Μοντέλο Κυκλικής Οικονομίας για τη Βιώσιμη Διατήρηση της Μεσαιωνικής Πόλης της Ρόδου

• Στόχος η ολιστική ανασυγκρότηση του Μνημείου με ορίζοντα 25-50 ετών • Σύζευξη Πράσινης Καινοτομίας, Ψηφιακής Μετάβασης και Κοινωνικής Στέγασης

Ενα ολοκληρωμένο, επιστημονικά τεκμηριωμένο και οικονομικά βιώσιμο στρατηγικό σχέδιο για την προστασία, την ανάδειξη και τη δημογραφική αναζωογόνηση της Μεσαιωνικής Πόλης της Ρόδου παρουσιάστηκε στο πλαίσιο του 2ου Διεθνούς Συνεδρίου για την Πράσινη Καινοτομία και την Κυκλική Οικονομία (2nd International Conference on Green Innovation and Circular Economy) που πραγματοποιήθηκε χθες στην Αθήνα.
Η εμπεριστατωμένη εισήγηση, υπό τον τίτλο «Circular-Smart Cities and Islands: a new model for Urban Sustainability», αναπτύχθηκε από την Ομότιμη Καθηγήτρια του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου (ΕΜΠ) και αντιπρόεδρο του Τεχνικού Επιμελητηρίου Ελλάδας (ΤΕΕ), κυρία Αντωνία Μοροπούλου.
Η κυρία Μοροπούλου, με το επιστημονικό της κύρος, τη μακρά ακαδημαϊκή της πορεία και τη γνώση του αντικειμένου, κατέθεσε μια υψηλού επιπέδου πρόταση που αναδεικνύει τη Ρόδο σε διεθνές πρότυπο.

Το σχέδιο εισάγει ένα νέο μοντέλο αστικής βιωσιμότητας, όπου η αυστηρή προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς δεν αντιμετωπίζεται ως στατική τροχοπέδη, αλλά ως ο καίριος αναπτυξιακός και οικονομικός μοχλός για την εφαρμογή των αρχών της κυκλικής οικονομίας.
Το επιστημονικό υπόβαθρο της πρότασης εδράζεται στη θεμελιώδη παραδοχή του Νομπελίστα Οικονομικών Robert Merton Solow, ο οποίος υπογράμμιζε ότι η διατήρηση της ιδιαίτερης ταυτότητας ενός τόπου δεν αποτελεί πολυτέλεια, αλλά «οικονομική επιταγή» (economic imperative) για τη μακροπρόθεσμη ευημερία του. Παράλληλα, η στρατηγική αυτή ευθυγραμμίζεται πλήρως με τις κατευθύνσεις της 8ης Συνόδου Κορυφής των Χωρών του Ευρωπαϊκού Νότου (Αθήνα, 2021), όπου υπογραμμίστηκε η ανάγκη για επείγουσα δράση και λήψη μέτρων ανθεκτικότητας των κοινωνιών απέναντι στην κλιματική κρίση, με κύριο όχημα τα πρότυπα της κυκλικής οικονομίας.
Κατά την περίοδο 1982-1986 υλοποιήθηκαν διεθνή πιλοτικά προγράμματα με την ενεργό συμμετοχή ερευνητικών, εκπαιδευτικών και νεανικών πρωτοβουλιών για τη διάσωση της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς στη Ρόδο και στη Χάλκη.

Η προσπάθεια εκείνη οδήγησε στην υπογραφή των πρώτων Προγραμματικών Συμφωνιών (1983-1984) μεταξύ του Δήμου Ρόδου, του Υπουργείου Πολιτισμού, του Ταμείου Αρχαιολογικών Πόρων (ΤΑΠ), του Υπουργείου Περιβάλλοντος και του ΕΟΤ, εισάγοντας την Τοπική Αυτοδιοίκηση σε οργανικό ρόλο διαχείρισης. Το επιστημονικό αυτό υπόβαθρο οδήγησε στην πρόταση προς την UNESCO το 1983 και την επίσημη ένταξη του μνημείου στον Κατάλογο της Παγκόσμιας Κληρονομιάς το 1988.
Σήμερα, η ανάγκη εναρμόνισης με τις σύγχρονες κατευθυντήριες γραμμές της UNESCO καθιστά αναγκαία τη σύνταξη ενός επικαιροποιημένου σχεδίου βιώσιμης διατήρησης, το οποίο θα διασφαλίζει τη μόνιμη παρουσία της Ρόδου στον διεθνή χάρτη των προστατευόμενων πόλεων και θα ενισχύει τον ρόλο της εντός του Οργανισμού Πόλεων Παγκόσμιας Κληρονομιάς (OWHC).

