Τα εμβληματικά κτήρια της Ρόδου μέσα από τον κινηματογραφικό φακό

• Από τις προ­πο­λε­μι­κές λήψεις του Ινστι­τού­του Luce και τις χρυσές δεκα­ε­τίες του ελλη­νι­κού σινεμά, μέχρι τον Ρότζερ Μουρ, τον Πουαρό και το Μπό­λι­γουντ

• Πώς το Ακταίον, το «Ρόδων» και η Καλ­λι­θέα προ­βλή­θη­καν στην οθόνη

Το πρό­σφατο κλεί­σιμο του Ακταίον επα­νέ­φερε στη συζή­τηση την ιστορία ενός από τα πιο εμβλη­μα­τικά κτήρια της Ρόδου όπως έχουν προ­βλη­θεί μέσα από τον κινη­μα­το­γράφο. Ανάμεσα σε αυτή τη δια­δρομή υπάρχει και ένα βουβό κινη­μα­το­γρα­φικό φιλμ. Στο αρχείο του ιτα­λι­κού Ινστι­τού­του Luce, η κάμερα κατα­γρά­φει το κτήριο ως Circolo Italia, με την παλαιό­τερη μορφή του, τις καμάρες και τον κόσμο συγκε­ντρω­μένο μπροστά του.

Η λήψη ανήκει στο «Rodi», με χρο­νο­λό­γηση αρχείου από το 1924 έως το 1931. Στο ίδιο φιλμ εμφα­νί­ζο­νται το Ξενο­δο­χείο των Ρόδων, λουό­με­νοι στην παραλία μπροστά του και επι­σκέ­πτες στις βερά­ντες του. Είναι ένα μέρος της κινη­μα­το­γρα­φι­κής ιστο­ρίας της Ρόδου που αρχίζει πριν από τις γνωστές ελλη­νι­κές κωμω­δίες και τις μεγάλες ξένες παρα­γω­γές.

Από αυτές τις προ­πο­λε­μι­κές εικόνες μέχρι τις σκηνές της Καλ­λι­θέας με την Αλίκη Βου­γιου­κλάκη, τον Ρότζερ Μουρ και τον Πουαρό, μπορεί κανείς να παρα­κο­λου­θή­σει τις αλλαγές στη χρήση και στην εικόνα των ίδιων χώρων. Η του­ρι­στική ανά­πτυξη, η αρχι­τε­κτο­νική της ιτα­λι­κής περιό­δου και η καθη­με­ρι­νό­τητα του νησιού περνούν μέσα από δια­φο­ρε­τικά κινη­μα­το­γρα­φικά είδη.

Το Ακταίον με την παλαιό­τερη όψη του

Στο «Rodi» η ταύτιση του Circolo Italia στη­ρί­ζε­ται στον μεσό­τι­τλο που προη­γεί­ται της λήψης και στην περι­γραφή των σκηνών από το ίδιο το αρχείο. Ο μεσό­τι­τλος το τοπο­θε­τεί στο Foro Italico, στο κέντρο της νέας πόλης. Ακο­λου­θεί η εξω­τε­ρική άποψη του κτηρίου από την πλευρά του νερού.

Το σημε­ρινό Ακταίον έχει περάσει από αρχι­τε­κτο­νι­κές επεμ­βά­σεις και δια­φο­ρε­τι­κές χρήσεις. Η εικόνα του φιλμ απο­τυ­πώ­νει μια προη­γού­μενη φάση του, γι’ αυτό και η σύγκριση με τη σημε­ρινή πρόσοψη χρειά­ζε­ται να λαμ­βά­νει υπόψη αυτές τις μετα­βο­λές. Η ονο­μα­σία Ακταίον καθιε­ρώ­θηκε το 1946 και συν­δέ­θηκε με τη μετα­πο­λε­μική κοι­νω­νική ζωή της πόλης.

Η παρου­σία του στο Luce προ­σφέ­ρει ένα συγκε­κρι­μένο κινη­μα­το­γρα­φικό τεκ­μή­ριο για την ιστορία του. Στο ίδιο φιλμ, η κατα­γραφή συνε­χί­ζε­ται σε άλλα σημεία της νέας πόλης, συν­δέ­ο­ντας τη λέσχη του Μαν­δρα­κίου με τα έργα και την του­ρι­στική ζωή της περιό­δου.

