Ο κίνδυνος για την Ελλάδα από τη σύγκρουση Τουρκίας και Ισραήλ έχει όνομα: σταδιακά τετελεσμένα στη θάλασσα με τα Δωδεκάνησα στην πρώτη γραμμή

• Αποκλεισμένη από το συριακό μέτωπο λόγω της ισραηλινής υπεροχής, η Άγκυρα μετατοπίζει το κέντρο βάρους της πίεσης προς δυσμάς με θαλάσσια πάρκα, γκρίζες ζώνες και το επερχόμενο νομοσχέδιο για τη «Γαλάζια Πατρίδα». Αναλυτές προειδοποιούν ότι η απειλή για την Ελλάδα δεν είναι το θερμό επεισόδιο αλλά η μεθοδική μετατροπή μονομερών διαταγμάτων σε πραγματικότητα στο πεδίο

Η κλιμάκωση ανάμεσα στην Τουρκία και το Ισραήλ, με φόντο τα διαδοχικά ισραηλινά πλήγματα σε συριακό έδαφος, δεν αποτελεί για την Ελλάδα μια μακρινή περιφερειακή κρίση που απλώς παρακολουθεί κανείς από απόσταση ασφαλείας. Αντιθέτως, οι αναλύσεις που πληθαίνουν το τελευταίο διάστημα συγκλίνουν σε ένα ανησυχητικό συμπέρασμα: όσο η Άγκυρα διαπιστώνει ότι το ανατολικό της μέτωπο είναι κλειστό, καθώς μια απευθείας αναμέτρηση με το Ισραήλ εγκυμονεί ανυπολόγιστο κόστος, τόσο πιο ελκυστική γίνεται γι’ αυτήν η κατεύθυνση του Αιγαίου και της Ανατολικής Μεσογείου, όπου εκτιμά ότι μπορεί να κινηθεί με μικρά, ελεγχόμενα βήματα και χαμηλότερο ρίσκο. Το παρόν κείμενο επιχειρεί να αποτυπώσει αναλυτικά τις διαστάσεις αυτού του κινδύνου, όπως προκύπτουν από τις διαθέσιμες πληροφορίες και εκτιμήσεις, χωρίς να καταγράφεται προς το παρόν καμία επιχειρησιακή εξέλιξη στο Αιγαίο.
Η λογική της εκτόνωσης προς δυσμάς
Το θεμέλιο του προβληματισμού είναι η ασυμμετρία ισχύος που αποκάλυψε η κρίση στη Συρία. Η Τουρκία καταδίκασε έντονα το ισραηλινό πλήγμα στη βάση Αμπού αλ Ντουχούρ ως παραβίαση της συριακής κυριαρχίας, όμως δεν ανέλαβε καμία στρατιωτική δράση, στάση που αποδίδεται τόσο στην αποφυγή πολέμου μεταξύ δύο κρατών συνδεδεμένων με τις ΗΠΑ όσο και στον ημιτελή εκσυγχρονισμό της τουρκικής αεροπορίας. Το Ισραήλ έχει τη δυνατότητα να προκαλέσει άμεσα σοβαρές στρατιωτικές ζημιές στην Τουρκία, ενώ στο Αιγαίο η τουρκική ηγεσία εκτιμά ότι μπορεί να δρα σταδιακά, δοκιμάζοντας τα όρια της αντίδρασης της Αθήνας. Με απλά λόγια, η Ελλάδα θεωρείται από την Άγκυρα ο αντίπαλος απέναντι στον οποίο η πίεση κοστίζει λιγότερο. Η ίδια ανάλυση καταλήγει στο κομβικό συμπέρασμα ότι ο κίνδυνος για την Ελλάδα δεν είναι ότι η Τουρκία έχει ήδη αποκτήσει νέα δικαιώματα, αλλά ότι θα επιχειρήσει να μετατρέψει νομικά αμφιλεγόμενες διακηρύξεις σε γεγονότα στη θάλασσα.
