Κώστας Θωκταρίδης: Ο άνθρωπος που αφουγκράζεται τα μυστικά του βυθού

• Ο «εθνικός» μας δύτης κι ερευνητής μιλά για τις ρίζες του από τη Σύμη, την πρώτη του κατάδυση στον Πανορμίτη, τα ιστορικά ναυάγια του Αιγαίου και τη διαδρομή που τον ανέδειξε σε κορυφαίο βουτηχτή της Ελλάδας

Ο Κώστας Θωκταρίδης δεν μιλά για τη θάλασσα σαν ένας απλός δύτης· μιλά σαν άνθρωπος που κουβαλά μέσα του μνήμη, ιστορία και καταγωγή. Με ρίζες βαθιά δεμένες με τη Σύμη και τη ναυτική παράδοση των Δωδεκανήσων, ο κορυφαίος Έλληνας δύτης, ερευνητής ξεδιπλώνει στη συνέντευξή του στην «δ» άγνωστες οικογενειακές ιστορίες, τις πρώτες παιδικές του εικόνες από τον Πανορμίτη και το συγκλονιστικό ταξίδι που τον οδήγησε από την αμηχανία της πρώτης κατάδυσης στις μεγαλύτερες υποβρύχιες αποστολές της χώρας. Από τα ναυάγια του Αιγαίου και τις ιστορικές έρευνες για το FIUME και το Donizetti, μέχρι τη βαθιά του πίστη στην ασφάλεια, την πειθαρχία και τη γνώση, ο άνθρωπος που έχει συνδέσει το όνομά του με σπουδαίες αποστολές κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας αποκαλύπτει τη βιωματική σχέση του με το «απόλυτο γαλάζιο» και την ακατάλυτη σύνδεσή του με τη Σύμη.

