Το δημογραφικό δεν είναι πρόβλημα γεννήσεων αλλά πρόβλημα εμπιστοσύνης

Τα νούμερα του 2024 δεν αφήνουν περι­θώ­ρια παρερ­μη­νείας. Η Ελλάδα κατέ­γραψε 68.467 γεν­νή­σεις και 126.916 θανά­τους. Σχεδόν διπλά­σιοι οι θάνατοι από τις γεν­νή­σεις, με τη φυσική μείωση του πλη­θυ­σμού να ξεπερνά τα 58.000 άτομα μέσα σε έναν χρόνο. Ο δείκτης γήραν­σης έφτασε το 185, δηλαδή ανα­λο­γούν 185 ηλι­κιω­μέ­νοι σε κάθε 100 παιδιά. Και οι προ­βο­λές δεί­χνουν τη χώρα να πέφτει από τα 10,4 εκα­τομ­μύ­ρια σήμερα στα 9,5 εκα­τομ­μύ­ρια το 2050 και στα 8,1 εκα­τομ­μύ­ρια το 2100.

Μπροστά σε αυτά τα στοι­χεία, η εύκολη ανά­γνωση λέει ότι οι Ελλη­νί­δες κάνουν λίγα παιδιά. Είναι όμως λάθος ανά­γνωση. Η Ελλάδα δεν αντι­με­τω­πί­ζει πρό­βλημα γεν­νή­σεων. Αντι­με­τω­πί­ζει πρό­βλημα εμπι­στο­σύ­νης στο μέλλον.

Καστα­νά­κης Κώστας

Δημο­σιο­γρά­φος ΕΣΗΕΠΗΝ

Η σωστή διά­γνωση

Ας το πούμε καθαρά. Οι νέοι δεν αρνού­νται τα παιδιά. Τα ανα­βάλ­λουν και τα ακυ­ρώ­νουν. Τα ανα­βάλ­λουν γιατί δεν βρί­σκουν σπίτι που να αντέ­χουν να πλη­ρώ­σουν, σταθερή δουλειά, μισθό που να φτάνει, μια αίσθηση ότι το αύριο θα είναι καλύ­τερο από το σήμερα.

Τα στοι­χεία επι­βε­βαιώ­νουν αυτή την ανά­γνωση. Ο δείκτης γονι­μό­τη­τας κινεί­ται γύρω στο 1,3 παιδί ανά γυναίκα, πολύ κάτω από το όριο ανα­πλή­ρω­σης των γενεών που βρί­σκε­ται στο 2,1. Και περίπου το 11% των γεν­νή­σεων προ­έρ­χε­ται πλέον από μητέρες σαράντα ετών και άνω, ένα από τα υψη­λό­τερα ποσοστά στην ΕΕ. Όταν το παιδί έρχεται τόσο αργά, η οικο­γέ­νεια χάνει το περι­θώ­ριο για δεύτερο ή τρίτο. Η καθυ­στέ­ρηση, με άλλα λόγια, δεν είναι ιδιο­τρο­πία. Είναι το απο­τύ­πωμα μιας ανα­σφά­λειας που κρατά δεκα­ε­τίες.

Η στέγη ως δημο­γρα­φι­κός παρά­γο­ντας

Αν υπάρχει ένας μοχλός που τα συμπυ­κνώ­νει όλα, αυτός λέγεται στέγαση. Η Τράπεζα της Ελλάδος το έθεσε ξεκά­θαρα: η έντονη άνοδος των ενοι­κίων αντα­να­κλά διαρ­θρω­τι­κές ανι­σορ­ρο­πίες στην αγορά κατοι­κίας. Πίσω από αυτή την τεχνική δια­τύ­πωση κρύ­βε­ται μια απλή αλήθεια. Όταν ένα νέο ζευγάρι δίνει το μισό του εισό­δημα σε ενοίκιο, δεν ανα­βάλ­λει μια αγορά. Ανα­βάλ­λει ένα παιδί.

Η πολι­τεία το ανα­γνώ­ρισε. Η υπουρ­γός Κοι­νω­νι­κής Συνοχής και Οικο­γέ­νειας, Δόμνα Μιχαη­λί­δου, παρα­δέ­χτηκε τον Ιούνιο του 2026 ότι το δημο­γρα­φικό δεν λύνεται με επι­δό­ματα, αλλά χρειά­ζε­ται στέγη, εργασία και στήριξη της οικο­γέ­νειας. Παρου­σί­ασε μάλιστα το πρό­γραμμα «Σπίτι μου», που ωφέλησε πάνω από 21.000 πολίτες, και περίπου 2.300 κοι­νω­νι­κές κατοι­κίες. Η κατεύ­θυνση είναι σωστή. Το μέγεθος όμως είναι ελά­χι­στο μπροστά σε μια κρίση που αφορά εκα­το­ντά­δες χιλιά­δες νέους. Λίγες χιλιά­δες κατοι­κίες δεν αλλά­ζουν την απόφαση μιας ολό­κλη­ρης γενιάς.

