Μοντέλο Κυκλικής Οικονομίας για τη Βιώσιμη Διατήρηση της Μεσαιωνικής Πόλης της Ρόδου

• Στό­χος η ολι­στι­κή ανα­συ­γκρό­τη­ση του Μνη­μεί­ου με ορί­ζο­ντα 25-50 ετών • Σύ­ζευ­ξη Πρά­σι­νης Και­νο­το­μί­ας, Ψη­φια­κής Με­τά­βα­σης και Κοι­νω­νι­κής Στέ­γα­σης

Ενα ολο­κλη­ρω­μέ­νο, επι­στη­μο­νι­κά τεκ­μη­ριω­μέ­νο και οι­κο­νο­μι­κά βιώ­σι­μο στρα­τη­γι­κό σχέ­διο για την προ­στα­σία, την ανά­δει­ξη και τη δη­μο­γρα­φι­κή ανα­ζω­ο­γό­νη­ση της Με­σαιω­νι­κής Πόλης της Ρόδου πα­ρου­σιά­στη­κε στο πλαί­σιο του 2ου Διε­θνούς Συ­νε­δρί­ου για την Πρά­σι­νη Και­νο­το­μία και την Κυ­κλι­κή Οι­κο­νο­μία (2nd International Conference on Green Innovation and Circular Economy) που πραγ­μα­το­ποι­ή­θη­κε χθες στην Αθήνα.

Η εμπε­ρι­στα­τω­μέ­νη ει­σή­γη­ση, υπό τον τίτλο «Circular-Smart Cities and Islands: a new model for Urban Sustainability», ανα­πτύ­χθη­κε από την Ομό­τι­μη Κα­θη­γή­τρια του Εθνι­κού Με­τσό­βιου Πο­λυ­τε­χνεί­ου (ΕΜΠ) και αντι­πρό­ε­δρο του Τε­χνι­κού Επι­με­λη­τη­ρί­ου Ελ­λά­δας (ΤΕΕ), κυρία Αντω­νία Μο­ρο­πού­λου.

Η κυρία Μο­ρο­πού­λου, με το επι­στη­μο­νι­κό της κύρος, τη μακρά ακα­δη­μαϊ­κή της πο­ρεία και τη γνώση του αντι­κει­μέ­νου, κα­τέ­θε­σε μια υψη­λού επι­πέ­δου πρό­τα­ση που ανα­δει­κνύ­ει τη Ρόδο σε διε­θνές πρό­τυ­πο.

Το σχέ­διο ει­σά­γει ένα νέο μο­ντέ­λο αστι­κής βιω­σι­μό­τη­τας, όπου η αυ­στη­ρή προ­στα­σία της πο­λι­τι­στι­κής κλη­ρο­νο­μιάς δεν αντι­με­τω­πί­ζε­ται ως στα­τι­κή τρο­χο­πέ­δη, αλλά ως ο καί­ριος ανα­πτυ­ξια­κός και οι­κο­νο­μι­κός μο­χλός για την εφαρ­μο­γή των αρχών της κυ­κλι­κής οι­κο­νο­μί­ας.

Το επι­στη­μο­νι­κό υπό­βα­θρο της πρό­τα­σης εδρά­ζε­ται στη θε­με­λιώ­δη πα­ρα­δο­χή του Νο­μπε­λί­στα Οι­κο­νο­μι­κών Robert Merton Solow, ο οποί­ος υπο­γράμ­μι­ζε ότι η δια­τή­ρη­ση της ιδιαί­τε­ρης ταυ­τό­τη­τας ενός τόπου δεν απο­τε­λεί πο­λυ­τέ­λεια, αλλά «οι­κο­νο­μι­κή επι­τα­γή» (economic imperative) για τη μα­κρο­πρό­θε­σμη ευ­η­με­ρία του. Πα­ράλ­λη­λα, η στρα­τη­γι­κή αυτή ευ­θυ­γραμ­μί­ζε­ται πλή­ρως με τις κα­τευ­θύν­σεις της 8ης Συ­νό­δου Κο­ρυ­φής των Χωρών του Ευ­ρω­παϊ­κού Νότου (Αθήνα, 2021), όπου υπο­γραμ­μί­στη­κε η ανά­γκη για επεί­γου­σα δράση και λήψη μέ­τρων αν­θε­κτι­κό­τη­τας των κοι­νω­νιών απέ­να­ντι στην κλι­μα­τι­κή κρίση, με κύριο όχημα τα πρό­τυ­πα της κυ­κλι­κής οι­κο­νο­μί­ας.