Το Ξενο­δο­χείο των Ρόδων και η παραλία Έλλη

Στην ίδια προ­πο­λε­μική κατα­γραφή, το Grande Albergo delle Rose δια­κρί­νε­ται με την αρχική, πλούσια δια­κο­σμη­μένη πρόσοψή του. Η κατα­σκευή του άρχισε στις 26 Μαρτίου 1925 και τα εγκαί­νια έγιναν στις 24 Μαΐου 1927. Οι μετα­γε­νέ­στε­ρες αλλαγές στην εξω­τε­ρική του μορφή κάνουν τα πλάνα ιδιαί­τερα χρήσιμα για τη σύγκριση των δια­φο­ρε­τι­κών περιό­δων του.

Η κάμερα στρέ­φε­ται και στην παραλία. Λουό­με­νοι μπαί­νουν στη θάλασσα, άλλοι παρα­μέ­νουν στην ακτή και το ξενο­δο­χείο κυριαρ­χεί στο βάθος. Σε επόμενη λήψη, οι επι­σκέ­πτες κάθο­νται και συζη­τούν στη στε­γα­σμένη βεράντα. Μαζί με την αρχι­τε­κτο­νική κατα­γρά­φε­ται ένας πρώιμος τρόπος οργα­νω­μέ­νων δια­κο­πών στη Ρόδο.

Το 1933, δύο κινη­μα­το­γρα­φικά θέματα του Luce, τα B0308 και B0329, συν­δέ­ουν ήδη στον τίτλο τους το Ξενο­δο­χείο των Ρόδων με τις Πηγές της Καλ­λι­θέας. Ο του­ρι­σμός και τα έργα της ιτα­λι­κής διοί­κη­σης παρου­σιά­ζο­νταν μέσα από την επίσημη, προ­πα­γαν­δι­στική οπτική του καθε­στώ­τος.

Η Καλ­λι­θέα στις ελλη­νι­κές και ξένες παρα­γω­γές

Οι Πηγές Καλ­λι­θέας, έργο του αρχι­τέ­κτονα Πιέτρο Λομπάρ­ντι, εγκαι­νιά­στη­καν την 1η Ιουλίου 1929. Οι στοές, οι αυλές, τα βοτσα­λωτά και η άμεση σχέση των κτι­σμά­των με τον όρμο πρό­σφε­ραν έτοι­μους χώρους για γυρί­σματα. Στη μετα­πο­λε­μική περίοδο ο τόπος απέ­κτησε δια­δο­χι­κούς ρόλους στην οθόνη.

Στην «Άννα Ροδίτη» του 1948, με την Καίτη Πάνου και τον Λάμπρο Κων­στα­ντάρα, οι χαρα­κτη­ρι­στι­κοί κίονες της Καλ­λι­θέας πλαι­σιώ­νουν τον περί­πατο του πρω­τα­γω­νι­στι­κού ζευ­γα­ριού. Πρό­κει­ται για μία από τις πρώτες ελλη­νι­κές μετα­πο­λε­μι­κές ταινίες, σε σκη­νο­θε­σία Γιάννη Φιλίπ­που και Μιχάλη Γαζιάδη, με ιστορία τοπο­θε­τη­μένη στη Ρόδο της ιτα­λι­κής κατοχής. Η ταινία απο­κα­τα­στά­θηκε τη δεκα­ε­τία του 1990 από την Ται­νιο­θήκη της Ελλάδος, σε συνερ­γα­σία με τη Γερ­μα­νική Ται­νιο­θήκη, στο πλαίσιο του προ­γράμ­μα­τος Lumière.

Το 1960, στο «Δέμα εκπλή­ξεων» του Στάνλεϊ Ντόνεν, η είσοδος των λουτρών γίνεται η Βίλα Μανόρι, κατοι­κία ενός έκπτω­του βασιλιά. Η ταινία, με τον Γιουλ Μπρίνερ, τη Μίτσι Γκέινορ και τον Νόελ Κάουαρντ, δίνει μια ιδιαί­τερα καθαρή δυνα­τό­τητα ανα­γνώ­ρι­σης του χώρου: στο καρέ με το αυτο­κί­νητο δια­κρί­νε­ται η χαρα­κτη­ρι­στική πύλη, η οποία μπορεί να συγκρι­θεί με τη νεότερη φωτο­γρα­φία της ίδιας εισόδου στο αρχεί­ο­κι­νη­μα­το­γρα­φι­κών τοπο­θε­σιών Reelstreets.