Αναλυτικά η συνέντευξη:
• κ. Θωκταρίδη με αφορμή την παρουσίαση του βιβλίου για τον «Αδρία» στην Σύμη, υπενθυμίσατε ότι κατάγεστε και από το νησί. Ποια ήταν η οικογένεια σας;
Η γιαγιά Καλλιρόη Παγώνη (1896-1986) το γένος Σβουράκη, είχε γεννηθεί στην Σύμη, ο πατέρας της ήταν ο Κωσταντής (Κων/νος) Σβουράκης (προπάππους μου) γεννημένος επίσης στη Σύμη, με καταγωγή από το Ηράκλειο και με σύζυγο την Χρυσαφίνα (Χρυσάνθη) Σβουράκη που απεβίωσε το 1952 στην Αίγυπτο (προγιαγιά μου).
Ο Κωσταντής Σβουράκης είχε 6 αδέλφια. Επαγγελματικά ήταν ναυτικός και αργότερα φούρναρης στο μοναστήρι του Πανορμίτη της Σύμης και ζούσαν εκεί. Η γιαγιά μου (μητέρα της μαμάς μου) Καλλιρόη Παγώνη (1896-1986) το γένος Σβουράκη ήταν η νεότερη από τις 4 αδερφές και 2 αδερφούς γεννήθηκαν και ζούσαν στη Σύμη.
Τα αδέλφια της γιαγιάς Καλλιρόη Παγώνη χρονολογικά ήταν:
Αλκμήνη Σβουράκη που έζησε όλη την ζωή της στην Σύμη παντρεύτηκε δεν έκανε παιδιά και υιοθέτησε 1 κοριτσάκι αγνώστων λοιπών στοιχείων.
Αλεξάνδρα Σβουράκη όπου σε ηλικία 25 ετών πέθανε από φυματίωση στην Αίγυπτο.
Βασιλική Σβουράκη διέμενε στην Ρόδο.
Καλλιρόη Σβουράκη(1896-1986) ήταν η μικρότερη (η γιαγιά μας).
Η γιαγιά Καλλιρόη το γένος Σβουράκη (1896-1986) γνώρισε και παντρεύτηκε τον παππού μας Νικόλαο Παγώνη (1879-1962) και απέκτησαν μαζί 12 παιδιά ! από αυτά έζησαν τα 7. Ο παππούς μου σύζυγος τις Καλλιρόης Παγώνη, ονομαζόταν Νικόλαος Παγώνης 1881-1962 ήταν και αυτός Δωδεκανήσιος, είχε γεννηθεί στην Λέρο και ήταν ναυτικός αρχικά, αργότερα έγινε διευθυντής στο εργοστάσιο του Κουταρέλη στην Αίγυπτο. Η μητέρα του ήταν η Σοφία και ο πατέρας του παππού μου ο Νικήτας Παγώνης. Ο παππούς μου ο Παγώνης είχε και 5 αδέλφια. Ο γάμος της γιαγιάς Καλλιρόης Σβουράκη και του παππού μου Νικόλαου Παγώνη έγινε στις 6 Νοεμβρίου 1916 ημέρα Κυριακή στην Αλεξάνδρεια Αίγυπτου.
Έχω στην κατοχή μου μια ασημένια εικόνα της γιαγιάς μου και στο πίσω μέρος της ξύλινης επένδυσης είχε γράψει τα ονόματα και τις ημερομηνίες γεννήσεως των παιδιών της. Αυτή η εικόνα υπάρχει ακόμα και σήμερα στο σπίτι μας και από αυτή άντλησα τα στοιχεία που μοιράζομαι μαζί σας. Διαδοχικά και με την παρακάτω χρονολογική σειρά θα αποκτήσουν 12 παιδιά θα ζήσουν τα 7 παρακάτω:
Νικήτας Παγώνης στις 24 Νοεμβρίου 1917 ημέρα Παρασκευή (με το παλαιό ημερολόγιο Ιουλιανό).
Την Δευτέρα 28ης Γενάρη 1920 η γιαγιά μας θα χάσει το πρώτο της νεογέννητο παιδί πληροφορίες δεν διασώζονται και η ημερομηνία αυτή καταγράφεται χωρίς όνομα αφού το μωρό ήταν αβάπτιστο.
Σοφία Παγώνη είναι το πρώτο κορίτσι και γεννήθηκε στις 6 Οκτωβρίου (8βρίου έγραφαν τότε) 1921 ημέρα Πέμπτη.
Αλεξάνδρα (Αλεξ) Παγώνη 9 Φεβρουαρίου 1923 ημέρα Πέμπτη είναι το 2ο κορίτσι.
Κώστας Παγώνης την Δευτέρα 21 Οκτωβρίου 1924 είναι το 2ο αγόρι και 4ο παιδί στην σειρά.
Φιλάρετος Παγώνης την 1η Αυγούστου 1926 ημέρα Σάββατο με το Π.Η (και 14 Αυγούστου με το νέο ημερολόγιο). Από 1η Μαρτίου 1923 το ημερολόγιο άλλαξε.
Χρυσάνθη Παγώνη 31 Γενάρη 1930 ημέρα Παρασκευή (η ημερομηνία αυτή είναι με το νέο ημερολόγιο).
Μαρία Παγώνη 13 Σεπτεμβρίου 1940 και ημέρα Παρασκευή είναι το 7ο και τελευταίο παιδί. Ήταν η μητέρα μου.

• Επίσης απ’ ό,τι αναφέρατε, η πρώτη σας βουτιά -κατάδυση σε ηλικία 7 ετών- ήταν με την γιαγιά Καλλιρόη στον Πανορμίτη για να πιάσετε ψάρια;
Πριν 50 χρόνια η γιαγιά μου μαζί με την θεία μου Σοφία αποφάσισαν να κάνουν το τελευταίο τους ταξίδι στη Σύμη. Με πήραν μαζί τους και θυμάμαι ότι μας φιλοξένησαν στα σπιτάκια του Πανορμίτη. Εκεί μπήκα για πρώτη φορά στην θάλασσα. Η γιαγιά μου πήρε ένα πήλινο σκεύος σαν κιούπι γάστρας που είχε στην κουζίνα του σπιτιού που διαμέναμε, έκοψε ένα άσπρο ύφασμα και έκανε μια στρογγυλή τρύπα στο κέντρο και έδεσε το ύφασμα με το σκοινί που υπήρχε για να απλώνουμε τα ρούχα.
Μέσα τοποθέτησε αποφάγια της προηγούμενης μέρας και μου είπε να πάμε μαζί στην Θάλασσα για ψάρεμα! Έμεινε σε κοντινή απόσταση εκτός νερού και μου έδινε οδηγίες. Κρατούσα στην αρχή τον αυτοσχέδιο κιούρτο στην επιφάνεια της θάλασσας καθώς επέπλεε και όταν περπατώντας έφτασε το νερό στο στήθος μου είπε να το βάλω νερό μέσα στο πήλινο δοχείο. Το δοχείο βάρυνε και βυθίστηκε αργά στο βυθό.
Την επόμενη ημέρα μου ζήτησε να πάω να το βγάλω, αυτή ήταν η πρώτη μου φορά που έβαλα το κεφάλι μου κάτω από την θάλασσα.
Ο αυτοσχέδιος κιούρτος είχε μέσα κάτι μικρά ψαράκια που τότε δεν μπορούσα καταλάβω πως μπήκαν και δεν έφυγαν αφού υπήρχε μια ανοιχτή τρύπα! Τα τηγάνισε και φάγαμε και θυμάμαι ακόμα αυτή την συγκλονιστική στιγμή από την Σύμη, διότι για μένα ήταν μεγάλο κατόρθωμα και ένιωσα μεγάλη χαρά που κατάφερα να φέρω εις πέρας αυτό που ζήτησε η γιαγιά μου. Αυτό για μένα ήταν κάτι πολύ δύσκολο καθώς δεν είχα καμία επαφή με το υγρό στοιχείο και την θάλασσα.