Τα θαλάσσια πάρκα ως πρώτη πράξη
Η πρώτη απτή εκδήλωση αυτής της στρατηγικής έχει ήδη συντελεστεί. Με τις προεδρικές αποφάσεις της 15ης Αυγούστου η Τουρκία ανακήρυξε 2 «εθνικά θαλάσσια πάρκα» στο βορειοανατολικό Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο, με όρια που εκτείνονται και πέραν των τουρκικών χωρικών υδάτων. Σύμφωνα με δημοσιεύματα, το πρώτο τοποθετείται στη θαλάσσια περιοχή μεταξύ Λήμνου και Σαμοθράκης, ενώ το δεύτερο σε ζώνη της Ανατολικής Μεσογείου που αποκόπτει το σύμπλεγμα του Καστελόριζου από τη Ρόδο, με τις κινήσεις να εντάσσονται στον ευρύτερο σχεδιασμό της «Γαλάζιας Πατρίδας». Η γεωγραφία των πάρκων δεν είναι τυχαία. Το βόρειο αγγίζει τον νευραλγικό χώρο των στενών και του βορειοανατολικού Αιγαίου, ενώ το νότιο στοχεύει στη γεωστρατηγική καρδιά της ελληνικής υφαλοκρηπίδας στην Ανατολική Μεσόγειο, εκεί όπου το Καστελλόριζο λειτουργεί ως κλειδί για κάθε μελλοντική οριοθέτηση. Είναι ακριβώς αυτή η στόχευση που καθιστά τα Δωδεκάνησα, από τη Ρόδο μέχρι το ακριτικό σύμπλεγμα της Μεγίστης, την πρώτη γραμμή σε οποιοδήποτε σενάριο έμπρακτης αμφισβήτησης.

Η Αθήνα απάντησε άμεσα και σε αυστηρά νομική βάση. Το υπουργείο Εξωτερικών υπογράμμισε ότι στο μέτρο που τα πάρκα καταλαμβάνουν διεθνή ύδατα η εγκαθίδρυσή τους είναι παράνομη, καθώς κανένα κράτος δεν δικαιούται να θεσπίζει μονομερώς προστατευόμενες περιοχές εκτός εθνικής δικαιοδοσίας, ότι είναι παράνομα και στον βαθμό που εκτείνονται εντός ελληνικής υφαλοκρηπίδας και ότι η ενέργεια δεν παράγει κανένα απολύτως έννομο αποτέλεσμα. Ωστόσο, όπως επισημαίνεται από διπλωματικές πηγές, στην Αθήνα γνωρίζουν ότι οι τουρκικές κινήσεις δεν παράγουν νομικά τετελεσμένα ούτε επηρεάζουν τα ελληνικά κυριαρχικά δικαιώματα, την ίδια όμως στιγμή η ανησυχία εστιάζεται στο τι θα ακολουθήσει στην πράξη.
Το σενάριο της έμπρακτης επιβολής και το δίλημμα της Αθήνας
Εδώ βρίσκεται ο πυρήνας του κινδύνου. Τα τουρκικά διατάγματα από μόνα τους δεν παρέχουν στην Άγκυρα διεθνώς αναγνωρισμένο δικαίωμα να απαγορεύει σε ελληνικά σκάφη την αλιεία στην ανοιχτή θάλασσα, όμως ο πραγματικός κίνδυνος θα προέκυπτε αν οι τουρκικές αρχές επιχειρούσαν να επιβάλουν τους κανόνες τους πέραν των χωρικών υδάτων με χρήση ακτοφυλακής ή πολεμικών πλοίων. Σε ένα τέτοιο ενδεχόμενο, η Αθήνα θα βρισκόταν αντιμέτωπη με το δίλημμα είτε να προστατεύσει την ελευθερία της ναυσιπλοΐας και της αλιείας είτε να ανεχθεί τη διαμόρφωση τουρκικών διοικητικών πρακτικών σε αμφισβητούμενες περιοχές. Το δίλημμα αυτό είναι εξ ορισμού παγιδευτικό. Η αδράνεια θα ισοδυναμούσε με σιωπηρή αποδοχή μιας νέας πραγματικότητας, ενώ η δυναμική αντίδραση θα μετέφερε το βάρος της κλιμάκωσης στην ελληνική πλευρά, με ό,τι αυτό συνεπάγεται για τη διεθνή εικόνα και τη διαχείριση της κρίσης. Οπως συμπυκνώνεται στη σχετική ανάλυση, η Τουρκία δεν χρειάζεται να ξεκινήσει μεγάλο πόλεμο ούτε να επιδιώξει άμεση αναγνώριση των αιτημάτων της, αρκεί να μετατρέπει σταδιακά μονομερείς χάρτες και εσωτερικά διατάγματα σε τακτική παρουσία κρατικών υπηρεσιών στη θάλασσα.
