Ανθεί η εκμετάλλευση της οικιακής εργασίας στην Ελλάδα

Ανα­σφά­λι­στη εργασία, εξο­ντω­τικά ωράρια, λεκτική βία, ακόμα και δια­κί­νηση ανθρώ­πων είναι φαι­νό­μενα που εντο­πί­ζο­νται στον τομέα της απα­σχό­λη­σης των μετα­να­στών στην οικιακή εργασία στην Ελλάδα. Τη χαρ­το­γρά­φηση του συγκε­κρι­μέ­νου τομέα, όπου εκτι­μά­ται ότι απα­σχο­λεί­ται μία στις δύο γυναί­κες μετα­να­στευ­τι­κής κατα­γω­γής στη χώρα, επι­χει­ρεί έρευνα του Ευρω­παϊ­κού Πανε­πι­στη­μια­κού Ινστι­τού­του (EUI) της Φλω­ρε­ντίας.

Η έρευνα διε­νερ­γεί­ται στο πλαίσιο του ερευ­νη­τι­κού προ­γράμ­μα­τος «DemandAT», που υλο­ποιούν ακα­δη­μαϊ­κοί φορείς από όλη την Ευρώπη, υπό το συντο­νι­σμό του Διε­θνούς Κέντρου για την Ανά­πτυξη της Μετα­να­στευ­τι­κής Πολι­τι­κής που εδρεύει στη Βιέννη. Την επι­στη­μο­νική ευθύνη από πλευράς EUI έχει η καθη­γή­τρια, Άννα Τρια­ντα­φυλ­λί­δου. Στόχος του προ­γράμ­μα­τος είναι η διε­ρεύ­νηση της ζήτησης που οδηγεί στην εμπορία ανθρώ­πων με έμφαση στους τομείς της οικια­κής εργα­σίας, της βιο­μη­χα­νίας του σεξ και της αγρο­τι­κής οικο­νο­μίας.

Η έρευνα για την οικιακή εργασία διε­ξή­χθη ταυ­τό­χρονα σε επτά ευρω­παϊ­κές χώρες (Ελλάδα, Κύπρος, Βέλγιο, Γαλλία, Ιταλία, Ολλαν­δία και Βρε­τα­νία). Για τη διε­ρεύ­νηση του φαι­νο­μέ­νου στην Ελλάδα η δικη­γό­ρος και ερευ­νή­τρια του EUI, Δανάη Αγγελή, έκανε βιβλιο­γρα­φική έρευνα, καθώς και συνε­ντεύ­ξεις με εκπρο­σώ­πους κρα­τι­κών φορέων, ΜΚΟ και μετα­να­στευ­τι­κών κοι­νο­τή­των.

Η απα­σχό­ληση των μετα­να­στών στον οικιακό τομέα, αλλά κυρίως η εκμε­τάλ­λευση που τυχόν υφί­στα­νται, είναι ένα «τοπίο» ελά­χι­στα διε­ρευ­νη­μένο στην Ελλάδα. «Από την έρευνα προ­έ­κυψε ότι είναι πολύ λίγα τα στοι­χεία και αρκετά κατα­κερ­μα­τι­σμέ­νες οι πλη­ρο­φο­ρίες», εξηγεί στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η κ. Αγγελή.

Χαρα­κτη­ρι­στικό είναι το γεγονός ότι τα επίσημα αστυ­νο­μικά στοι­χεία κάνουν λόγο για μόλις μία κατα­γε­γραμ­μένη περί­πτωση εμπο­ρίας ανθρώ­πων στην οικιακή εργασία τα τελευ­ταία 15 χρόνια και αφο­ρούσε γυναίκα από την Αφρική που εργα­ζό­ταν ως οικιακή βοηθός σε κατοι­κία διπλω­μάτη και είχε υποστεί προ­σβλη­τι­κές συν­θή­κες εργα­σίας. Άλλη μία περί­πτωση γυναί­κας από την ανα­το­λική Ευρώπη που έπεσε θύμα εκμε­τάλ­λευ­σης στην οικιακή εργασία της καταγ­γέλ­θηκε στο Εθνικό Κέντρο Κοι­νω­νι­κής Αλλη­λεγ­γύης.

Την ίδια ώρα, μέλη της Ένωσης Αφρι­κα­νών Γυναι­κών στην Ελλάδα και της Ένωσης Φιλιπ­πι­νέ­ζων Μετα­να­στών στην Ελλάδα KASAPI κάνουν λόγο για ένα ευρύ φαι­νό­μενο συστη­μα­τι­κής μετα­φο­ράς ανθρώ­πων στη χώρα με σκοπό να δου­λέ­ψουν ως οικια­κοί βοηθοί, μετα­φο­ράς που ορι­σμέ­νες φορές παρα­πέ­μπει σε εμπορία ανθρώ­πων.

