Στρατηγικές βλέψεις και ελληνικές ανησυχίες για το θαλάσσιο χωροταξικό σχέδιο της Τουρκίας

• Kαθηγητές, διπλω­μά­τες και στρα­τιω­τι­κοί στην Ελλάδα εκφρά­ζουν επι­φυ­λά­ξεις για τις επι­διώ­ξεις της Άγκυρας

Η πρό­σφατη παρου­σί­αση του τουρ­κι­κού θαλάσ­σιου χωρο­τα­ξι­κού σχεδίου στην UNESCO προ­κά­λεσε ποι­κί­λες αντι­δρά­σεις στην Αθήνα, τόσο σε διπλω­μα­τικό όσο και σε επι­στη­μο­νικό επίπεδο. Το σχέδιο, το οποίο παρου­σιά­στηκε ως εργα­λείο «βιώ­σι­μης δια­χεί­ρι­σης θαλάσ­σιων πόρων», ερμη­νεύ­ε­ται από πολλούς στην Ελλάδα ως μία προ­σπά­θεια της Τουρ­κίας να προ­ω­θή­σει μονο­με­ρώς τις θέσεις της στην Ανα­το­λική Μεσό­γειο και να εδραιώ­σει τις θαλάσ­σιες διεκ­δι­κή­σεις της, υπό τον μανδύα του διε­θνούς θεσμι­κού λόγου. Η καθη­γή­τρια του Παντείου Πανε­πι­στη­μίου Στέλλα Κυβέλου‑Χιωτίνη και οι αντι­στρά­τη­γοι ε.α. Λάμπρος Τζούμης και Λάζαρος Καμπου­ρί­δης μιλούν στη «δ» υπο­στη­ρί­ζο­ντας ότι η επί­κληση του διε­θνούς δικαίου από την πλευρά μας, μετά τις επα­να­λαμ­βα­νό­με­νες διεκ­δι­κή­σεις της Τουρ­κίας, δημιουρ­γεί ψευ­δαί­σθηση.

Οι βασικές παρά­με­τροι του τουρ­κι­κού σχεδίου

Σύμφωνα με την τουρ­κική παρου­σί­αση, το σχέδιο απο­σκο­πεί στην “ολο­κλη­ρω­μένη θαλάσ­σια χωρο­τα­ξία” στις τουρ­κι­κές θάλασ­σες, με ανα­φο­ρές στην ανα­το­λική Μεσό­γειο, το Αιγαίο και τη Μαύρη Θάλασσα.

Ιδιαί­τερο ενδια­φέ­ρον παρου­σιά­ζει η χαρ­το­γρά­φηση περιο­χών «θαλάσ­σιου δυνα­μι­κού», πολλές από τις οποίες επι­κα­λύ­πτουν ελλη­νι­κές και κυπρια­κές ζώνες ευθύνης. Παρότι δεν έγινε ρητή αναφορά στο τουρ­κο­λι­βυκό μνη­μό­νιο, οι χωρικές ανα­φο­ρές του σχεδίου μοιά­ζουν να ευθυ­γραμ­μί­ζο­νται με τις αντί­στοι­χες γραμμές.

Η καθη­γή­τρια του Παντείου και ειδικός στη Θαλάσ­σια Χωρο­τα­ξία Στέλλα Κυβέλου‑Χιωτίνη, ανα­δει­κνύει με σαφή­νεια τους κεντρι­κούς κιν­δύ­νους από την πρω­το­βου­λία της Τουρ­κίας και τις καθυ­στε­ρή­σεις της Ελλάδας: «Η Τουρκία… κόβει επί της ουσίας στη μέση το Αιγαίο… προ­σπα­θεί να εγκα­τα­στή­σει μια νέα προ­κλη­τική βαριά ανα­θε­ω­ρη­τική πραγ­μα­τι­κό­τητα». Παράλ­ληλα, τονίζει ότι η ελλη­νική πρω­το­βου­λία για τη δημο­σιο­ποί­ηση μειω­μέ­νου χάρτη με 4 χωρικές ενό­τη­τες είναι μόνο ένα πρώτο βήμα, όχι ολο­κλη­ρω­μέ­νος ΘΧΣ. «Η δημο­σιο­ποί­ηση χάρτη με τις 4 Θαλάσ­σιες Χωρο­τα­ξι­κές Ενό­τη­τες είναι ένα βήμα, δεν απο­τε­λεί όμως καθαυτό τον Θαλάσ­σιο Χωρο­τα­ξικό Σχε­δια­σμό… ανα­γκαία η επα­να­χά­ραξη του χάρτη». Η καθη­γή­τρια μάλιστα επι­ση­μαί­νει ότι η Ελλάδα καθυ­στε­ρεί να κατα­θέ­σει τον πλήρη χωρο­τα­ξικό σχε­δια­σμό (με συντε­ταγ­μέ­νες και λεπτο­μερή χρήση γης) παρά την ευθύνη της ως κράτος‑μέλος της Ε.Ε.: «Ενώ η Ελλάδα έχει δημο­σιο­ποι­ή­σει τον ΘΧΣ στα πλαίσια της Ε.Ε., ακόμη καθυ­στε­ρεί στην επίσημη κατά­θεσή του με συντε­ταγ­μέ­νες και χάρτες χρήσεων. Αυτό είναι λάθος και απευ­θύ­νει έκκληση… να το πράξουν άμεσα». Τέλος, υπο­γραμ­μί­ζει τη στρα­τη­γική διά­σταση του ελλη­νι­κού σχε­δια­σμού: «Ο ΘΧΣ δεν είναι απλώς εργα­λείο για την πρόληψη συγκρού­σεων χρήσεων…

