Η σημειολογία της ομιλίας Τραμπ στην 80ή ΓΣ του ΟΗΕ: Μεταξύ μονομέρειας και επιλεκτικής ηγεμονίας

Εισα­γωγή

Η πρό­σφατη ομιλία του Προ­έ­δρου Ντό­ναλντ Τραμπ στη 80ή Γενική Συνέ­λευση του ΟΗΕ, τον Σεπτέμ­βριο 2025, απο­τε­λεί τομή για τη σύγ­χρονη αμε­ρι­κα­νική εξω­τε­ρική πολι­τική και δίνει ξεκά­θαρο στίγμα ως προς τη θέση των ΗΠΑ απέ­να­ντι στους διε­θνείς θεσμούς και το παγκό­σμιο σύστημα. Με ιδιαί­τερα αιχμηρή και επι­θε­τική ρητο­ρική, ο Τραμπ επέλεξε να ασκήσει δημόσια κριτική στον ΟΗΕ, θεω­ρώ­ντας τον ανα­πο­τε­λε­σμα­τικό στην αντι­με­τώ­πιση διεθνών συγκρού­σεων και σπατάλη πόρων χωρίς ουσια­στικό αντί­κρι­σμα. Στό­χευσε, κυρίως, σε φλέ­γο­ντα ζητή­ματα όπως η μετα­νά­στευση – που χαρα­κτή­ρισε ως απειλή για τα εθνικά σύνορα – και η κλι­μα­τική αλλαγή, την οποία χαρα­κτή­ρισε ανοιχτά ως «τη μεγα­λύ­τερη απάτη», απορ­ρί­πτο­ντας κάθε έννοια συλ­λο­γι­κής δράσης για το περι­βάλ­λον. Παράλ­ληλα, άφησε περι­θώ­ριο συνερ­γα­σίας μόνο προς κράτη που υιο­θε­τούν το δόγμα της εθνικής κυριαρ­χίας και αυστη­ρών συνόρων.

Η σημειο­λο­γία της παρέμ­βα­σής του στην 80ή Γενική Συνέ­λευση υπο­γραμ­μί­ζει τη ριζική στροφή των ΗΠΑ προς μια εθνο­κε­ντρική και συγκρου­σιακή διεθνή στρα­τη­γική, ενι­σχύ­ο­ντας το ερώτημα για το μέλλον των πολυ­με­ρών θεσμών σε ένα περι­βάλ­λον όλο και μεγα­λύ­τε­ρου γεω­πο­λι­τι­κού αντα­γω­νι­σμού. Τίθε­νται καίρια ερω­τή­ματα ως προς τη στα­θε­ρό­τητα και τη νομι­μο­ποί­ηση της διε­θνούς τάξης, τη στιγμή που οι ΗΠΑ απο­μα­κρύ­νο­νται από την ιστο­ρική παρά­δοση της συλ­λο­γι­κής ασφά­λειας και του θεσμι­κού δια­λό­γου. Δεν πρό­κει­ται απλώς για αμφι­σβή­τηση του Οργα­νι­σμού Ηνω­μέ­νων Εθνών, αλλά για μια συνο­λική επα­να­το­πο­θέ­τηση του ρόλου της ισχύος στη διεθνή δια­κυ­βέρ­νηση.

Το Δόγμα America First 

Εν προ­κει­μένω, ο  Τραμπ , ως οπαδός της realpolitik προ­τάσ­σει το Δίκαιο του Ισχυρού έναντι του Διε­θνούς Δικαίου και ανα­σύ­ρει τη συζή­τηση για το κατά πόσο οι οργα­νι­σμοί όπως ο ΟΗΕ μπορούν να επι­βιώ­σουν ή να ενδυ­να­μω­θούν σε μια εποχή που η πραγ­μα­τι­στική πολι­τική επι­σκιά­ζει τις ηθικές και συλ­λο­γι­κές επι­τα­γές.