Επίσης, εργα­ζό­με­νοι σε ΜΚΟ έκαναν λόγο για την ύπαρξη θυμάτων διε­θνι­κού trafficking στο χώρο της οικια­κής εργα­σίας. Συγκε­κρι­μένα, περιέ­γρα­ψαν στην ερευ­νή­τρια δύο περι­πτώ­σεις γυναι­κών από την Αφρική και τη Μέση Ανατολή, όπου σύμφωνα με τα λεγό­μενά τους είχαν πέσει θύματα κυκλω­μά­των εμπο­ρίας που τους προ­ό­ρι­ζαν για οικια­κές βοηθούς σε άλλη ώρα. Εκείνες κατά­φε­ραν να απο­δρά­σουν και έφτασαν μόνες τους στην Ελλάδα, όπου ζήτησαν άσυλο. Ωστόσο και στις δύο περι­πτώ­σεις οι δικη­γό­ροι εξέ­φρα­σαν την ανη­συ­χία τους για το αν οι δύο γυναί­κες ήρθαν μόνες τους στη χώρα ή έχουν πέσει εκ νέου θύματα δια­κί­νη­σης για να εργα­στούν ως οικια­κές βοηθοί ή για άλλους λόγους.

Από Αφρική και Φιλιπ­πί­νες οι οικια­κές βοηθοί στην Ελλάδα

Οι γυναί­κες από την Αφρική (κυρίως Ουγκά­ντα, Σιέρρα Λεόνε, Γκάνα, Νότια Αφρική, Αιθιο­πία και Κένυα) και τις Φιλιπ­πί­νες είναι συχνό­τερα οι εργα­ζό­με­νες ως οικια­κές βοηθοί στην Ελλάδα για του­λά­χι­στον τρεις δεκα­ε­τίες. Στον οικιακό τομέα απα­σχο­λού­νται επίσης γυναί­κες από την ανα­το­λική Ευρώπη και τα Βαλ­κά­νια. Στην πλειο­ψη­φία τους δου­λεύ­ουν ως οικό­σι­τες οικια­κοί βοηθοί, γεγονός που τις καθιστά περισ­σό­τερο ευά­λω­τες στην εκμε­τάλ­λευση, καθώς δεν έχουν ιδιαί­τερη επαφή με τον υπό­λοιπο κόσμο.

Οι τρόποι προ­σέγ­γι­σής τους ποι­κί­λουν αλλά κυρίως οι προ­τά­σεις γίνο­νται μέσω ιδιω­τι­κών γρα­φείων ευρέ­σεως εργα­σίας που εδρεύ­ουν τόσο στις χώρες κατα­γω­γής όσο και στις χώρες προ­ο­ρι­σμού τους. Οι μετα­νά­στριες από την Αφρική κυρίως μπαί­νουν στη χώρα παρά­νομα και καθο­δη­γού­νται να επι­κοι­νω­νή­σουν με ένα τοπικό γραφείο ευρέ­σεως εργα­σίας και να κάνουν αίτηση για άσυλο. Την περίοδο 2002-2004 ταξί­δευαν στην Ελλάδα κάνο­ντας χρήση του­ρι­στι­κής βίζας, ενώ συχνό­τερα τα τελευ­ταία χρόνια επι­χει­ρούν το ταξίδι μόνες τους ακο­λου­θώ­ντας τα μονο­πά­τια της λαθρο­δια­κί­νη­σης μετα­να­στών και προ­σφύ­γων. Με όποιο τρόπο και αν έρθουν στη χώρα οι μετα­νά­στριες είναι υπο­χρε­ω­μέ­νες να πλη­ρώ­σουν κάποιον πρά­κτορα, είτε στην Αφρική είτε στην Ελλάδα.

Όπως προ­κύ­πτει από τις συνε­ντεύ­ξεις που διε­νήρ­γησε η κ. Αγγελή, το φαι­νό­μενο της εργα­σια­κής εκμε­τάλ­λευ­σης των Αφρι­κα­νών είναι αρκετά ευρύ και οι μορφές εκμε­τάλ­λευ­σής τους ποι­κί­λουν: αδήλωτη και ανα­σφά­λι­στη εργασία, εξο­ντω­τικά ωράρια, χαμηλοί μισθοί ή καμία πληρωμή, απουσία αδειών, ακόμα και λεκτι­κές επι­θέ­σεις και κατα­σχέ­σεις των ταξι­διω­τι­κών τους εγγρά­φων από τους εργο­δό­τες τους.