Στην κινη­μα­το­γρα­φική δια­δρομή της περιο­χής εντάσ­σο­νται και «Τα Κανόνια του Ναβα­ρόνε» του 1961, με τον Γκρέ­γκορι Πεκ, τον Ντέι­βιντ Νίβεν, τον Άντονι Κουίν και την Ειρήνη Παπά. Οι Πηγές συν­δέ­ουν την Καλ­λι­θέα με θαλάσ­σια γυρί­σματα της παρα­γω­γής. Η σκηνή της κλοπής του σκάφους γυρί­στηκε στο Μαν­δράκι, όπως κατα­γρά­φει το Reelstreets, φέρ­νο­ντας τη δράση στο λιμάνι κοντά στο Ακταίον. Στα παρα­λει­πό­μενα της παρα­γω­γής ανα­φέ­ρε­ται και η επί­σκεψη μελών της ελλη­νι­κής βασι­λι­κής οικο­γέ­νειας, που εμφα­νί­στη­καν ως κομπάρ­σοι σε σκηνή καφε­νείου. Η αναφορά αυτή δεν προσ­διο­ρί­ζει το καφε­νείο ως Ακταίον.

Το 1964, στο «Δόλωμα», η Αλίκη Βου­γιου­κλάκη και ο Βαγ­γέ­λης Βουλ­γα­ρί­δης εμφα­νί­ζο­νται δίπλα στη θάλασσα και στις αψίδες της Καλ­λι­θέας. Το φινάλε με τον απο­χαι­ρε­τι­σμό τους και το τρα­γούδι «Άσ’ το το χεράκι σου», σε μουσική Κώστα Καπνίση και στίχους Αλέκου Σακελ­λά­ριου, έχει συν­δε­θεί με τον χώρο. Σύμφωνα με την αφήγηση του Σακελ­λά­ριου, η Αλίκη έκλαιγε πραγ­μα­τικά στη σκηνή όπου έτρεχε στην αγκαλιά του συμπρω­τα­γω­νι­στή της. Σε μία λήψη κινή­θηκε λίγο δεξιό­τερα από το προ­βλε­πό­μενο και ο Νίκος Καβου­κί­δης δεν πρόλαβε να ακο­λου­θή­σει σωστά με την κάμερα. Η σκηνή χρειά­στηκε να ξανα­γυ­ρι­στεί. Η ανά­μνηση του σκη­νο­θέτη προ­σθέ­τει μια συγκε­κρι­μένη ιστορία γυρί­σμα­τος στις εικόνες των δια­δρό­μων και της παρα­λίας.

Στην «Από­δραση στην Αθήνα», που κυκλο­φό­ρησε το 1979, η Καλ­λι­θέα χρη­σι­μο­ποι­ή­θηκε ως γερ­μα­νικό στρα­τό­πεδο αιχ­μα­λώ­των. Ο Ρότζερ Μουρ κινη­μα­το­γρα­φεί­ται στη στοά της εισόδου, με τη στρα­τιω­τική δια­μόρ­φωση του χώρου στο φόντο. Ξεχω­ρι­στή φωτο­γρα­φία από τα γυρί­σματα τον δείχνει μαζί με τον Ντέι­βιντ Νίβεν μπροστά στην πύλη. Η φωτο­γρα­φία των παρα­σκη­νίων χρο­νο­λο­γεί­ται από τις Πηγές στο 1978.

Ακο­λου­θεί το 1989 το «Τρίγωνο στη Ρόδο», επει­σό­διο της τηλε­ο­πτι­κής σειράς «Πουαρό», με τον Ντέι­βιντ Σουσέ. Οι σκηνές της παρα­λίας και του γεύ­μα­τος με τις αψίδες στο φόντο επα­να­φέ­ρουν την Καλ­λι­θέα στην εικόνα ενός προ­πο­λε­μι­κού τόπου δια­κο­πών.

Οι ελλη­νι­κές ταινίες της του­ρι­στι­κής Ρόδου

Παράλ­ληλα με τις παρα­γω­γές της Καλ­λι­θέας, ο ελλη­νι­κός κινη­μα­το­γρά­φος κατέ­γραφε τη Ρόδο που ανα­πτυσ­σό­ταν του­ρι­στικά. Οι αφίξεις στο λιμάνι, τα ξενο­δο­χεία και οι δια­κο­πές πρό­σφε­ραν το περι­βάλ­λον για αισθη­μα­τι­κές ιστο­ρίες, κωμω­δίες και μουσικά θεάματα. Η δράση μετα­φε­ρό­ταν από την Παλιά Πόλη στις νέες του­ρι­στι­κές εγκα­τα­στά­σεις και οι εικόνες του νησιού έφθαναν στις αίθου­σες όλης της χώρας.

