Γυναικοκτονία: Δεν εμφανίζεται ξαφνικά – Είναι ένα εκκρεμές βίας που φτάνει στη δολοφονία

• Η νέα γυναικοκτονία στη Νέα Σμύρνη επαναφέρει στο προσκήνιο την έμφυλη βία και τα κενά στην πρόληψη και στον ποινικό κώδικα

Η νέα γυναικοκτονία στη Νέα Σμύρνη επαναφέρει με τον πιο δραματικό τρόπο το ζήτημα της έμφυλης βίας, αλλά και τα ερωτήματα για το κατά πόσο η ελληνική κοινωνία και η Πολιτεία διαθέτουν αποτελεσματικούς μηχανισμούς πρόληψης και προστασίας. Πίσω από την τραγική κατάληξη, σύμφωνα με τα στοιχεία που έχουν γίνει γνωστά, είχε προηγηθεί μια πορεία ελέγχου, παρακολούθησης και κλιμάκωσης της βίας.
Η 45χρονη γυναίκα είχε αποφασίσει να τερματίσει τη σχέση της με τον 48χρονο δράστη, όταν πληροφορήθηκε ότι ήταν παντρεμένος. Η άρνησή του να αποδεχθεί τον χωρισμό φέρεται να μετατράπηκε σε καθημερινό εφιάλτη για την ίδια. Η παρακολούθηση και οι παρεμβάσεις στην προσωπική της ζωή κλιμακώθηκαν, ενώ, σύμφωνα με μαρτυρίες συγγενών, ο άνδρας φέρεται να είχε εισέλθει κρυφά στο σπίτι της.
Μόλις δεκαπέντε ημέρες πριν από τη δολοφονία, η γυναίκα είχε αλλάξει τις κλειδαριές του σπιτιού της με τη βοήθεια του αδελφού της. Η προστασία, ωστόσο, δεν στάθηκε αρκετή. Ο δράστης φέρεται να την περίμενε έξω από την κατοικία της, όπου τελικά τη δολοφόνησε και στη συνέχεια έστρεψε το όπλο εναντίον του.
Το περιστατικό δεν αντιμετωπίζεται ως ένα μεμονωμένο έγκλημα.
Όπως αναφέρει σε δηλώσεις της προς την ‘δημοκρατική’ η κα Μαρία Γκασούκα -ομότιμη καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Αιγαίου και μέλος του Επιστημονικού Συμβουλίου του Ινστιτούτου Αλέξης Τσίπρας- «γυναικοκτονία αποτελεί την ακραία κατάληξη μιας πολύ ευρύτερης διαδικασίας έμφυλης βίας».

«Δεν ξεμπερδεύουμε απαντώντας ότι είναι ατομική ευθύνη του δράστη»
«Δυστυχώς έχουμε ακόμα μία γυναικοκτονία. Και βλέπουμε ότι πραγματικά μεγαλώνει συνεχώς αυτή η λίστα, αυτός ο κατάλογος, ο τραγικός κατάλογος των θυμάτων της βίας, της έμφυλης βίας», σημειώνει χαρακτηριστικά.
Όπως επισημαίνει, κάθε νέα γυναικοκτονία προκαλεί κοινωνική αναστάτωση, δημόσιες συζητήσεις και οργή, όμως το βασικό ερώτημα παραμένει: «Γιατί συνεχίζεται αυτή η αιματοχυσία;».
Για την ίδια, η απάντηση δεν μπορεί να περιορίζεται στην ατομική ευθύνη του δράστη. «Δεν ξεμπερδεύουμε, ξέρετε, απαντώντας ότι είναι ατομική ευθύνη του δράστη», αναφέρει, για να προσθέσει ότι πίσω από κάθε τέτοιο έγκλημα υπάρχει ένα κοινωνικό περιβάλλον μέσα στο οποίο εξακολουθούν να αναπαράγονται συγκεκριμένες αντιλήψεις.
«Είναι και ένα κοινωνικό περιβάλλον που εξακολουθεί να ανέχεται στερεότυπα, αντίληψη κυριαρχίας, σχέσης εξουσίας, απόψεις που θέλουν τη γυναίκα κτήμα, ιδιοκτησία, αντικείμενο ελέγχου», τονίζει.