Για την Ελλάδα, είναι πρω­τί­στως μία πολι­τι­σμική πράξη… Ένα στρα­τη­γικό όραμα που δια­σταυ­ρώ­νει το περι­βάλ­λον με την κοι­νω­νία, το δίκαιο με την ιστορία…». Η τοπο­θέ­τηση της κα Κυβέλου‑Χιωτίνη τονίζει, όπως άλλωστε έχει υπο­στη­ρί­ξει και στη συνέ­ντευξή της στη «δ», ότι η ελλη­νική κυβέρ­νηση πρέπει:

-Να κατα­θέ­σει άμεσα και επι­σή­μως τον χωρο­τα­ξικό σχε­δια­σμό στον ΟΗΕ και την Ε.Ε. με πλήρη χαρ­το­γρά­φηση και συντε­ταγ­μέ­νες.

-Να προ­χω­ρή­σει σε επα­να­χά­ραξη, ειδικά για τις νησιω­τι­κές περιο­χές (Κρήτη–Νότιο Αιγαίο), ώστε να εκφρά­ζε­ται η φυσική και πολι­τι­σμική συνέ­χεια.

-Να εντάξει τον χωρο­τα­ξικό σχε­δια­σμό σε ευρύ­τερο στρα­τη­γικό πλαίσιο που συν­δυά­ζει περι­βαλ­λο­ντικό, οικο­νο­μικό, πολι­τι­σμικό και γεω­πο­λι­τικό χαρα­κτήρα.

Ο καθη­γη­τής Διε­θνούς Δικαίου του Πανε­πι­στη­μίου Αθηνών Δημή­τρης Καρύδης, σημειώ­νει: «Η Τουρκία επι­χει­ρεί να νομι­μο­ποι­ή­σει τις μονο­με­ρείς της ερμη­νείες του Δικαίου της Θάλασ­σας με τη “βιτρίνα” της βιω­σι­μό­τη­τας και του σχε­δια­σμού. Η UNESCO, ωστόσο, δεν έχει δικαιο­δο­σία επί θαλάσ­σιων ορίων ή ΑΟΖ – η πολι­τική σημειο­λο­γία είναι το ουσια­στικό στοι­χείο εδώ». Παρό­μοια στάση κρατά και ο υπο­ναύ­αρ­χος ε.α. Αντώνης Θεο­δω­ρό­που­λος, ο οποίος σε δήλωσή του τόνισε: «Το τουρ­κικό σχέδιο εντάσ­σε­ται σε μια στρα­τη­γική ανα­θε­ω­ρη­τι­σμού, ενι­σχύ­ο­ντας την εικόνα ενός “καθε­στώ­τος θαλάσ­σιας κυριαρ­χίας”. Είναι ένα εργα­λείο στρα­τη­γι­κής επιρ­ροής, όχι απλώς περι­βαλ­λο­ντι­κής δια­χεί­ρι­σης».

Στην Ελλάδα, ο θαλάσ­σιος χωρο­τα­ξι­κός σχε­δια­σμός βρί­σκε­ται ακόμη στο στάδιο της μελέτης ανά θαλάσ­σια περι­φέ­ρεια, στο πλαίσιο της εναρ­μό­νι­σης με την Οδηγία 2014/89/ΕΕ της Ε.Ε. για τη Θαλάσ­σια Χωρο­τα­ξία. Μέχρι στιγμής, έχουν ολο­κλη­ρω­θεί στρα­τη­γι­κές μελέτες για το Βόρειο Αιγαίο και το Ιόνιο, ενώ η δια­δι­κα­σία για το Νότιο Αιγαίο και την Κρήτη καθυ­στε­ρεί, εν μέρει λόγω των γεω­πο­λι­τι­κών ευαι­σθη­σιών.

