Διάβασαν όλο τον μηχανισμό των Αντικυθήρων

Ηταν λίγο πριν από το Πάσχα του 1900 όταν δύο πλοιά­ρια Συμια­κών σφουγ­γα­ρά­δων κατέ­φυ­γαν στα Αντι­κύ­θηρα για να γλι­τώ­σουν από μια θαλασ­σο­τα­ραχή που τους βρήκε μεσο­πέ­λαγα. Μόλις ησύχασε ο καιρός, ένας από τους σφουγ­γα­ρά­δες, ο Ηλίας Στα­διά­της, βούτηξε με το σκά­φαν­δρο για να εξε­ρευ­νή­σει τον βυθό. Οταν ξεπέ­ρασε τα 40 μέτρα βάθος πρέπει να είδε ένα αξέ­χα­στο θέαμα: ο πυθ­μέ­νας ήταν σπαρ­μέ­νος με μαρ­μά­ρινα αγάλ­ματα, αγγεία και απο­μει­νά­ρια ενός αρχαίου σκαριού. Πήρε το χέρι ενός χάλ­κι­νου αγάλ­μα­τος και ανα­δύ­θηκε στην επι­φά­νεια. Χωρίς να το γνω­ρί­ζει, ο σφουγ­γα­ράς συνε­τέ­λεσε στη γέννηση μιας νέας επι­στή­μης στα νερά του Αιγαίου: την ενάλια αρχαιο­λο­γία.

Από το 1900 μέχρι και το 1903, μια χούφτα παρά­τολ­μων σπογ­γα­λιέων (ένας εξ αυτών έχασε τη ζωή του, δύο έμειναν ανά­πη­ροι) έβγαλε με τη συν­δρομή του Πολε­μι­κού Ναυ­τι­κού πολύ­τιμα ευρή­ματα που ζύγιζαν συνο­λικά δεκάδες τόνους. Ανάμεσα σε αυτά, ήταν και ο περί­φη­μος μηχα­νι­σμός των Αντι­κυ­θή­ρων, το αρχαιό­τερο αντι­κεί­μενο με μεταλ­λικά γρα­νά­ζια που έχει βρεθεί ποτέ στον κόσμο, που μαρτυρά τις ιδιαι­τέ­ρως προ­χω­ρη­μέ­νες τεχνο­λο­γι­κές και επι­στη­μο­νι­κές κατα­κτή­σεις των αρχαίων Ελλήνων την περίοδο του 1ου π.Χ. αιώνα.

Νέα ευρή­ματα

Στα τέλη Μαΐου του 2016, 116 χρόνια μετά, τα μέλη της κατα­δυ­τι­κής απο­στο­λής με Ελληνες και ξένους αρχαιο­λό­γους, υπό την επο­πτεία και τη συν­διορ­γά­νωση της Εφο­ρείας Εναλίων Αρχαιο­τή­των, ανέ­συ­ραν από το ίδιο σημείο ένα χάλκινο δόρυ και ένα επι­τρα­πέ­ζιο κερα­μικό σκεύος. Το δόρυ ζυγίζει πάνω από έξι κιλά και έχει μήκος 2 μέτρα. Δεν ξέρουμε ακόμα εάν απο­τε­λεί μέρος κάποιου γλυπτού ή αν ανήκε σε κάποιο μέλος του πλη­ρώ­μα­τος. Είναι από τα πρώτα σημα­ντικά ευρή­ματα της φετινής έρευνας που θα συνε­χι­στεί μέσα στον Ιούνιο.

Ανι­χνευ­τής μετάλ­λων

Το σπου­δαιό­τερο «όπλο» που έχουν φέτος στα χέρια τους οι αρχαιο­λό­γοι – δύτες είναι ένας εξαι­ρε­τικά ευαί­σθη­τος ανι­χνευ­τής μετάλ­λων. Ανα­μέ­νε­ται να φανεί ιδιαί­τερα χρή­σι­μος καθώς ήδη από το 2013 και το 2014 τα μέλη της απο­στο­λής έχουν χαρ­το­γρα­φή­σει πλήρως την περιοχή του ναυα­γίου, τοπο­θε­τώ­ντας «στόχους» που θέλουν να ψάξουν με περισ­σό­τερη προσοχή.

Τερά­στια άγκυρα

Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι στα ευρή­ματα των περα­σμέ­νων ετών συγκα­τα­λέ­γε­ται μια πολύ μεγάλη άγκυρα που μας προϊ­δε­ά­ζει για το τερά­στιο μέγεθος του πλοίου και ανα­μέ­νε­ται να δώσει απα­ντή­σεις σε πολλά ερω­τή­ματα που εκκρε­μούν. Το πλήθος των αντι­κει­μέ­νων και η δια­σπορά τους στον βυθό καλύ­πτουν μια τόσο μεγάλη ακτίνα, ώστε οι ειδικοί να μιλούν για δύο ναυα­γι­σμένα πλοία και όχι ένα, μια θεωρία που δεν πρέπει να ευστα­θεί.