Στο πλαίσιο αυτό, βρίσκεται ήδη σε εξέλιξη θεσμική διαβούλευση για τη σύναψη μιας Νέας Προγραμματικής Συμφωνίας, η οποία θα ανταποκρίνεται στις σύγχρονες απαιτήσεις.
Η επιστημονική προσέγγιση της κυρίας Μοροπούλου βασίζεται σε αντικειμενικά δεδομένα. Η μελέτη αποτυπώνει μια έντονη πληθυσμιακή απομείωση, καθώς ο μόνιμος πληθυσμός της Μεσαιωνικής Πόλης έχει περιοριστεί από τους 7.500 στους 2.500 κατοίκους, επηρεάζοντας την κοινωνική συνοχή και την ποιότητα ζωής.Παράλληλα, μέσω της χρήσης Μη Καταστρεπτικών Δοκιμών (NDT) και της ψηφιακής διαχείρισης πληροφοριών με Γεωγραφικά Συστήματα Πληροφοριών (GIS), η ερευνητική ομάδα προχώρησε σε μια ολοκληρωμένη αποτίμηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων στα ιστορικά τείχη και τις τοιχοποιίες.
Οι κύριοι παράγοντες καταπόνησης που εντοπίστηκαν περιλαμβάνουν:
-Τη διάβρωση από τον θαλάσσιο ψεκασμό (salt spray) στα παράκτια τμήματα των οχυρώσεων.
-Τις εστίες αέριας ρύπανσης από την αστική κυκλοφορία.
-Τις εδαφικές και δομικές επιβαρύνσεις από παλαιωμένα τμήματα του αποχετευτικού δικτύου.
-Τις επιπτώσεις από την ανεξέλεγκτη βλάστηση σε ευαίσθητα σημεία του οχυρωματικού περιβόλου.
Η κεντρική πρόταση του στρατηγικού σχεδιασμού προβλέπει την εφαρμογή της κυκλικής οικονομίας μέσω της αποκατάστασης και επανάχρησης 340 κτηρίων και καταστημάτων της Μεσαιωνικής Πόλης που ανήκουν στο δημόσιο, με ορίζοντα υλοποίησης 25 έως 50 ετών. Για την πρώτη φάση του προγράμματος έχει εκπονηθεί αναλυτική μελέτη για 150 κτήρια, τα οποία κατανέμονται σε τέσσερις διακριτούς άξονες με βάση τη χρήση τους.
Project A (60 κτήρια – 3 υποέργα των 20 κτηρίων): Αφορά στην ανάπτυξη υπηρεσιών τουρισμού και αναψυχής, σε πλήρη συμβατότητα με τον ιστορικό χαρακτήρα του μνημείου.

Το χρηματοδοτικό μοντέλο είναι αυτοχρηματοδοτούμενο μέσω των εσόδων από τις μισθώσεις, οι οποίες ξεκινούν από τον 19ο μήνα, μετά την ολοκλήρωση μελετών και κατασκευαστικών εργασιών.
Project B (20 κτήρια): Προβλέπει την αξιοποίηση και στέγαση διεθνών και εθνικών οργανισμών, με σκοπό την ενίσχυση της εξωστρέφειας της πόλης. Αυτοχρηματοδοτούμενο μέσω μισθώσεων, με έναρξη μελετών από τον 7ο μήνα και παραγωγική λειτουργία από τον 25ο.
Project C (20 κτήρια): Εστιάζει σε εμπορικές χρήσεις αποκλειστικά προσανατολισμένες στην αναβίωση και ανάδειξη των παραδοσιακών τεχνών και της χειροτεχνίας. Αυτοχρηματοδοτούμενο, με έναρξη μελετών από τον 13ο μήνα και παραγωγική λειτουργία από τον 31ο.
Project D (50 κτήρια): Αφορά στο αμιγώς κοινωνικό σκέλος του σχεδίου, με τη δημιουργία δημόσιων κοινωνικών κατοικιών για την υποστήριξη πολιτών με χαμηλά εισοδήματα.
Η χρηματοδότησή του εξασφαλίζεται μέσω Συμπράξεων Δημόσιου-Ιδιωτικού Τομέα, με έναρξη μελετών από τον 19ο μήνα και παραγωγική λειτουργία από τον 43ο.
Η τεχνική επάρκεια της πρότασης αποτυπώνεται στις εξειδικευμένες αρχιτεκτονικές και μηχανολογικές μελέτες (με την υπογραφή των Γ. Ανδριωτάκη και Αλ. Νικολαΐδη), οι οποίες εφαρμόστηκαν πιλοτικά σε συγκρότημα έξι ακινήτων επί της οδού Λάχητος.
Οι μελέτες αυτές ενσωματώνουν προκαταρκτικούς σχεδιασμούς πράσινου προγραμματισμού, περιλαμβάνοντας δίκτυα ύδρευσης, σύγχρονης αποχέτευσης, ενεργειακής εξοικονόμησης και ορθολογικής διαχείρισης αποβλήτων.