Κατά την πε­ρί­ο­δο 1982-1986 υλο­ποι­ή­θη­καν διε­θνή πι­λο­τι­κά προ­γράμ­μα­τα με την ενερ­γό συμ­με­το­χή ερευ­νη­τι­κών, εκ­παι­δευ­τι­κών και νε­α­νι­κών πρω­το­βου­λιών για τη διά­σω­ση της αρ­χι­τε­κτο­νι­κής κλη­ρο­νο­μιάς στη Ρόδο και στη Χάλκη.

Η προ­σπά­θεια εκεί­νη οδή­γη­σε στην υπο­γρα­φή των πρώ­των Προ­γραμ­μα­τι­κών Συμ­φω­νιών (1983-1984) με­τα­ξύ του Δήμου Ρόδου, του Υπουρ­γεί­ου Πο­λι­τι­σμού, του Τα­μεί­ου Αρ­χαιο­λο­γι­κών Πόρων (ΤΑΠ), του Υπουρ­γεί­ου Πε­ρι­βάλ­λο­ντος και του ΕΟΤ, ει­σά­γο­ντας την Το­πι­κή Αυ­το­διοί­κη­ση σε ορ­γα­νι­κό ρόλο δια­χεί­ρι­σης. Το επι­στη­μο­νι­κό αυτό υπό­βα­θρο οδή­γη­σε στην πρό­τα­ση προς την UNESCO το 1983 και την επί­ση­μη έντα­ξη του μνη­μεί­ου στον Κα­τά­λο­γο της Πα­γκό­σμιας Κλη­ρο­νο­μιάς το 1988.

Σή­με­ρα, η ανά­γκη εναρ­μό­νι­σης με τις σύγ­χρο­νες κα­τευ­θυ­ντή­ριες γραμ­μές της UNESCO κα­θι­στά ανα­γκαία τη σύ­ντα­ξη ενός επι­και­ρο­ποι­η­μέ­νου σχε­δί­ου βιώ­σι­μης δια­τή­ρη­σης, το οποίο θα δια­σφα­λί­ζει τη μό­νι­μη πα­ρου­σία της Ρόδου στον διε­θνή χάρτη των προ­στα­τευό­με­νων πό­λε­ων και θα ενι­σχύ­ει τον ρόλο της εντός του Ορ­γα­νι­σμού Πό­λε­ων Πα­γκό­σμιας Κλη­ρο­νο­μιάς (OWHC).

Στο πλαί­σιο αυτό, βρί­σκε­ται ήδη σε εξέ­λι­ξη θε­σμι­κή δια­βού­λευ­ση για τη σύ­να­ψη μιας Νέας Προ­γραμ­μα­τι­κής Συμ­φω­νί­ας, η οποία θα αντα­πο­κρί­νε­ται στις σύγ­χρο­νες απαι­τή­σεις.

Η επι­στη­μο­νι­κή προ­σέγ­γι­ση της κυ­ρί­ας Μο­ρο­πού­λου βα­σί­ζε­ται σε αντι­κει­με­νι­κά δε­δο­μέ­να. Η με­λέ­τη απο­τυ­πώ­νει μια έντο­νη πλη­θυ­σμια­κή απο­μεί­ω­ση, καθώς ο μό­νι­μος πλη­θυ­σμός της Με­σαιω­νι­κής Πόλης έχει πε­ριο­ρι­στεί από τους 7.500 στους 2.500 κα­τοί­κους, επη­ρε­ά­ζο­ντας την κοι­νω­νι­κή συ­νο­χή και την ποιό­τη­τα ζωής.Πα­ράλ­λη­λα, μέσω της χρή­σης Μη Κα­τα­στρε­πτι­κών Δο­κι­μών (NDT) και της ψη­φια­κής δια­χεί­ρι­σης πλη­ρο­φο­ριών με Γε­ω­γρα­φι­κά Συ­στή­μα­τα Πλη­ρο­φο­ριών (GIS), η ερευ­νη­τι­κή ομάδα προ­χώ­ρη­σε σε μια ολο­κλη­ρω­μέ­νη απο­τί­μη­ση των πε­ρι­βαλ­λο­ντι­κών επι­πτώ­σε­ων στα ιστο­ρι­κά τείχη και τις τοι­χο­ποι­ί­ες.