• Ο δήμαρχος Σύμης Λευτέρης Παπακαλοδούκας σας αποκάλεσε σύγχρονο Χατζή. Τελικά οι Συμιακοί είναι οι γητευτές του βυθού;
Οι Συμιακοί δύτες, κυρία Παμπρή, έχουν μια τεράστια παράδοση! Τo 1862 ο Φώτης Μαστορίδης έφερε το πρώτο σκάφανδρο στην Ελλάδα. Ο Μαστορίδης δεν ήταν δύτης όμως εργάζονταν ως καπετάνιος με τους Άγγλους στην ανέλκυση ναυαγίων στις Ανατολικές Ινδίες και στην Κεϋλάνη. Οι Άγγλοι του έκαναν δώρο ένα πλήρες σκάφανδρο με τον εξοπλισμό του.
Την στολή αυτή έφερε στην Σύμη το 1962 και προσπάθησε να πείσει τους σφουγγαράδες να την χρησιμοποιήσουν στην αλιεία των σφουγγαριών. Επειδή όμως ήταν δύσπιστοι έκανε μια επίδειξη στο λιμάνι της Σύμης με πρώτη δύτρια τη γυναίκα του! Το 1863 άρχισε να χρησιμοποιείται ευρέως από τους σφουγγαράδες της Σύμης. Το 1864 άρχισαν να χρησιμοποιούνται σκάφανδρα από σπογγαλιείς της Καλύμνου, της Χάλκης, και του Καστελλόριζου ενώ το 1866 χρησιμοποιήθηκαν και από τους Υδραίους και Αιγινήτες.
Το 1920 ο Γεώργιος Γεωργάς από την Σύμη φέρνει το σύστημα Fernez στην Ελλάδα.
Οι σφουγγαράδες παρά τις δυσκολίες, που κατά καιρούς τους συνέβαιναν, είχαν συνηθίσει και είχαν αγαπήσει πολύ τη δουλειά αυτή. Συνήθιζαν να λένε ότι «όποιος βάλει το φόρεμα της μηχανής και πιει από το καυτό νερό του σκουριασμένου ντεπόζιτου θα θέλει να ξαναδοκιμάσει».
Ο Γιώργος Χατζής, γνωστός στο νησί και σαν “Στάθης” είναι ένα μεγάλο κεφάλαιο ιστορίας και της ελεύθερης κατάδυσης.