Το ενδεικτικό χρονοδιάγραμμα (Project Schedule) της πρώτης φάσης θέτει αυστηρά επιστημονικά ορόσημα. Για το σύνολο των έργων (A, B, C, D), οι πρώτοι 18 μήνες αφιερώνονται αποκλειστικά στην εκπόνηση των μελετών αποκατάστασης, τις κατασκευαστικές εργασίες και τη διαμόρφωση του θεσμικού πλαισίου της συμφωνίας. Από τον 19ο έως τον 60ό μήνα προβλέπεται η άμεση μετάβαση στην παραγωγική λειτουργία των ακινήτων.
Το χρηματοοικονομικό μοντέλο που ανέλυσε η κυρία Μοροπούλου αντιμετωπίζει το παραδοσιακό «Χρηματοδοτικό Κενό» (Heritage Safeguarding Gap) που εμφανίζουν οι συνήθεις μέθοδοι προστασίας και το οποίο αγγίζει το 40-50% των απαιτούμενων πόρων.

Η λύση που προτείνεται βασίζεται στη συγκρότηση μιας «Συμμαχίας Επενδύσεων Πολιτιστικής Κληρονομιάς» (Cultural Heritage Investment Alliance – CHIA), η οποία εισάγει επιχειρηματική νοοτροπία με παράλληλο θετικό κοινωνικό αντίκτυπο.
Τα έργα εμπορικής και τουριστικής φύσης (Projects A, B, C) σχεδιάζονται ως αυτοχρηματοδοτούμενα, καθώς το σύνολο των δαπανών θα καλύπτεται από τις μισθώσεις.
Οι μακροχρόνιες αυτές συμβάσεις δύνανται να λειτουργήσουν ως εξασφαλίσεις (collateral) για τη δανειοδότηση του προγράμματος, με τα προσδοκώμενα έσοδα να εκτιμώνται σε 15 εκατομμύρια ευρώ για την πρώτη 25ετία και σε 30 εκατομμύρια ευρώ για το σύνολο της 50ετίας.
Σύμφωνα με τους δείκτες, μια αρχική ιδιωτική επένδυση ύψους 10.000.000 ευρώ στον τουριστικό τομέα έχει τη δυνατότητα να μοχλεύσει συνολικούς πόρους ύψους 50.800.000 ευρώ σε ορίζοντα 25 ετών για τη συντήρηση των τειχών και των υποδομών του μνημείου, διασφαλίζοντας παράλληλα την απόσβεση του επενδεδυμένου κεφαλαίου εντός 5 ετών.
Σημαντική καινοτομία αποτελεί η πρόταση για τη γεφύρωση των Συμπράξεων Δημόσιου-Ιδιωτικού Τομέα (PPP) με την Κοινωνική Οικονομία (Social Economy), εξασφαλίζοντας μέσω του Υπουργείου Οικονομίας τη βιωσιμότητα του προγράμματος κοινωνικής στέγασης (Project D).
Η στρατηγική πρόταση ολοκληρώνεται με το βλέμμα στραμμένο στο μέλλον, μέσω της τρέχουσας επιστημονικής έρευνας για την ανάπτυξη μιας τρισδιάστατης ψηφιακής πλατφόρμας (3D digital platform).

Η πλατφόρμα αυτή θα εξυπηρετεί τις ανάγκες της κυκλικής οικονομίας, επιτρέποντας την ψηφιακή παρακολούθηση της δομικής συμπεριφοράς και της συντήρησης των κτηρίων.
Για την επιτυχή υλοποίηση του οράματος αυτού, η Καθηγήτρια επεσήμανε την ανάγκη συγκρότησης ενός διευρυμένου και συντονισμένου σχήματος συνεργασίας.
Στην νέα Προγραμματική Συμφωνία, πέραν του Υπουργείου Πολιτισμού, της Περιφέρειας Νοτίου Αιγαίου και του Δήμου Ρόδου, προτείνεται η ενεργός θεσμική συμμετοχή του Ταμείου Αρχαιολογικών Πόρων και Απαλλοτριώσεων (ΤΑΠ), της δημοτικής επιχείρησης ΔΕΡΜΑΕ, καθώς και του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου.
Η υψηλού επιπέδου εισήγηση της κυρίας Μοροπούλου προσφέρει ένα επιστημονικά θωρακισμένο εργαλείο, έτοιμο προς αξιοποίηση, προκειμένου η Μεσαιωνική Πόλη της Ρόδου να εισέλθει με αξιώσεις στην εποχή της αστικής βιωσιμότητας και της κυκλικής οικονομίας.