Εργασία, μισθοί και ο μεγάλος αόρατος μοχλός

Εδώ το πρω­τό­τυπο σχέδιο που μου δόθηκε άφηνε ένα κενό, και είναι το πιο σημα­ντικό. Η Ελλάδα παρα­μέ­νει τελευ­ταία στην ΕΕ στη συμ­με­τοχή των γυναι­κών στην αγορά εργα­σίας. Αυτό δεν είναι δευ­τε­ρεύ­ουσα λεπτο­μέ­ρεια. Είναι ίσως ο ισχυ­ρό­τε­ρος μοχλός που έχουμε αφήσει ανε­νεργό.

Γιατί το δημο­γρα­φικό δεν λύνεται πιέ­ζο­ντας τις γυναί­κες να επι­λέ­ξουν ανάμεσα στην καριέρα και στο παιδί. Λύνεται όταν δεν χρειά­ζε­ται να επι­λέ­ξουν. Σήμερα η αγορά εργα­σίας τιμωρεί έμμεσα τη μητρό­τητα: επι­σφά­λεια, φόβος από­λυ­σης, χαμηλοί μισθοί. Η Ελλάδα ψήφισε άδεια πατρό­τη­τας δεκα­τεσ­σά­ρων ημερών και γονικές άδειες με τον νόμο 4808 του 2021, και αυτό μετράει. Όμως ο νόμος στα χαρτιά δεν αρκεί όταν η πραγ­μα­τι­κό­τητα στην επι­χεί­ρηση παρα­μέ­νει εχθρική.

Και εδώ ο ΟΟΣΑ δίνει την πιο χρήσιμη συμ­βουλή. Η πρό­σβαση σε βρε­φο­νη­πιακή φρο­ντίδα αυξάνει τη γονι­μό­τητα περισ­σό­τερο από τα εφάπαξ επι­δό­ματα, γιατί μειώνει το πραγ­μα­τικό κόστος του δεύ­τε­ρου και του τρίτου παιδιού. Το επίδομα γέννας λει­τουρ­γεί σαν ασπι­ρίνη. Ο παι­δι­κός σταθμός λει­τουρ­γεί σαν θερα­πεία.

Η γενιά που εξάγαμε

Υπάρχει και μια ακόμη αιμορ­ρα­γία που υπο­τι­μή­σαμε. Από το 2010, περίπου 660.000 Έλληνες έφυγαν στο εξω­τε­ρικό. Δεν έφυγε ένα τυχαίο δείγμα του πλη­θυ­σμού. Έφυγαν κυρίως άνθρω­ποι 25 έως 44 ετών, στην πλειο­νό­τητά τους πτυ­χιού­χοι. Με άλλα λόγια, η χώρα εξήγαγε ακριβώς τον πλη­θυ­σμό ανα­πα­ρα­γω­γι­κής και παρα­γω­γι­κής ηλικίας, τους ανθρώ­πους που θα έκαναν εδώ τα παιδιά της επό­με­νης γενιάς.

Τα τελευ­ταία χρόνια ένα μέρος αυτής της γενιάς επι­στρέ­φει, καθώς περίπου 423.000 έχουν ήδη γυρίσει. Η επι­στροφή όμως μένει εύθραυ­στη, και τα εμπόδια είναι ακριβώς τα ίδια που γεννούν το δημο­γρα­φικό: η δυσκο­λία να βρει κανείς σπίτι και οι χαμηλοί μισθοί. Όποιος θέλει να γυρίσει σκο­ντά­φτει στους ίδιους τοίχους που έσπρω­ξαν τους νέους να φύγουν. Το brain drain, λοιπόν, δεν είναι ξεχω­ρι­στό πρό­βλημα. Είναι η ίδια ανα­σφά­λεια με άλλο πρόσωπο.

Τι δεν είναι λύση

Ας ξεκα­θα­ρί­σουμε και κάτι ακόμη, γιατί σε κάθε συζή­τηση για το δημο­γρα­φικό κάποιοι το φέρνουν στο τραπέζι. Ο περιο­ρι­σμός των ανα­πα­ρα­γω­γι­κών δικαιω­μά­των των γυναι­κών δεν απο­τε­λεί δημο­γρα­φική πολι­τική. Συγκρού­ε­ται με δικαιώ­ματα υγείας και δεν παράγει παιδιά, παράγει μόνο κίνδυνο. Η σοβαρή πολι­τική κινεί­ται αντί­στροφα: σεξουα­λική αγωγή, πρό­σβαση στην αντι­σύλ­ληψη, συμ­βου­λευ­τική, και κυρίως οικο­νο­μική ασφά­λεια ώστε μια γυναίκα που θέλει να κρα­τή­σει ένα παιδί να μπορεί να το κάνει χωρίς φόβο.

Τι θα έκανε πραγ­μα­τικά τη διαφορά

Το δημο­γρα­φικό δεν λύνεται με ένα επίδομα ούτε με ένα σύνθημα. Λύνεται με ασφά­λεια, και η ασφά­λεια χτί­ζε­ται σε λίγους αλλά γερούς πυλώνες.