«H επί­κληση του διε­θνούς δικαίου από την πλευρά μας για μια ακόμη φορά μετά τις επα­να­λαμ­βα­νό­με­νες διεκ­δι­κή­σεις της Τουρ­κίας, νομίζω ότι είναι μια ψευ­δαί­σθηση. Η Τουρκία έρχεται καθη­με­ρινά και μας βομ­βαρ­δί­ζει με τις διεκ­δι­κή­σεις της και εμείς μιλάμε για Διεθνές δίκιο. Και δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι αυτές οι διεκ­δι­κή­σεις, προ­βάλ­λο­νται μετά την υπο­γραφή μιας συμ­φω­νίας, της δια­κή­ρυ­ξης φιλίας. Και η Τουρκία με τον χάρτη, εκτός από τη διεκ­δί­κηση των νησιών που βρί­σκο­νται ανα­το­λικά του 25ου Μεσημ­βρι­νού, αμφι­σβη­τεί και την ύπαρξη συνόρων με την Ελλάδα στις εκβολές του Έβρου και επί της ουσίας ζητά αλλαγή, ενώ όλα αυτά έχουν καθο­ρι­σθεί με το πρω­τό­κολλο του 1926, επίσης διεκ­δι­κεί την κυριαρ­χία των νησιών με τη θεωρία των “γκρίζων ζωνών”. Και αυτό πρέπει να μας προ­βλη­μα­τί­σει», δηλώνει ο Λάμπρος Τζούμης, αντι­στρά­τη­γος ε.α. που έχει δια­τε­λέ­σει διοι­κη­τής Συντάγ­μα­τος στον Καλα­μώνα κατά τη θητεία του.

«Με τη δια­κή­ρυξη φίλιας των Αθηνών, παραι­τη­θή­καμε από τη λεγο­μένη “κόκκινη γραμμή” να κατα­δει­κνύ­ουμε και να καταγ­γέλ­λουμε τη συμπε­ρι­φορά της Τουρ­κίας και με αφορμή αυτό η Τουρκία παίρνει το “πράσινο φως” με όλα αυτά που συμ­βαί­νουν (εξο­πλι­σμοί, πρό­γραμμα Save, ΘΧΣ, θαλάσ­σια πάρκα, καλώδιο Κάσου) δεν αντιδρά η Δύση γιατί υπο­στη­ρί­ζουν ότι τα έχετε βρει υπο­γρά­ψατε και συμ­φω­νία», δηλώνει ο αντι­στρά­τη­γος ε.α. Λάζαρος Καμπου­ρί­δης.

Ο δρ. Νίκος Μαμα­λού­κας, περι­βαλ­λο­ντο­λό­γος και ειδικός στη θαλάσ­σια πολι­τική, δηλώνει: «Η Ελλάδα πρέπει να προ­χω­ρή­σει απο­φα­σι­στικά στον σχε­δια­σμό των θαλάσ­σιων χρήσεων, όχι μόνο για την προ­στα­σία του θαλάσ­σιου περι­βάλ­λο­ντος αλλά και για να θωρα­κί­σει τις θαλάσ­σιες ζώνες δικαιο­δο­σίας της με σαφή, τεκ­μη­ριω­μένο τρόπο». Η τουρ­κική παρου­σί­αση στην UNESCO μπορεί να μην έχει νομικά δεσμευ­τικό χαρα­κτήρα, ωστόσο φέρει ισχυρή διπλω­μα­τική βαρύ­τητα. Πρό­κει­ται για μια στρα­τη­γική «μαλακής ισχύος» (soft power), στην οποία η Άγκυρα φαί­νε­ται να επεν­δύει συστη­μα­τικά.

Οι πλη­ρο­φο­ρίες όμως υπο­στη­ρί­ζουν ότι τις επό­με­νες μέρες η γείτονα χώρα, θα κατα­θέ­σει τον ΘΧΣ και στον ΟΗΕ. Η ελλη­νική διπλω­μα­τία καλεί­ται να απα­ντή­σει με τεκ­μη­ριω­μέ­νες παρεμ­βά­σεις σε ευρω­παϊκά και διεθνή φόρα, προ­βάλ­λο­ντας την ανάγκη σεβα­σμού του Διε­θνούς Δικαίου της Θάλασ­σας.