• Πώς προέκυψε αυτή η αγάπη για τη θάλασσα, τι σας συνέδεσε με το απόλυτο γαλάζιο;
Ξεκίνησα τις καταδύσεις το 1986. Η επαφή μου με το νερό δεν ήταν πολύ καλή και οι πρώτες μου εμπειρίες ήταν αρνητικές. Μία από τις φορές, θυμάμαι, που πήγα με τον πατέρα μου στους Πεταλιούς – πηγαίναμε συχνά – το σκάφος έσπασε και σχεδόν ναυαγήσαμε! Παράλληλα η θάλασσα με ζάλιζε και έτσι αποφάσισα πως το χόμπυ αυτό δεν ήταν ευχάριστο και δεν μου ταίριαζε. Στο βουνό, με τους προσκόπους, περνούσα καλύτερα! Κάποια στιγμή, επηρεασμένος από ένα πολύ καλό μου φίλο ασχολήθηκα με την σπηλαιολογία.
Έλαβα μέρος σε σπηλαιολογικές εξερευνήσεις, που ήταν πολύ εντυπωσιακές. Αυτό που με γοήτευσε πιο πολύ ήταν το νερό που βρίσκαμε στις σπηλιές και οι σπηλαιοκαταδύσεις. Θέλησα λοιπόν να ασχοληθώ μ’ αυτό. Μου είπαν όμως ότι για να γίνει αυτό πρέπει να γίνω πρώτα αυτοδύτης. Το Σαββατοκύριακο πήγαμε σε ένα σπήλαιο στη Μάνη, τη Δευτέρα άρχισα τα μαθήματα καταδύσεων.
Στο πρώτο επίπεδο εκπαίδευσης δεν τα πήγα πολύ καλά. Όταν τελείωσα ένοιωθα πως δεν “το έχω”. Δεν φοβόμουν, απλώς δεν ένοιωθα “υδρόβιος”, δεν ένοιωθα άνετα. Άργησα να πάρω μπροστά. Δεν τρελάθηκα, για να πω την αλήθεια, με την κατάδυση!
Περίμενα στην αρχή ότι θα τα πάω καλύτερα και δεν έμεινα ευχαριστημένος από τον εαυτό μου. Ένα από τα προβλήματα που αντιμετώπισα ήταν ότι δεν είχα καταλάβει πώς εξισώνουμε και εξίσωνα στ’ αυτιά μου με μεγάλη ένταση, με αποτέλεσμα να πονάω μετά την κατάδυση. Έχω, ανοιχτές ευσταχιανές σάλπιγγες, αλλά αυτό δεν το γνώριζα τότε. Κάθε φορά λοιπόν που επρόκειτο να κάνω μάθημα κατάδυσης, το έκανα με κρύα καρδιά. Τελείωνα τη βουτιά και επέστρεφα στο σπίτι πονώντας.
Ωραίο σπορ, έλεγα, αλλά έχει πολύ πόνο! Πίστευα λοιπόν ότι έτσι θα είναι πάντα. Ρωτούσα τους άλλους, αν πονάνε, και μου έλεγαν όχι. Πήρα κάποια στιγμή το πτυχίο, αλλά ήμουνα στη φάση να σταματήσω.
Σκέφτηκα, στη συνέχεια, να ασχοληθώ περισσότερο για να δω αν αξίζει τον κόπο να συνεχίσω. Άρχισα λοιπόν να συγκεντρώνομαι για να δω τι είναι αυτό που δεν μου αρέσει, τι είναι αυτό που μου πάει στραβά. Κάποια στιγμή κατάλαβα μόνος μου πού ήταν το πρόβλημα. Ξεχνιόμουν, αργούσα να εξισώσω και έβλεπα ότι ο πόνος ήταν λιγότερος. Η βιβλιογραφία στο θέμα της κατάδυσης ήταν τότε μικρή και δεν υπήρχε και το διαδίκτυο για να πάρω πληροφορίες. Πιστεύω ότι τα πρώτα δύο χρόνια ακροβατούσα. Ήμουνα σε μια κατάσταση που ένοιωθα το ρίσκο.
Κι’ αυτό γιατί φοβόμουν, δεν ένοιωθα ασφάλεια, δεν μπορούσα να έχω τον απόλυτο έλεγχο στην κατάδυση. Αυτό με ενοχλούσε πολύ. Μέσα σε δύο χρόνια είχα πετύχει να νοιώθω πολύ καλά. Άρχισα να αντιλαμβάνομαι πια ότι η κατάδυση ήταν μια συγκεκριμένη διαδικασία και έπρεπε να ακολουθώ πάντοτε τους ίδιους κανόνες. Έκανα πάντα το ίδιο πράγμα, με τις ίδιες τεχνικές, τα ίδια αέρια. Μια διαδικασία – “κονσέρβα” με άλλα λόγια. Αυτό κατάφερα να εφαρμόσω και νομίζω ότι αυτή ήταν και η μεγαλύτερη επιτυχία.