Και ακριβώς εδώ, σύμφωνα με την κα Γκασούκα, βρίσκεται ένα από τα κλειδιά για την κατανόηση της γυναικοκτονίας. «Δεν εμφανίζεται στα καλά καθούμενα η γυναικοκτονία. Το έχουμε ξαναπεί ότι είναι ένα εκκρεμές βίας που ξεκινάει από μια λεκτική διατύπωση και φτάνει στη δολοφονία».
Η υπόθεση της Νέας Σμύρνης, με την παρακολούθηση, τον έλεγχο και την κλιμάκωση της παραβιαστικής συμπεριφοράς πριν από το έγκλημα, αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της διαδρομής.

«Θέμα γυναικείο; Αφορά όλη την κοινωνία»
Η Μαρία Γκασούκα απορρίπτει την αντίληψη ότι οι γυναικοκτονίες αποτελούν αποκλειστικά «γυναικείο ζήτημα». Όπως λέει χαρακτηριστικά: «Δεν είναι ένα γυναίκειο θέμα. Αφορά όλη την κοινωνία».
Η αντιμετώπιση της έμφυλης βίας, σύμφωνα με την ίδια, ξεκινά από τον τρόπο με τον οποίο μεγαλώνουν τα παιδιά και συνεχίζεται μέσα από όλους τους κοινωνικούς θεσμούς. «Αφορά τον τρόπο που μεγαλώνουν τα παιδιά μας», αναφέρει, ενώ κάνει ειδική αναφορά στα σχολεία, τα πανεπιστήμια, τους χώρους εργασίας και το συνδικαλιστικό κίνημα.
Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσει και την ανάγκη για μια ευρύτερη συλλογική αντίδραση, πέρα από τις αυθόρμητες εκδηλώσεις οργής μετά από κάθε έγκλημα.
«Εδώ έχουμε μια παραβίαση θεμελιωδών ανθρωπίνων δικαιωμάτων και μια κοινωνία που αρέσκεται να εκφράζει αγανάκτηση», υπογραμμίζει. Παράλληλα, προειδοποιεί ότι η χρήση όρων όπως «οικογενειακή τραγωδία» ή «έγκλημα πάθους» λειτουργεί συσκοτιστικά.
«Κάθε φορά που χρησιμοποιούμε τέτοιους εξωραϊστικούς όρους αποκλείεται η πραγματική διάσταση του προβλήματος», σημειώνει.
«Είναι σεξιστικό έγκλημα, είναι έγκλημα πατριαρχικής επιβολής»
Ιδιαίτερη έμφαση δίνει η καθηγήτρια στον χαρακτήρα της γυναικοκτονίας. «Δεν είναι ανθρωποκτονία απλώς», τονίζει. «Είναι σεξιστικό έγκλημα. Είναι έγκλημα πατριαρχικής επιβολής».
Για την κα Γκασούκα, το γεγονός ότι γυναίκες δολοφονούνται από νυν ή πρώην συντρόφους αναδεικνύει μια πραγματικότητα που δεν περιορίζεται στον γάμο. «Είναι δυνατό να φοβόμαστε για τη ζωή μας και τη ζωή των κοριτσιών μας; Η έμφυλη βία δεν αφορά μόνο την βία μέσα στο γάμο. Εμφανίζεται γενικότερα στις σχέσεις».
Όπως σημειώνει, έχουμε ένα πελώριο αριθμό νυν και πρώην συντρόφων, όχι μόνο συζύγων, οι οποίοι δολοφονούν γυναίκες.
Η κριτική στην Πολιτεία και το αίτημα για θεσμική αναγνώριση
Στο στόχαστρο της κριτικής της βρίσκεται και η στάση της Πολιτείας. Η ίδια δηλώνει ότι μέχρι σήμερα δεν διαπιστώνει την απαιτούμενη θεσμική ανταπόκριση απέναντι στο φαινόμενο.
«Μέχρι στιγμής δεν βλέπουμε καμία βελτίωση από την πλευρά των κυβερνώντων, δηλαδή για να κάνουν κάτι σε θεσμικό επίπεδο», αναφέρει.