Το νομοσχέδιο του Οκτωβρίου και η «ερπύστρια» της δικαιοδοσίας
Ο δεύτερος και ίσως σοβαρότερος βραχίονας της τουρκικής στρατηγικής αναμένεται το φθινόπωρο. Σύμφωνα με αναλυτές, το νομοσχέδιο για τις θαλάσσιες ζώνες που θα κατατεθεί στην τουρκική Εθνοσυνέλευση το αργότερο έως τον Οκτώβριο αποτελεί κείμενο που η Άγκυρα επεξεργάζεται επί σειρά ετών και θα συνιστά την ολοκληρωμένη απάντησή της στον ελληνικό νόμο για τον θαλάσσιο χωροταξικό σχεδιασμό. Η σημασία του είναι θεσμική και όχι μόνο επικοινωνιακή, καθώς αν το νομοσχέδιο προχωρήσει, θα είναι η πρώτη φορά που οι τουρκικές θέσεις για τα ζητήματα αυτά θα αποτυπωθούν σε νόμο, με την κίνηση να ερμηνεύεται και ως έμμεση απάντηση στη συνεργασία Ελλάδας, Γαλλίας, Κύπρου και Ισραήλ για τους υπεράκτιους ενεργειακούς πόρους.
Ιδιαίτερη βαρύτητα έχει η εκτίμηση ότι τα δύο εργαλεία, πάρκα και νομοσχέδιο, λειτουργούν συμπληρωματικά. Αναλυτές επισημαίνουν ότι τα πάρκα ενδέχεται να αποτελούν προπομπό μιας εκτεταμένης τουρκικής ΑΟΖ, με το νομοσχέδιο για τη «Γαλάζια Πατρίδα» να δίνει ενδεχομένως στον Τούρκο πρόεδρο την εξουσιοδότηση να οριοθετεί θαλάσσιες ζώνες μονομερώς, στο πλαίσιο της τακτικής του creeping jurisdiction, δηλαδή της μετατροπής ζωνών περιβαλλοντικής προστασίας σε στρατηγικές εφόσον προστεθούν στο πακέτο των θαλάσσιων κυριαρχικών διεκδικήσεων. Ο κίνδυνος από μια ενδεχόμενη μονομερή ανακήρυξη ΑΟΖ έγκειται στο ό,τι θα δημιουργούσε τετελεσμένο σε βάρος των ελληνικών διεκδικήσεων, περιορίζοντας περιοχές τις οποίες η Αθήνα σήμερα μπορεί να επικαλείται ως οριοθετήσιμες, με την Άγκυρα να τις βαφτίζει δικές της. Παράλληλα, η Τουρκία επαναφέρει τους ισχυρισμούς περί νησιών και βραχονησίδων αμφισβητούμενης κυριαρχίας, με την ευθεία αμφισβήτηση της ελληνικής κυριαρχίας να προκαλεί τη μεγαλύτερη ανησυχία στην Αθήνα και διπλωματικές πηγές να προειδοποιούν ότι η Άγκυρα επιχειρεί σταδιακά να δημιουργήσει νέα τετελεσμένα. Πρόκειται για θέση που η τουρκική πλευρά προβάλλει συστηματικά από την κρίση των Ιμίων το 1996 και έπειτα, γεγονός που δείχνει ότι το σημερινό σκηνικό δεν είναι αυτοσχεδιασμός αλλά συνέχεια μιας μακράς στρατηγικής.
