλο και πιο ισχυρή.

Οι γυναι­κείες οργα­νώ­σεις δια­θέ­τουν τα απα­ραί­τητα μέσα για να συνε­χί­σουν αυτόν τον αγώνα;

Δυστυ­χώς, όχι. Οι περισ­σό­τε­ρες λει­τουρ­γούν σχεδόν απο­κλει­στικά χάρη στην εθε­λο­ντική προ­σφορά. Πρό­κει­ται για ανθρώ­πους που αφιε­ρώ­νουν χρόνο, ενέρ­γεια και προ­σω­πι­κούς πόρους επειδή πιστεύ­ουν ότι αυτός ο αγώνας είναι ανα­γκαίος. Στην Πρω­το­βου­λία κατά των Γυναι­κο­κτο­νιών συμ­με­τέ­χουν δεκάδες συλ­λο­γι­κό­τη­τες που εργά­ζο­νται καθη­με­ρινά χωρίς ουσια­στική οικο­νο­μική στήριξη. Παρ’ όλα αυτά συνε­χί­ζουν, γιατί γνω­ρί­ζουν ότι πίσω από κάθε στα­τι­στικό στοι­χείο υπάρχει μια ανθρώ­πινη ζωή.

Ποιο μήνυμα θα θέλατε να στεί­λετε, κλεί­νο­ντας;

Ότι δεν πρέπει να συνη­θί­σουμε τις γυναι­κο­κτο­νίες. Κάθε φορά που μια γυναίκα χάνει τη ζωή της από έμφυλη βία, η κοι­νω­νία οφείλει να ανα­ρω­τιέ­ται τι δεν λει­τούρ­γησε και τι πρέπει να αλλάξει. Χρειά­ζο­νται πολι­τι­κές παρεμ­βά­σεις, θεσμική θωρά­κιση, εκπαί­δευση και κοι­νω­νική εγρή­γορση. Ο στόχος δεν είναι μόνο η τιμωρία των δραστών. Είναι να δημιουρ­γή­σουμε τις συν­θή­κες ώστε να μην υπάρ­ξουν τα επόμενα θύματα. Αυτός είναι ένας μακρύς αγώνας, αλλά είναι ένας αγώνας που δεν επι­τρέ­πε­ται να εγκα­τα­λεί­ψουμε.