Οι κύ­ριοι πα­ρά­γο­ντες κα­τα­πό­νη­σης που εντο­πί­στη­καν πε­ρι­λαμ­βά­νουν:

-Τη διά­βρω­ση από τον θα­λάσ­σιο ψε­κα­σμό (salt spray) στα πα­ρά­κτια τμή­μα­τα των οχυ­ρώ­σε­ων.

-Τις εστί­ες αέ­ριας ρύ­παν­σης από την αστι­κή κυ­κλο­φο­ρία.

-Τις εδα­φι­κές και δο­μι­κές επι­βα­ρύν­σεις από πα­λαιω­μέ­να τμή­μα­τα του απο­χε­τευ­τι­κού δι­κτύ­ου.

-Τις επι­πτώ­σεις από την ανε­ξέ­λεγ­κτη βλά­στη­ση σε ευαί­σθη­τα ση­μεία του οχυ­ρω­μα­τι­κού πε­ρι­βό­λου.

Η κε­ντρι­κή πρό­τα­ση του στρα­τη­γι­κού σχε­δια­σμού προ­βλέ­πει την εφαρ­μο­γή της κυ­κλι­κής οι­κο­νο­μί­ας μέσω της απο­κα­τά­στα­σης και επα­νά­χρη­σης 340 κτη­ρί­ων και κα­τα­στη­μά­των της Με­σαιω­νι­κής Πόλης που ανή­κουν στο δη­μό­σιο, με ορί­ζο­ντα υλο­ποί­η­σης 25 έως 50 ετών. Για την πρώτη φάση του προ­γράμ­μα­τος έχει εκ­πο­νη­θεί ανα­λυ­τι­κή με­λέ­τη για 150 κτή­ρια, τα οποία κα­τα­νέ­μο­νται σε τέσ­σε­ρις δια­κρι­τούς άξο­νες με βάση τη χρήση τους.

Project A (60 κτή­ρια – 3 υπο­έρ­γα των 20 κτη­ρί­ων): Αφορά στην ανά­πτυ­ξη υπη­ρε­σιών του­ρι­σμού και ανα­ψυ­χής, σε πλήρη συμ­βα­τό­τη­τα με τον ιστο­ρι­κό χα­ρα­κτή­ρα του μνη­μεί­ου.

Το χρη­μα­το­δο­τι­κό μο­ντέ­λο είναι αυ­το­χρη­μα­το­δο­τού­με­νο μέσω των εσό­δων από τις μι­σθώ­σεις, οι οποί­ες ξε­κι­νούν από τον 19ο μήνα, μετά την ολο­κλή­ρω­ση με­λε­τών και κα­τα­σκευα­στι­κών ερ­γα­σιών.

Project B (20 κτή­ρια): Προ­βλέ­πει την αξιο­ποί­η­ση και στέ­γα­ση διε­θνών και εθνι­κών ορ­γα­νι­σμών, με σκοπό την ενί­σχυ­ση της εξω­στρέ­φειας της πόλης. Αυ­το­χρη­μα­το­δο­τού­με­νο μέσω μι­σθώ­σε­ων, με έναρ­ξη με­λε­τών από τον 7ο μήνα και πα­ρα­γω­γι­κή λει­τουρ­γία από τον 25ο.

Project C (20 κτή­ρια): Εστιά­ζει σε εμπο­ρι­κές χρή­σεις απο­κλει­στι­κά προ­σα­να­το­λι­σμέ­νες στην ανα­βί­ω­ση και ανά­δει­ξη των πα­ρα­δο­σια­κών τε­χνών και της χει­ρο­τε­χνί­ας. Αυ­το­χρη­μα­το­δο­τού­με­νο, με έναρ­ξη με­λε­τών από τον 13ο μήνα και πα­ρα­γω­γι­κή λει­τουρ­γία από τον 31ο.

Project D (50 κτή­ρια): Αφορά στο αμι­γώς κοι­νω­νι­κό σκέ­λος του σχε­δί­ου, με τη δη­μιουρ­γία δη­μό­σιων κοι­νω­νι­κών κα­τοι­κιών για την υπο­στή­ρι­ξη πο­λι­τών με χα­μη­λά ει­σο­δή­μα­τα.