Ο παράγοντας του εσωτερικού χρόνου σε Τουρκία και Ισραήλ
Ο κίνδυνος επιτείνεται από το γεγονός ότι και οι δύο πρωταγωνιστές της κρίσης έχουν εσωτερικούς λόγους να κρατούν την ένταση ψηλά. Στο Ισραήλ, ο πρωθυπουργός δίνει δύσκολη προεκλογική μάχη και η αντιπαράθεση με την Τουρκία καταλαμβάνει διαρκώς μεγαλύτερο χώρο στη στρατηγική του, με αναλυτές να εκτιμούν ότι το «αντιτουρκικό χαρτί» αξιοποιείται για τη συσπείρωση της εκλογικής βάσης. Στην Τουρκία, αντίστοιχα, ο ακροδεξιός κυβερνητικός εταίρος του Τούρκου προέδρου προειδοποίησε ότι η χώρα θα απαντήσει σε κινήσεις που αγνοούν τις θαλάσσιες αξιώσεις της, ενώ η Άγκυρα αισθάνεται αποκλεισμένη από τις εξελίξεις στην Ανατολική Μεσόγειο και ανησυχεί για τη στενή συνεργασία Γαλλίας, Ελλάδας, Κύπρου και Ισραήλ σε θέματα ασφάλειας και ενέργειας. Αυτό το αίσθημα περικύκλωσης είναι ακριβώς το ψυχολογικό υπόστρωμα πάνω στο οποίο μια πιεσμένη τουρκική ηγεσία θα μπορούσε να αναζητήσει διέξοδο εθνικής συσπείρωσης σε ένα πεδίο όπου θεωρεί ότι ελέγχει την κλιμάκωση, δηλαδή απέναντι στην Ελλάδα.
Το τέλος των «ήρεμων νερών» και η ανάγνωση της Αθήνας
Η μετατόπιση αυτή γίνεται ήδη αισθητή στο διπλωματικό παρασκήνιο. Διπλωμάτες και αναλυτές σημειώνουν ότι η ένταση επιστρέφει στα ελληνοτουρκικά και τονίζουν ότι δεν επιτρέπονται κινήσεις επικοινωνιακού εντυπωσιασμού για την αντιμετώπιση των τουρκικών μεθοδεύσεων. Η περίοδος των αποκαλούμενων ήρεμων νερών, που είχε επιτρέψει τη σχετική αποκλιμάκωση των τελευταίων ετών, εμφανίζεται πλέον να εξαντλείται, με την Άγκυρα να επανέρχεται σε λογική συσσώρευσης διεκδικήσεων. Υπάρχει ωστόσο και ένα προηγούμενο που λειτουργεί καθησυχαστικά ως προς τη δυνατότητα της Αθήνας να ακυρώνει τουρκικούς σχεδιασμούς με νομικά και διπλωματικά μέσα. Οπως υπενθυμίζουν διπλωματικές πηγές, ανάλογο αφήγημα είχε συνοδεύσει και το τουρκολιβυκό μνημόνιο, το οποίο κατέστη επί της ουσίας ανεφάρμοστο χάρη στη συμφωνία οριοθέτησης θαλάσσιων ζωνών Ελλάδας και Αιγύπτου. Το δίδαγμα είναι ότι τα μονομερή τουρκικά κείμενα απαντώνται αποτελεσματικότερα με διμερείς συμφωνίες και συμμαχίες παρά με ρητορικές εξάρσεις.