Πρώτα η στέγη. Η χώρα χρειά­ζε­ται μαζικό πρό­γραμμα προ­σι­τής κατοι­κίας για νέους, με αξιο­ποί­ηση κενών και δημό­σιων ακι­νή­των, σε κλίμακα δεκάδων χιλιά­δων και όχι λίγων χιλιά­δων. Έπειτα η εργασία: στα­θε­ρές θέσεις, μισθοί που να συν­δέ­ο­νται με την παρα­γω­γι­κό­τητα, και πραγ­μα­τική, ελεγ­χό­μενη προ­στα­σία των εγκύων και των νέων γονέων. Μετά η φρο­ντίδα: καθο­λική πρό­σβαση σε βρε­φο­νη­πιακό σταθμό, που απε­λευ­θε­ρώ­νει κυρίως τις γυναί­κες να μείνουν στην εργασία και να κάνουν το επόμενο παιδί. Και τέλος η περι­φέ­ρεια, με για­τρούς, σχολεία και συγκοι­νω­νίες, ώστε να μην αδειά­ζει η ύπαι­θρος προς τα δύο μεγάλα αστικά κέντρα.

Όλα αυτά κοστί­ζουν, και κοστί­ζουν πολύ. Κοστί­ζουν όμως λιγό­τερο από μια χώρα 8 εκα­τομ­μυ­ρίων με τον έναν στους τρεις άνω των 65, που δεν θα έχει αρκε­τούς εργα­ζό­με­νους για να στη­ρί­ξει τις συντά­ξεις και την ανά­πτυξή της.

Το πραγ­μα­τικό δια­κύ­βευμα

Στο τέλος, το δημο­γρα­φικό είναι ο καθρέ­φτης όλων των άλλων. Ενώνει την οικο­νο­μία, τη στέγη, την εργασία, τους μισθούς, την υγεία και την περι­φέ­ρεια σε ένα ερώτημα: εμπι­στεύ­ε­ται ο νέος άνθρω­πος αρκετά το μέλλον του εδώ ώστε να ριζώσει; Η ίδια ανα­σφά­λεια που αδειά­ζει τις κούνιες σπρώ­χνει τους νέους στο αερο­πλάνο της φυγής και τρέφει την οργή που εκμε­ταλ­λεύ­ε­ται η ακρο­δε­ξιά. Είναι όλα όψεις του ίδιου προ­βλή­μα­τος.

Γι’ αυτό η απά­ντηση δεν μπορεί να είναι συντη­ρη­τική πίεση στα σώματα των γυναι­κών. Πρέπει να είναι μια προ­ο­δευ­τική πολι­τική ασφά­λειας για οικο­γέ­νειες, νέους και παιδιά. Μια χώρα που θέλει παιδιά οφείλει πρώτα να δώσει στους νέους της ένα μέλλον που να αξίζει να φέρεις ένα παιδί μέσα του.

Πηγές

1.      ΕΛΣΤΑΤ, «Στοι­χεία Φυσικής Κίνησης Πλη­θυ­σμού 2024» (3 Οκτ. 2025) και εκτι­μώ­με­νος πλη­θυ­σμός: 68.467 γεν­νή­σεις, 126.916 θάνατοι, φυσική μείωση ~58.000, δείκτης γήραν­σης 185,4, πλη­θυ­σμός ~10,37 εκατ.

2.      Eurostat / Capital / ΙΟΒΕ: δείκτης γονι­μό­τη­τας ~1,3, προ­βο­λές πλη­θυ­σμού 9,5 εκατ. (2050) και 8,1 εκατ. (2100), μείωση γυναι­κών ανα­πα­ρα­γω­γι­κής ηλικίας ~28% έως το 2050

3.      Τράπεζα της Ελλάδος, Έκθεση Διοι­κητή για το 2025 (Απρ. 2026): άνοδος ενοι­κίων και διαρ­θρω­τι­κές ανι­σορ­ρο­πίες στην κατοι­κία

4.      Υπουρ­γείο Κοι­νω­νι­κής Συνοχής και Οικο­γέ­νειας / Δ. Μιχαη­λί­δου (4 Ιουν. 2026): δηλώ­σεις και μέτρα στέ­γα­σης, πρό­γραμμα «Σπίτι μου», κοι­νω­νι­κές κατοι­κίες

5.      ΟΟΣΑ (OECD Family Database, 2026): η βρε­φο­νη­πιακή φρο­ντίδα αυξάνει τη γονι­μό­τητα περισ­σό­τερο από τα εφάπαξ επι­δό­ματα

6.      ΣΕΒ / CNN Greece: brain drain ~660.000 από το 2010 (κυρίως 25-44 ετών, πτυ­χιού­χοι), επι­στροφή ~423.000, εμπόδια στέγη και μισθοί

7.      ΟΗΕ (Replacement Migration): η μετα­νά­στευση μετριά­ζει αλλά δεν εξα­φα­νί­ζει τη γήρανση

8.      ν. 4808/2021: άδεια πατρό­τη­τας και γονικές άδειες