• Θεωρείστε -δικαίως- ο εθνικός μας δύτης, έχοντας στο βιογραφικό σας ιδιαίτερα κατορθώματα από εντοπισμούς ναυαγίων, ανέλκυση του ελικόπτερου στα Ίμια, αναθέσεις για καλώδια, οπτικές ίνες, αγωγούς κ.α. Ποια αποστολή σας δυσκόλεψε περισσότερο, χωρίς περιθώρια λάθους;
Κάθε κατάδυση είναι διαφορετική, οι δυσκολίες είναι για να τις ξεπερνάμε. Όλα είναι στο μυαλό μας. Γενικά δεν έχω περάσει πολύ δύσκολες στιγμές υποβρυχίως, δεν έχω πάθει νόσο δυτών και δεν έχω χάσει ποτέ δύτη. Θεωρώ ότι όλα είναι θέμα εκπαίδευσης και γενικά είμαι υπερβολικά τυπικός σε θέματα ασφαλείας. Μια ζωή κάνω εκπαίδευση και μαθαίνω πιστεύω στην τυποποίηση διαδικασιών και τήρηση κανόνων ασφαλείας.

• Έχω τη βεβαιότητα ότι σύντομα θα επιστρέψετε στην πατρίδα Σύμη, καθώς διαπίστωσα ότι η ανάδειξη του υποθαλάσσιου πλούτου είναι στόχος του δημάρχου Λευτέρη Παπακαλοδούκα. Παράλληλα σας άκουσα να μιλάτε για το ναυάγιο του FIUME, θα μας περιγράψετε το ιστορικό του;
Το ναυάγιο του FIUME είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με την Σύμη. Ήταν Ιταλικό επιβατηγό-οπλιταγωγό FIUME (πρώην PETER PRESTO LONASCENVIK, πρ. GALITEA), νηολογίου Bενετίας, ολικ. χωρητ. 662 κόρων και καθ. 386 κόρων, μήκους 165 ποδών, ναυπηγήσεως του 1926 στην Γερμανία, ήταν πλοιοκτησίας της εταιρείας ADRIATICA και εκτελούσε τη συγκοινωνία μεταξύ των νησιών του συμπλέγματος της Δωδεκανήσου. Tο πλοίο τορπιλίστηκε και βυθίστηκε στις 24 Σεπτεμβρίου 1942, από το ελληνικό υποβρύχιο NHPEYΣ με κυβερνήτη τον πλωτάρχη Pάλλη.
Στο πλοίο υπηρετούσαν ως πλήρωμα και Έλληνες ναυτικοί, αλλά ως επιβάτες επέβαιναν και Έλληνες.
Aπωλέστηκε ο ναύκληρος Γεώργιος Πισσάς και οι Έλληνες επιβάτες όπως η
Mαρία Mαργαρίτη, Γεώργιος Παπαδόπουλος, Aικατερίνη Pηγοπούλου, Hλίας Xατζηνικολάου, Nικόλαος Kαραγιάννης και διασώθηκαν ο ναύτης Eμμανουήλ Πρίγκηπας και ο τότε 15ετής Γαβριήλ Mαργαρίτης και αργότερα Aρχιμανδρίτης Hγούμενος της Mονής Πανορμίτη της Σύμης. Επίσης πνίγηκαν τρεις κοινοτάρχες της Nισύρου, οι: Πολεζέλ του Mανδρακίου, Iταλός, Δημ. Xαρτοφύλης των Nικιών και Διαμαντόπουλος του Eμποριού και ακόμη η οικογένεια Xατζηνικολάου και ο Bαπορίδης. Βρίσκεται σε μεγάλο βάθος άνω των 300 μέτρων και έχω συλλέξει πολλά στοιχεία μετά από έρευνες στα Ελληνικά, Ιταλικά και στα Βρετανικά αρχεία. Θα ήθελα να ασχοληθώ περισσότερο με την ιστορία αυτή. Παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον.

• Πρόσφατα εκδόθηκε από τον δήμο Καρπάθου ένα βιβλίο σας με τα ναυάγια της περιοχής. Στα Δωδεκάνησα, αλλά και στην υπόλοιπη χώρα τι έχετε σημειώσει ως ναυάγια που θέλετε να εντοπίσετε;
Έχω ξεκινήσει μια μεγάλης κλίμακας έρευνα για το Donizetti και αν τύχει να βρεθώ ξανά στην περιοχή για δουλειά ελπίζω να έχω την δυνατότητα να ασχοληθώ με την ιστορία αυτή. Η ναυτική ιστορία και η μελέτη αρχείων είναι η αδυναμία μου, για μένα είναι ένα ταξίδι στο παρελθόν και αυτό με συναρπάζει. Σας ευχαριστώ πολύ για την πολύ ωραία κουβέντα που είχαμε.