Η λογική του America First καλ­λιερ­γεί έναν σκληρό, ρεα­λι­στι­κού τύπου πολι­τικό ορθο­λο­γι­σμό, στον οποίο οι διε­θνείς θεσμοί εκλαμ­βά­νο­νται ως επί­δι­κοι μηχα­νι­σμοί που περιο­ρί­ζουν την ελευ­θε­ρία δράσης της υπερ­δύ­να­μης. Οι περι­κο­πές στις αμε­ρι­κα­νι­κές χρη­μα­το­δο­τή­σεις προς τον ΟΗΕ (υπο­λο­γι­ζό­με­νες σε άνω των 2 δισ. δολα­ρίων το 2025), η απο­χώ­ρηση από βασι­κούς οργα­νι­σμού, όπως ο WHO και το Συμ­βού­λιο Ανθρω­πί­νων Δικαιω­μά­των, καθώς και η συστη­μα­τική ανα­θε­ώ­ρηση της συμ­με­το­χής των ΗΠΑ σε διε­θνείς συν­θή­κες κατα­δει­κνύ­ουν μια στρα­τη­γική απρο­κά­λυ­πτης απο­στα­σιο­ποί­η­σης από το μετα­πο­λε­μικό πολυ­με­ρές σύστημα. Στο ίδιο μήκος κύματος, η απο­χώ­ρηση των ΗΠΑ από τη Συμ­φω­νία του Παρι­σιού για το Κλίμα απο­κά­λυψε την απο­στροφή της διοί­κη­σης Τραμπ προς τις διε­θνείς συλ­λο­γι­κές δια­δι­κα­σίες, αφή­νο­ντας κενό ηγεσίας που προ­σπά­θη­σαν να καλύ­ψουν αντα­γω­νι­στικά η Ευρω­παϊκή Ένωση και η Κίνα, τόσο στο πεδίο της διπλω­μα­τίας όσο και στην υιο­θέ­τηση πολι­τι­κών για την αντι­με­τώ­πιση της κλι­μα­τι­κής κρίσης

Η προ­σέγ­γιση Τραμπ υπήρξε ιδιαί­τερα εμφανής στη Μέση Ανατολή, όπου οι Ηνω­μέ­νες Πολι­τείες ευθυ­γραμ­μί­στη­καν με τις θέσεις του Ισραήλ, ιδιαί­τερα στα ζητή­ματα της Ιερου­σα­λήμ και του Παλαι­στι­νια­κού. Η ανα­γνώ­ριση της Ιερου­σα­λήμ ως πρω­τεύ­ου­σας το 2017 και το λεγό­μενο «Σχέδιο Ειρήνης» του 2020, που καταρ­τί­στηκε χωρίς ουσια­στική δια­πραγ­μά­τευση ή τη συγκα­τά­θεση των Παλαι­στι­νίων[1], απο­δυ­νά­μω­σαν τον ρόλο του ΟΗΕ στο Παλαι­στι­νιακό ζήτημα και ακύ­ρω­σαν το θεσμικό του απο­τύ­πωμα ως φορέα δια­με­σο­λά­βη­σης, ενι­σχύ­ο­ντας μια λογική μονο­με­ρούς επι­βο­λής, ενώ στη Τραμπ 2.0 εποχή  τάχθη­καν ανοιχτά υπερ του Ισραήλ ακόμα και στην ανθρω­πιο­στική κρίση που δημιουρ­γή­θηκε από το Νετα­νιά­χου προ­χω­ρώ­ντας μάλιστα  στο τερ­μα­τι­σμό της χρη­μα­το­δό­τη­σης προς τον ΟΗΕ και ειδικά προς την UNRWA για τους Παλαι­στί­νιους πρό­σφυ­γες, γεγονός που συνέ­βαλε στην περαι­τέρω περι­θω­ριο­ποί­ηση της παλαι­στι­νια­κής πλευράς στο διεθνές πεδίο.