Η χρη­μα­το­δό­τη­σή του εξα­σφα­λί­ζε­ται μέσω Συ­μπρά­ξε­ων Δη­μό­σιου-Ιδιω­τι­κού Τομέα, με έναρ­ξη με­λε­τών από τον 19ο μήνα και πα­ρα­γω­γι­κή λει­τουρ­γία από τον 43ο.

Η τε­χνι­κή επάρ­κεια της πρό­τα­σης απο­τυ­πώ­νε­ται στις εξει­δι­κευ­μέ­νες αρ­χι­τε­κτο­νι­κές και μη­χα­νο­λο­γι­κές με­λέ­τες (με την υπο­γρα­φή των Γ. Αν­δριω­τά­κη και Αλ. Νι­κο­λα­ΐ­δη), οι οποί­ες εφαρ­μό­στη­καν πι­λο­τι­κά σε συ­γκρό­τη­μα έξι ακι­νή­των επί της οδού Λά­χη­τος.

Οι με­λέ­τες αυτές εν­σω­μα­τώ­νουν προ­κα­ταρ­κτι­κούς σχε­δια­σμούς πρά­σι­νου προ­γραμ­μα­τι­σμού, πε­ρι­λαμ­βά­νο­ντας δί­κτυα ύδρευ­σης, σύγ­χρο­νης απο­χέ­τευ­σης, ενερ­γεια­κής εξοι­κο­νό­μη­σης και ορ­θο­λο­γι­κής δια­χεί­ρι­σης απο­βλή­των.

Το εν­δει­κτι­κό χρο­νο­διά­γραμ­μα (Project Schedule) της πρώ­της φάσης θέτει αυ­στη­ρά επι­στη­μο­νι­κά ορό­ση­μα. Για το σύ­νο­λο των έργων (A, B, C, D), οι πρώ­τοι 18 μήνες αφιε­ρώ­νο­νται απο­κλει­στι­κά στην εκ­πό­νη­ση των με­λε­τών απο­κα­τά­στα­σης, τις κα­τα­σκευα­στι­κές ερ­γα­σί­ες και τη δια­μόρ­φω­ση του θε­σμι­κού πλαι­σί­ου της συμ­φω­νί­ας. Από τον 19ο έως τον 60ό μήνα προ­βλέ­πε­ται η άμεση με­τά­βα­ση στην πα­ρα­γω­γι­κή λει­τουρ­γία των ακι­νή­των.

Το χρη­μα­το­οι­κο­νο­μι­κό μο­ντέ­λο που ανέ­λυ­σε η κυρία Μο­ρο­πού­λου αντι­με­τω­πί­ζει το πα­ρα­δο­σια­κό «Χρη­μα­το­δο­τι­κό Κενό» (Heritage Safeguarding Gap) που εμ­φα­νί­ζουν οι συ­νή­θεις μέ­θο­δοι προ­στα­σί­ας και το οποίο αγ­γί­ζει το 40-50% των απαι­τού­με­νων πόρων.

Η λύση που προ­τεί­νε­ται βα­σί­ζε­ται στη συ­γκρό­τη­ση μιας «Συμ­μα­χί­ας Επεν­δύ­σε­ων Πο­λι­τι­στι­κής Κλη­ρο­νο­μιάς» (Cultural Heritage Investment Alliance – CHIA), η οποία ει­σά­γει επι­χει­ρη­μα­τι­κή νο­ο­τρο­πία με πα­ράλ­λη­λο θε­τι­κό κοι­νω­νι­κό αντί­κτυ­πο.

Τα έργα εμπο­ρι­κής και του­ρι­στι­κής φύσης (Projects A, B, C) σχε­διά­ζο­νται ως αυ­το­χρη­μα­το­δο­τού­με­να, καθώς το σύ­νο­λο των δα­πα­νών θα κα­λύ­πτε­ται από τις μι­σθώ­σεις.

