Λίνα Μενδώνη: Να επιστραφούν οι παράνομα εξαχθείσες αρχαιότητες από οποιαδήποτε χώρα, αποτελώντας μέρος της συλλογικής ταυτότητας τους

Σε ειδική τελετή, που διορ­γα­νώ­θηκε στο Μητρο­πο­λι­τικό Μουσείο της Νέας Υόρκης, η Υπουρ­γός Πολι­τι­σμού Λίνα Μενδώνη παρέ­λαβε από τον Διευ­θυ­ντή του ΜΕΤ Max Hollein την χάλκινη κεφαλή του γρύπα από την Αρχαία Ολυμπία, που μέχρι χθες κατείχε περί­ο­πτη θέση στην πτέρυγα της Συλ­λο­γής των Ελλη­νι­κών και των Ρωμαϊ­κών Αρχαιο­τή­των.

Η χάλκινη κεφαλή του γρύπα, η οποία κοσμούσε χάλκινο τρι­πο­δικό λέβητα και χρο­νο­λο­γεί­ται στα 650-625 π.Χ., απο­τε­λεί ένα εξαί­ρετο δείγμα της αρχαίας ελλη­νι­κής μεταλ­λο­τε­χνίας επι­στρέ­φει στην Ελλάδα κατόπιν μακράς και συστη­μα­τι­κής συνερ­γα­σίας του Υπουρ­γείου Πολι­τι­σμού και του Μου­σείου.

Όπως σημεί­ωσε η Υπουρ­γός Πολι­τι­σμού στον χαι­ρε­τι­σμό της στην τελετή, «ο συγκε­κρι­μέ­νος επα­να­πα­τρι­σμός είναι ιδιαί­τερα σημα­ντι­κός, καθώς δεν είναι το απο­τέ­λε­σμα αιτή­μα­τος διεκ­δί­κη­σης από τις ελλη­νι­κές αρχές. Αντί­θετα, το ίδιο το ΜΕΤ, το 2018, ανέλαβε την πρω­το­βου­λία να διε­ρευ­νή­σει την προ­έ­λευση αυτής της κεφαλής γρύπα, η οποία ήταν μέρος της Συλ­λο­γής Ελλη­νι­κών και Ρωμαϊ­κών αρχαιο­τή­των από τις αρχές της δεκα­ε­τίας του 1970, μετά από ιδιω­τική δωρεά».

Η Λίνα Μενδώνη τόνισε ότι «η πράξη αυτή απο­τε­λεί από­δειξη της δέσμευ­σης του Μου­σείου για επι­στη­μο­νική ακε­ραιό­τητα, επαγ­γελ­μα­τική ηθική και σεβασμό στην πολι­τι­στική κλη­ρο­νο­μιά. Αντα­να­κλά, επίσης, μια ευρύ­τερη αλλαγή στις πρα­κτι­κές των μου­σείων παγκο­σμίως -που δίνει έμφαση στη δέουσα επιμέλεια- στην αξιο­λό­γηση όχι μόνο της νομι­μό­τη­τας αλλά και της ηθικής βάσης συγκρό­τη­σης των Συλ­λο­γών τους. Αυτή η δυνα­μική προ­σέγ­γιση, την οποία είμαστε στην ευχά­ρι­στη θέση να βλέ­πουμε να κερ­δί­ζει δυνα­μική σε κορυ­φαί­ους πολι­τι­στι­κούς θεσμούς, ανα­γνω­ρί­ζει τη σημασία των ειλι­κρι­νών και εποι­κο­δο­μη­τι­κών συνερ­γα­σιών μεταξύ των Μου­σείων και των Οργα­νι­σμών που δια­χει­ρί­ζο­νται την πολι­τι­στική κλη­ρο­νο­μιά. Η Ελλάδα είναι μεταξύ των χωρών, των οποίων οι πολι­τι­στι­κοί θησαυ­ροί έχουν υποστεί κλοπή και παρά­νομη δια­κί­νηση. Πιστεύω ακρά­δα­ντα ότι όλες οι αρχαιό­τη­τες που έχουν απο­μα­κρυν­θεί παρά­νομα από οποια­δή­ποτε χώρα πρέπει να επι­στρέ­ψουν στον γενέ­θλιο τόπο τους και στους νόμι­μους ιδιο­κτή­τες τους, ως ουσια­στικό μέρος της συλ­λο­γι­κής τους ταυ­τό­τη­τας».