Επο­μέ­νως, η μη ψήφιση του νέου σχεδίου που κατα­τέ­θηκε από τη Γαλλία και τη Σαου­δική Αραβία στη Γενική Συνέ­λευση του ΟΗΕ και εγκρί­θηκε με συντρι­πτική πλειο­ψη­φία, η «Δια­κή­ρυξη της Νέας Υόρκης για την Ειρη­νική Διευ­θέ­τηση του Παλαι­στι­νια­κού Ζητή­μα­τος και την Εφαρ­μογή της Λύσης των Δύο Κρατών» ήταν ανα­με­νό­μενο να μη ψηφι­στεί από τις ΗΠΑ.

Εν κατα­κλείδι,

Η πολι­τική δια­κή­ρυξη περί «κυρί­αρ­χης Αμε­ρι­κής» λει­τουρ­γεί ως νέα ιδε­ο­λο­γική αφήγηση, η οποία υπε­ρα­σπί­ζε­ται την ανεν­δοί­α­στη προ­ώ­θηση των εθνικών συμ­φε­ρό­ντων, ακόμη και εις βάρος παρα­δο­σια­κών συμ­μά­χων ή δεσμεύ­σεων. Οι ΗΠΑ υπό τον Τραμπ επι­λέ­γουν συνει­δητά να οικο­δο­μούν ευκαι­ρια­κές συμ­μα­χίες και να απο­στα­σιο­ποιού­νται από σχήματα συνερ­γα­σίας που δεν συνά­δουν με την άμεση τους ατζέντα. Η λογική αυτή έχει εντεί­νει το δια­τλα­ντικό ρήγμα, ενι­σχύ­ο­ντας τάσεις εμπο­ρι­κής αντι­πα­ρά­θε­σης με την ΕΕ και υπο­νο­μεύ­ο­ντας κοινές πρω­το­βου­λίες στον τομέα της άμυνας και ασφά­λειας.

Το απο­τέ­λε­σμα είναι ένα διεθνές περι­βάλ­λον αυξα­νό­με­νης θεσμι­κής αβε­βαιό­τη­τας και στρα­τη­γι­κού κατα­κερ­μα­τι­σμού. Ενώ οι Ηνω­μέ­νες Πολι­τείες παρα­μέ­νουν υπερ­δύ­ναμη, η αξιο­πι­στία τους ως θεμα­το­φύ­λα­κας της διε­θνούς τάξης βρί­σκε­ται σε διαρκή απο­δό­μηση, αφή­νο­ντας χώρο στην Ευρώπη, την Κίνα και περι­φε­ρεια­κές δυνά­μεις να ανα­ζη­τή­σουν εναλ­λα­κτι­κές μορφές θεσμι­κής και γεω­πο­λι­τι­κής ηγεσίας.

Το ερώτημα που μένει ανοικτό – και το οποίο τίθεται επι­τα­κτικά μετά την ομιλία Τραμπ – είναι αν το διεθνές σύστημα μπορεί να ισορ­ρο­πή­σει μεταξύ της ωμής ισχύος και των απαι­τή­σεων συλ­λο­γι­κής νομι­μο­ποί­η­σης και συνύ­παρ­ξης, καθώς και αν οι ΗΠΑ θα παρα­μεί­νουν ρυθ­μι­στής ή θα διο­λι­σθή­σουν σε μια απο­μο­νω­τική πορεία που επι­τα­χύ­νει τις παθο­γέ­νειες της σύγ­χρο­νης διε­θνούς πολι­τι­κής.

Αλήθεια, «Ποιον κόσμο θέλουμε να οικο­δο­μή­σουμε μαζί;» όπως τόνισε στην εναρ­κτή­ρια ομιλία του στη 80ή Γενική Συνέ­λευση του ΟΗΕ, ο Γενικός Γραμ­μα­τέας Αντόνιο Γκου­τέ­ρες απηύ­θυνε ένα παγκό­σμιο προ­σκλη­τή­ριο συλ­λο­γι­κής ευθύνης, θέτο­ντας το ερώτημα:

Δρ Ελευ­θε­ρία Φτα­κλάκη

Πολι­τι­κός Επι­στή­μων/Διε­θνο­λό­γος

 Διδά­κτωρ ευρω­παϊ­κών σπουδών και διε­θνούς πολι­τι­κής