Όπως εξή­γη­σαν μέλη της Ένωσης Αφρι­κα­νών Γυναι­κών στην Ελλάδα, τα περισ­σό­τερα θύματα εκμε­τάλ­λευ­σης είναι φτωχές γυναί­κες, που ταξι­δεύ­ουν χωρίς τις οικο­γέ­νειές τους και δεν επι­θυ­μούν να γυρί­σουν στην πατρίδα τους. Οι μισθοί τους ως οικια­κές βοηθοί κυμαί­νο­νται από 50 έως 400 ευρώ το μήνα.

Στις περισ­σό­τε­ρες περι­πτώ­σεις τα θύματα σχε­διά­ζουν μόνα τους την από­δραση από τα σπίτια τους και δεν καταγ­γέλ­λουν τα περι­στα­τικά στις Αρχές φοβού­μενα εκδι­κη­τι­κές πράξεις ή την απέλασή τους. Επίσης, συχνά δεν γνω­ρί­ζουν τα εργα­σιακά δικαιώ­ματά τους και δεν αντι­δρούν γιατί δεν έχουν που αλλού να πάνε.

Λίγο καλύ­τερη φαί­νε­ται να είναι η κατά­σταση για τις οικια­κές βοηθούς από τις Φιλιπ­πί­νες, σύμφωνα του­λά­χι­στον με τις περι­γρα­φές της Ένωσης KASAPI. Οι μετα­νά­στριες συνήθως έρχο­νται στη χώρα νόμιμα με βίζες, που ωστόσο δεν σχε­τί­ζο­νται με την πραγ­μα­τική τους εργασία, καθώς τις περισ­σό­τε­ρες φορές δηλώ­νο­νται ως προ­σω­πικό παρά­κτιων εται­ρειών. Το κόστος του ταξι­διού καλύ­πτε­ται από τους εργο­δό­τες τους, που συχνό­τερα έχουν καλή οικο­νο­μική κατά­σταση. Ωστόσο στις περισ­σό­τε­ρες περι­πτώ­σεις οι εργο­δό­τες παρα­κρα­τούν τα ταξι­διω­τικά έγγραφα των οικια­κών βοηθών. Οι μισθοί είναι υψη­λό­τε­ροι από ό,τι στις γυναί­κες από την Αφρική, ωστόσο οι εργα­σια­κές συν­θή­κες περι­λαμ­βά­νουν πολύωρη εργασία προ­σαρ­μο­σμένη στις απαι­τή­σεις των εργο­δο­τών. Ανα­φέρ­θη­καν πάντως και καλές εργα­σια­κές συν­θή­κες σε κάποια σπίτια.

Κενά στη νομο­θε­σία

Η έρευνα εντό­πισε σημα­ντικά κενά στην εργα­τική νομο­θε­σία, όπως και ένα δυσκί­νητο και ανα­πο­τε­λε­σμα­τικό κρατικό μηχα­νι­σμό. Σημειώ­νε­ται ότι στην Ελλάδα υπάρχει ασάφεια όσον αφορά τον ορισμό του «εργα­σια­κού trafficking», κάτι που δια­πι­στώ­θηκε και από τον τρόπο χρήσης του όρου από τους εκπρο­σώ­πους των κρα­τι­κών θεσμών και ΜΚΟ που συνο­μί­λη­σαν με την ερευ­νή­τρια. Αντί­θετα με άλλα επαγ­γέλ­ματα, δεν υπάρχει συλ­λο­γική σύμβαση εργα­σίας για την οικιακή εργασία στην Ελλάδα. Επίσης, χαρα­κτη­ρι­στικά ανα­φέ­ρε­ται ότι μέχρι σήμερα δεν έχει υπάρξει καμία κατα­δίκη για εμπορία ανθρώ­πων στην οικιακή εργασία, ενώ και το ευρύ­τερο ζήτημα του εργα­σια­κού trafficking εξε­τά­στηκε για πρώτη φορά στην περί­πτωση των γεγο­νό­των στη Μανω­λάδα.

Επι­προ­σθέ­τως, η δια­δι­κα­σία πρό­σλη­ψης μετα­να­στών ως εργα­ζο­μέ­νων είναι γρα­φειο­κρα­τική (σημειώ­νε­ται ότι το 2014 εγκρί­θη­καν μόλις οκτώ άδειες εργα­σίας για οικια­κούς βοηθούς σε όλη την Ελλάδα) απο­τρέ­πο­ντας τους πιθα­νούς εργο­δό­τες από το να θέσουν επίσημο αίτημα πρό­σκλη­σης μετα­να­στών εργα­ζο­μέ­νων στις αρμό­διες αρχές.