Κεντρικό σημείο της κριτικής της αποτελεί η μη ένταξη του όρου «γυναικοκτονία» στον Ποινικό Κώδικα. «Γιατί δεν εντάσσεται ο όρος γυναικοτονία στον ποινικό κώδικα; Γιατί η Πολιτεία πάει να συσκοτίσει το περιεχόμενο ενός σεξιστικού και τιμωρητικού εγκλήματος κάτω απ’ τον όρο ανθρωποκτονία και να το τσουβαλιάσει;»
Η ίδια θεωρεί ότι η επιλογή αυτή δεν αποτελεί απλώς μια νομική τεχνική διαφορά, αλλά συνδέεται με τον τρόπο με τον οποίο η κοινωνία και οι θεσμοί αναγνωρίζουν το συγκεκριμένο έγκλημα.
«Η άρνηση κυβέρνησης να εντάξει τον όρο γυναικοκτονία στον ποινικό κώδικα δεν είναι μια απλή νομική επιλογή», σημειώνει, χαρακτηρίζοντάς την πολιτική απόφαση που, κατά την άποψή της, συμβάλλει στη συγκάλυψη της πραγματικής φύσης του εγκλήματος.
Η πρόληψη ως απάντηση στην κλιμάκωση της βίας
Η συζήτηση, ωστόσο, δεν μπορεί να εξαντλείται στην καταστολή. Η κα Γκασούκα υπογραμμίζει την ανάγκη ενός ολοκληρωμένου προγράμματος πρόληψης, στη βάση και των υποχρεώσεων που απορρέουν από τη Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης.
Όπως αναφέρει, υπάρχουν προτάσεις και πολιτικές δυνάμεις στην Ελλάδα που μιλούν για ένα πρόγραμμα πρόληψης της βίας, ενώ η Επιτροπή GREVIO έχει επανειλημμένα εντοπίσει παραλείψεις.
«Χρειαζόμαστε εκπαίδευση στα σχολεία, ενίσχυση των δομών υποστήριξης που κινδυνεύουν να κλείσουν, ταχεία απονομή δικαιοσύνης και χρειάζεται πρόληψη από την καθημερινότητά μας», τονίζει.
Η πρόληψη, επομένως, δεν μπορεί να ξεκινά μετά την καταγγελία ή μετά την εκδήλωση της ακραίας βίας. Πρέπει να ξεκινά από την εκπαίδευση, την αναγνώριση των πρώιμων ενδείξεων ελέγχου και κακοποιητικής συμπεριφοράς, την προστασία των θυμάτων και την αποτελεσματική λειτουργία των θεσμών.
«Είναι ευθύνη και των ανδρών»
Η ίδια, επιμένει παντως ότι η αντιμετώπιση της γυναικοκτονίας δεν είναι υπόθεση μόνο των γυναικών: «Είναι ευθύνη και των ανδρών», επαναλαμβάνει, ζητώντας μεγαλύτερη κινητοποίηση από κοινωνικούς και επαγγελματικούς φορείς.
Στο ίδιο πλαίσιο αναφέρεται στην ανάγκη δημόσιων παρεμβάσεων από πανεπιστήμια, συνδικαλιστικούς φορείς και δικηγορικούς συλλόγους, εκφράζοντας την απογοήτευσή της για την απουσία σχετικών ανακοινώσεων.
Το ζητούμενο, κατά την ίδια, είναι μια «συλλογική αφύπνιση». «Είναι ζήτημα δημοκρατίας, ισότητας και κοινωνικής δικαιοσύνης το να μην παραβιάζονται τα θεμελιακά δικαιώματα του μισού πληθυσμού», υπογραμμίζει.
Η γυναικοκτονία στη Νέα Σμύρνη έρχεται έτσι να προσθέσει ένα ακόμη τραγικό κεφάλαιο σε έναν κατάλογο θυμάτων που, όπως επισημαίνει η Μαρία Γκασούκα, συνεχίζει να μεγαλώνει. Πέρα από την καταδίκη του δράστη, το κρίσιμο ερώτημα παραμένει τι μπορεί να γίνει πριν από το επόμενο έγκλημα.
Η απάντηση, σύμφωνα με την ίδια, περνά από την πρόληψη, την εκπαίδευση, την ενίσχυση των δομών προστασίας, την ταχεία απονομή δικαιοσύνης, τη θεσμική αναγνώριση της έμφυλης διάστασης των εγκλημάτων και, κυρίως, από μια κοινωνία που δεν θα περιμένει κάθε φορά την επόμενη γυναικοκτονία για να εκφράσει την αγανάκτησή της.