Οι μα­κρο­χρό­νιες αυτές συμ­βά­σεις δύ­να­νται να λει­τουρ­γή­σουν ως εξα­σφα­λί­σεις (collateral) για τη δα­νειο­δό­τη­ση του προ­γράμ­μα­τος, με τα προσ­δο­κώ­με­να έσοδα να εκτι­μώ­νται σε 15 εκα­τομ­μύ­ρια ευρώ για την πρώτη 25ετία και σε 30 εκα­τομ­μύ­ρια ευρώ για το σύ­νο­λο της 50ετίας.

Σύμ­φω­να με τους δεί­κτες, μια αρ­χι­κή ιδιω­τι­κή επέν­δυ­ση ύψους 10.000.000 ευρώ στον του­ρι­στι­κό τομέα έχει τη δυ­να­τό­τη­τα να μο­χλεύ­σει συ­νο­λι­κούς πό­ρους ύψους 50.800.000 ευρώ σε ορί­ζο­ντα 25 ετών για τη συ­ντή­ρη­ση των τει­χών και των υπο­δο­μών του μνη­μεί­ου, δια­σφα­λί­ζο­ντας πα­ράλ­λη­λα την από­σβε­ση του επεν­δε­δυ­μέ­νου κε­φα­λαί­ου εντός 5 ετών.

Ση­μα­ντι­κή και­νο­το­μία απο­τε­λεί η πρό­τα­ση για τη γε­φύ­ρω­ση των Συ­μπρά­ξε­ων Δη­μό­σιου-Ιδιω­τι­κού Τομέα (PPP) με την Κοι­νω­νι­κή Οι­κο­νο­μία (Social Economy), εξα­σφα­λί­ζο­ντας μέσω του Υπουρ­γεί­ου Οι­κο­νο­μί­ας τη βιω­σι­μό­τη­τα του προ­γράμ­μα­τος κοι­νω­νι­κής στέ­γα­σης (Project D).

Η στρα­τη­γι­κή πρό­τα­ση ολο­κλη­ρώ­νε­ται με το βλέμ­μα στραμ­μέ­νο στο μέλ­λον, μέσω της τρέ­χου­σας επι­στη­μο­νι­κής έρευ­νας για την ανά­πτυ­ξη μιας τρισ­διά­στα­της ψη­φια­κής πλατ­φόρ­μας (3D digital platform).

Η πλατ­φόρ­μα αυτή θα εξυ­πη­ρε­τεί τις ανά­γκες της κυ­κλι­κής οι­κο­νο­μί­ας, επι­τρέ­πο­ντας την ψη­φια­κή πα­ρα­κο­λού­θη­ση της δο­μι­κής συ­μπε­ρι­φο­ράς και της συ­ντή­ρη­σης των κτη­ρί­ων.

Για την επι­τυ­χή υλο­ποί­η­ση του ορά­μα­τος αυτού, η Κα­θη­γή­τρια επε­σή­μα­νε την ανά­γκη συ­γκρό­τη­σης ενός διευ­ρυ­μέ­νου και συ­ντο­νι­σμέ­νου σχή­μα­τος συ­νερ­γα­σί­ας.

Στην νέα Προ­γραμ­μα­τι­κή Συμ­φω­νία, πέραν του Υπουρ­γεί­ου Πο­λι­τι­σμού, της Πε­ρι­φέ­ρειας Νο­τί­ου Αι­γαί­ου και του Δήμου Ρόδου, προ­τεί­νε­ται η ενερ­γός θε­σμι­κή συμ­με­το­χή του Τα­μεί­ου Αρ­χαιο­λο­γι­κών Πόρων και Απαλ­λο­τριώ­σε­ων (ΤΑΠ), της δη­μο­τι­κής επι­χεί­ρη­σης ΔΕΡ­ΜΑΕ, καθώς και του Εθνι­κού Με­τσό­βιου Πο­λυ­τε­χνεί­ου.

Η υψη­λού επι­πέ­δου ει­σή­γη­ση της κυ­ρί­ας Μο­ρο­πού­λου προ­σφέ­ρει ένα επι­στη­μο­νι­κά θω­ρα­κι­σμέ­νο ερ­γα­λείο, έτοι­μο προς αξιο­ποί­η­ση, προ­κει­μέ­νου η Με­σαιω­νι­κή Πόλη της Ρόδου να ει­σέλ­θει με αξιώ­σεις στην εποχή της αστι­κής βιω­σι­μό­τη­τας και της κυ­κλι­κής οι­κο­νο­μί­ας.