Ανάλογα ερω­τή­ματα εκκρε­μούν και για τον μηχα­νι­σμό των Αντι­κυ­θή­ρων, από τον οποίο λείπει ένα τμήμα. Μοιάζει με τρελό όνειρο να πιστέ­ψει κανείς ότι οι δύτες θα μπο­ρέ­σουν να βρουν στην απε­ρα­ντο­σύνη του βυθού μεταλ­λικά τμήματα ορι­σμέ­νων εκα­το­στών. Οι ελπίδες μας πολ­λα­πλα­σιά­ζο­νται πάντως από το γεγονός ότι το 2017 η εται­ρεία Hublot θα έχει έτοιμο ειδικό μηχά­νημα – ρομπότ που θα μπορεί να κατα­δυ­θεί και θα εκτελεί και χρέη ενός ακόμα πιο δυνατού ανι­χνευτή. Στο πλευρό της Εφο­ρείας Εναλίων Αρχαιο­τή­των είναι το αμε­ρι­κα­νικό Ωκε­α­νο­γρα­φικό Ινστι­τούτο Woods Hole. Επι­στη­μο­νι­κοί υπεύ­θυ­νοι της ανα­σκα­φής είναι οι Θεο­τό­κης Θεο­δού­λου και Δημή­τρης Κουρ­κου­μέ­λης (ΕΕΑ) και Brendan Foley (WHOI). Το Ιδρυμα Αικα­τε­ρί­νης Λασκα­ρίδη, η ωρο­λο­γο­ποιία Hublot, o όμιλος ΟΤΕ και το Costa Navarino είναι ανάμεσα στους σημα­ντι­κό­τε­ρους υπο­στη­ρι­κτές της προ­σπά­θειας αυτής.

Απο­κω­δι­κο­ποιώ­ντας τον μηχα­νι­σμό

Την ερχό­μενη Πέμπτη 9 Ιουνίου, στις 7.30 μ.μ., σε ειδική εκδή­λωση στην Ιστο­ρική Βιβλιο­θήκη του Ιδρύ­μα­τος Αικα­τε­ρί­νης Λασκα­ρίδη (2ας Μεραρ­χίας και Ακτής Μου­τσο­πού­λου, Πει­ραιάς), είναι η πρώτη φορά που θα έχουμε την ευκαι­ρία να μάθουμε τι ακριβώς λένε οι επι­γρα­φές στο εσω­τε­ρικό του μηχα­νι­σμού, οι οποίες απο­τε­λούν ένα είδος συνο­δευ­τι­κού εγχει­ρι­δίου που σχε­τί­ζε­ται με τη λει­τουρ­γία του και με τις αστρο­νο­μι­κές γνώσεις που εμπε­ριέ­χει.

Ηδη από την ανα­κά­λυψή του το 1902, μέσα στο Εθνικό Αρχαιο­λο­γικό Μουσείο, οι επι­γρα­φές ήταν αυτές που ανέ­δει­ξαν την αστρο­νο­μική χρήση του μηχα­νι­σμού: οι πρώτες λέξεις που δια­βά­στη­καν ήταν «Αφρο­δίτη» και «Ηλίου ακτίνα». Στην πρώτη δημο­σί­ευση, λίγους μήνες μετά, είχαν απο­κρυ­πτο­γρα­φη­θεί περίπου 600 χαρα­κτή­ρες. Μέχρι τη δεκα­ε­τία του 1970 είχαν δια­βα­στεί περίπου 923 χαρα­κτή­ρες, ενώ η πρώτη δημο­σί­ευση υπερ­δι­πλα­σί­ασε το πλήθος των χαρα­κτή­ρων, φέρ­νο­ντάς το στους 2.160. Η νέα και τελική πλέον ανά­γνωση των σωζό­με­νων θραυ­σμά­των του μηχα­νι­σμού έχει εκτο­ξεύ­σει το πλήθος των επι­γρα­φών στους 3.400 χαρα­κτή­ρες!

Αλλά το πλέον σημα­ντικό χαρα­κτη­ρι­στικό είναι η ποιό­τητα της ανά­γνω­σης: υπάρ­χουν πλέον ολό­κλη­ρες προ­τά­σεις και πολλοί νέοι αριθμοί, οι οποίοι βοηθούν στην απο­κω­δι­κο­ποί­ηση των λει­τουρ­γιών του μηχα­νι­σμού. Ετσι, το διεθνές, αλλά πρώτο το ελλη­νικό, κοινό θα έχει την ευκαι­ρία να μάθει για το πλέον πρω­τό­τυπο και παντε­λώς άγνωστο σύστημα πρό­γνω­σης εκλεί­ψεων, για το πλήρες πλα­νη­τά­ριο που έδειχνε τις κινή­σεις των ουρα­νίων σωμάτων, αλλά και για τα πλήρως απο­κρυ­πτο­γρα­φη­μένα ημε­ρο­λό­για που ίσως μας δώσουν νέα στοι­χεία για τον τόπο κατα­σκευής και χρήσης του μονα­δι­κού αυτού μηχα­νή­μα­τος.

Η πλη­ρό­τητα της νέας αυτής ανά­γνω­σης ανα­δει­κνύει πλέον με ακρί­βεια τα τμήματα του μηχα­νι­σμού που δεν έχουν βρεθεί: «Μετά την ανά­γνωση των επι­γρα­φών οι δύτες ξέρουν ακριβώς τι να ψάξουν στη θάλασσα.

Ξέρουμε τι λείπει σε σχέση με αυτό που έχουμε ήδη στα χέρια μας», λέει ο ένας από τους ομι­λη­τές της εκδή­λω­σης, ο Ευθύ­μιος Νικο­λα­ΐ­δης, ιστο­ρι­κός των επι­στη­μών, διευ­θυ­ντής ερευνών στο Εθνικό Ιδρυμα Ερευνών, και εκδότης του διε­θνούς περιο­δι­κού Almagest, στο οποίο θα δημο­σιευ­τούν οι επι­γρα­φές.

Στη φωτο­γρα­φία εσω­τε­ρική άποψη του μηχα­νι­σμού. Οι ερευ­νη­τές ανα­κά­λυ­ψαν συνο­λικά 3.400 χαρα­κτή­ρες (γράμ­ματα, σύμβολα κ.λπ.)

Καθη­με­ρινή