Ο Διευ­θυ­ντής του ΜΕΤ Max Hollein στον χαι­ρε­τι­σμό του χαρα­κτή­ρισε τον επα­να­πα­τρι­σμό ως «μια πάρα πολύ ιδιαί­τερη στιγμή για τη συνερ­γα­σία του ΜΕΤ και του Υπουρ­γείου Πολι­τι­σμού» και τόνισε: «Είναι ένας πάρα πολύ σημα­ντι­κός επα­να­πα­τρι­σμός, ενός από τα πιο εμβλη­μα­τικά εκθέ­ματα της Συλ­λο­γής Ελλη­νι­κών και Ρωμαϊ­κών αρχαιο­τή­των. Είναι η χάλκινη κεφαλή γρύπα, που διε­ρευ­νή­σαμε, εξε­τά­σαμε και κατα­λή­ξαμε στο συμπέ­ρα­σμα ότι δεν έφυγε νόμιμα από τη χώρα προ­έ­λευ­σής του, την Ελλάδα. Η συνερ­γα­σία μεταξύ του ΜΕΤ και του Ελλη­νι­κού Υπουρ­γείου Πολι­τι­σμού βασί­ζε­ται στην κοινή πεποί­θηση για διεθνή συνερ­γα­σία στην προ­στα­σία και την ανά­δειξη της πολι­τι­στι­κής κλη­ρο­νο­μιάς».

Η έρευνα  από την αρμόδια Διεύ­θυνση Τεκ­μη­ρί­ω­σης και Προ­στα­σίας Πολι­τι­στι­κών Αγαθών του Υπουρ­γείου Πολι­τι­σμού στο Αρχείο της Αρχαιο­λο­γι­κής Υπη­ρε­σίας απέ­δειξε πέραν πάσης αμφι­βο­λίας ότι η κεφαλή του γρύπα στο ΜΕΤ ταυ­τί­ζε­ται με εκείνη που είχε βρεθεί στην Αρχαία Ολυμπία, τον Δεκέμ­βριο 1914, από τον επι­με­λητή του Μου­σείου Θεμι­στο­κλή Καρα­χά­λιο. Το αρχαίο είχε εντο­πι­στεί στην κοίτη του ποταμού Κλαδέου, δίπλα στο αρχαίο Γυμνά­σιο της Ολυ­μπίας, σε χώματα που είχαν παρα­συρ­θεί από το ποτάμι και είχε παρα­δο­θεί από τον επι­με­λητή στο Μουσείο της Αρχαίας Ολυ­μπίας, όπου έγινε ο καθα­ρι­σμός του. Η πρώτη δημο­σί­ευση  της αρχαίας κεφαλής με φωτο­γρα­φική τεκ­μη­ρί­ωση έγινε το 1915, στο Αρχαιο­λο­γικό Δελτίο, την επίσημη έκδοση της Αρχαιο­λο­γι­κής Υπη­ρε­σίας. Σύμφωνα με το αρχειακό υλικό που εντό­πισε η αρμόδια Διεύ­θυνση,  ο γρύπας κλάπηκε την δεκα­ε­τία του 1930 από το Μουσείο, όπου παρέ­μενε μέχρι τότε ακα­τά­γρα­φος. Η πρώτη αναφορά στην απώλειά του γίνεται το 1937-1938, στην ετήσια έκθεση των Γερ­μα­νών ανα­σκα­φέων της Ολυ­μπίας. Το 1940 η Αρχαιο­λο­γική Υπη­ρε­σία διε­ρεύ­νησε την υπόθεση της κλοπής, η οποία φαί­νε­ται ότι έγινε  το 1936  και προ­χώ­ρησε στις ενδε­δειγ­μέ­νες ενέρ­γειες κατά των προ­σώ­πων που είχαν την ευθύνη της φύλαξης των συλ­λο­γών την περίοδο αυτή.

Η αντί­στοιχη έρευνα στα αρχεία του ΜΕΤ επι­βε­βαί­ωσε το χρόνο κλοπής της κεφαλής, καθώς φαί­νε­ται ότι αυτή πωλή­θηκε το καλο­καίρι του 1936 από Έλληνα αρχαιο­πώλη στον Αμε­ρι­κανό αρχαιο­πώλη J. Brummer, για να πωληθεί στη συνέ­χεια, το 1948, στον W. C. Baker, και να κατα­λή­ξει κατόπιν δωρεάς, το 1971, μαζί με τα υπό­λοιπα αντι­κεί­μενα της Συλ­λο­γής Baker,  στο Μητρο­πο­λι­τικό Μουσείο της Νέας Υόρκης.

Στην τελετή παρέ­στη­σαν η Γενική Πρό­ξε­νος της Ελλάδας στη Νέα Υόρκη, Ιφι­γέ­νεια Καναρά, η πάρε­δρος του Νομικού Συμ­βου­λίου του Κράτους Ευθυμία Γκαράνη, η Γενική Διευ­θύ­ντρια του Αρχαιο­λο­γι­κού Μου­σείου Θεσ­σα­λο­νί­κης, Ανα­στα­σία Γκα­δό­λου, ο Πρό­ε­δρος του Δ.Σ. του Βυζα­ντι­νού και Χρι­στια­νι­κού Μου­σείου Αθηνών Γεώρ­γιος Τσα­πρού­νης, η Διευ­θύ­ντρια Τεκ­μη­ρί­ω­σης και Προ­στα­σίας Πολι­τι­στι­κών Αγαθών του ΥΠΠΟ Βάσω Παπα­γε­ωρ­γίου και η Τμη­μα­τάρ­χης Τεκ­μη­ρί­ω­σης και Προ­στα­σίας Πολι­τι­στι­κών Αγαθών Έλενα Βλα­χο­γιάννη.