Σε ελεγ­κτικό επίπεδο οι επι­θε­ω­ρη­τές εργα­σίας δεν έχουν τη δικαιο­δο­σία να πραγ­μα­το­ποι­ή­σουν έρευνες σε ιδιω­τι­κές κατοι­κίες. Επίσης, οι δικη­γό­ροι με τους οποίους συνο­μί­λησε η κ. Αγγελή ανέ­φε­ραν και ότι ένα βασικό πρό­βλημα στις περι­πτώ­σεις εκμε­τάλ­λευ­σης των οικια­κών βοηθών είναι η από­δειξη των ισχυ­ρι­σμών των θυμάτων, ιδίως όταν οι εργο­δό­τες αρνού­νται ότι έχουν προ­σλά­βει τις οικια­κές βοηθούς. Μάλιστα, σε κάποιες περι­πτώ­σεις οι εργο­δό­τες έχουν και την αίσθηση της ατι­μω­ρη­σίας, λόγω των νομο­θε­τι­κών κενών.

Κενά εμφα­νί­ζο­νται στην πράξη και στην προ­στα­σία των θυμάτων. Ιδιαί­τερα υπο­γραμ­μί­ζε­ται η απουσία κρα­τι­κής δομής φιλο­ξε­νίας για θύματα εργα­σια­κού trafficking και η ανυ­παρ­ξία οποιασ­δή­ποτε υπη­ρε­σίας που να ειδι­κεύ­ε­ται στην κοι­νω­νική υπο­στή­ριξη και ενσω­μά­τωση των θυμάτων.

Ανάγκη ευαι­σθη­το­ποί­η­σης

Η έρευνα ανα­δει­κνύει την ανάγκη μιας συνο­λι­κής πολι­τι­κής αντι­με­τώ­πι­σης για την εμπορία ανθρώ­πων στο χώρο της οικια­κής εργα­σίας. «Μέχρι τώρα οι κλα­σι­κές πολι­τι­κές, δηλαδή η αστυ­νό­μευση, η σύλληψη δραστών και η υπο­στή­ριξη των θυμάτων δεν φαί­νε­ται να αρκούν, καθώς τα κυκλώ­ματα της εμπο­ρίας φαί­νε­ται να είναι ένα βήμα πιο μπροστά», εξηγεί η κ. Αγγελή.

Συγκρι­τικά με τις άλλες χώρες, όπου επίσης διε­ξή­χθη η έρευνα, η Ελλάδα έχει τις λιγό­τερο κατα­γε­γραμ­μέ­νες περι­πτώ­σεις εμπο­ρίας ανθρώ­πων στον τομέα της οικια­κής εργα­σίας. Ωστόσο, όπως εκτιμά η ερευ­νή­τρια του EUI, σε όλες τις χώρες τα κυκλώ­ματα βρί­σκουν τρόπους να εκμε­ταλ­λευ­τούν το εθνικό πλαίσιο και άρα η εκμε­τάλ­λευση απλά παίρνει δια­φο­ρε­τική μορφή. Ακόμα και στο Βέλγιο, που όπως δια­πι­στώ­νε­ται στην έρευνα έχει υπο­δειγ­μα­τι­κές πολι­τι­κές κατά της εμπο­ρίας ανθρώ­πων, οι μετα­νά­στες χωρίς χαρτιά είναι ευά­λω­τοι στο trafficking στην οικιακή εργασία. Επίσης, στην Κύπρο όπου το νομο­θε­τικό πλαίσιο είναι αυστηρό και η άφιξη των μετα­να­στών οικια­κών βοηθών γίνεται με τη χρήση βίζας οικια­κού βοηθού, δεν είναι σπάνιες οι ανα­φο­ρές για εκμε­τάλ­λευση και βία ενα­ντίον τους.

Για το λόγο αυτό η έρευνα σε όλες τις χώρες κατα­δει­κνύει τη σημασία της δια­μόρ­φω­σης της σχέσης ανάμεσα στον εργο­δότη και τον εργα­ζό­μενο οικιακό βοηθό και η λύση προ­τεί­νε­ται να ανα­ζη­τη­θεί στην ενη­μέ­ρωση και ευαι­σθη­το­ποί­ηση των πολιτών, ώστε να μην προ­τι­μούν την άτυπη απα­σχό­ληση των οικια­κών βοηθών.

newsbeast.gr