Στο κύμα των γυρι­σμά­των γύρω στο 1960 περι­λαμ­βά­νο­νται οι «Δια­κο­πές στη Ρόδο», με τον Κώστα Κακκαβά και την Ντίνα Τριάντη, η «Απο­λύ­τρωση», με τον Σπύρο Φωκά, τη Λορένα ντε Λούκα και τη Μιράντα Κου­νε­λάκη, καθώς και η «Πετα­λούδα της νύχτας», με τη Χρι­στίνα Σύλβα και τον Ανδρέα Μπάρ­κουλη. Τις τρεις παρα­γω­γές κατα­γρά­φει και το παλαιό­τερο αφιέ­ρωμα της «δ» για την κινη­μα­το­γρα­φική παρου­σία της Ρόδου.

Την ίδια περίοδο, η «Κρουα­ζιέρα στη Ρόδο» (1960), του Γιάννη Δαλια­νίδη, αξιο­ποιεί τις δια­κο­πές στο νησί για την ανά­πτυξη της ιστο­ρίας της. Η σύνδεσή της με την ξενο­δο­χειακή Ρόδο έχει ιδιαί­τερο ενδια­φέ­ρον για την ιστορία των κτηρίων, η ιστο­ρι­κός κινη­μα­το­γρά­φου Αγγε­λική Μυλω­νάκη, σε μελέτη της για τον του­ρι­σμό στον ελλη­νικό δημο­φιλή κινη­μα­το­γράφο, ανα­φέ­ρει τα ξενο­δο­χεία «Ρόδων» και «Θέρμαι» ως χώρους που εμφα­νί­ζο­νται στην ταινία.

Ακο­λου­θούν οι «Νύχτες στο Μιρα­μάρε», του Ορέστη Λάσκου, με τη Σμα­ρούλα Γιούλη, τον Κώστα Κούρτη, τον Βαγγέλη Βουλ­γα­ρίδη και τη Ζωζώ Σαπουν­τζάκη. Η ταινία ανήκει στην κινη­μα­το­γρα­φική περίοδο 1960 έως 1961 και η πρώτη προβολή της κατα­γρά­φε­ται στις 23 Ιανουα­ρίου 1961. Η ιστορία των δια­κο­πών στη Ρόδο συνδέει το ξενο­δο­χειακό περι­βάλ­λον με τα αισθη­μα­τικά επει­σό­δια των ηρώων.

Το 1964 η Τζένη Καρέζη και ο Νίκος Κούρ­κου­λος βρί­σκο­νται στη Ρόδο για τον «Έναν μεγάλο έρωτα», του Ντίνου Δημό­που­λου. Η αισθη­μα­τική ταινία, παρα­γω­γής Φίνος Φιλμ, εντάσ­σει το νησί σε μια δια­φο­ρε­τική ιστορία από τις κωμω­δίες του παρα­θε­ρι­σμού και κυκλο­φο­ρεί τον Απρίλιο της ίδιας χρονιάς.

Με τα «Κορί­τσια για φίλημα», που προ­βλή­θη­καν το 1965, η Ρόδος συν­δέ­ε­ται με ένα από τα γνω­στό­τερα μιού­ζι­καλ του Γιάννη Δαλια­νίδη. Για μέρος των γυρι­σμά­των είχαν έρθει στο νησί το 1964 η Ρένα Βλα­χο­πού­λου, ο Κώστας Βουτσάς, η Ζωή Λάσκαρη, η Μάρθα Καρα­γιάννη και ο Ανδρέας Ντούζος. Οι εικόνες της πόλης και των δια­κο­πών εντάσ­σο­νται στον ρυθμό των τρα­γου­διών και των κωμικών επει­σο­δίων.

Το 1967 ο Λάμπρος Κων­στα­ντά­ρας επι­στρέ­φει στη Ρόδο για τα «Κάτι κου­ρα­σμένα παλι­κά­ρια», του Ντίνου Δημό­που­λου, με την Μπέτυ Αρβα­νίτη, τον Διονύση Παπα­γιαν­νό­πουλο και τη Νόρα Βαλσάμη. Στα γυρί­σματα συμ­με­τεί­χαν και νέοι του νησιού. Υπάρχει όμως μια γνωστή σκηνή που οδηγεί σε άλλη τοπο­θε­σία: η βουτιά του Κων­στα­ντάρα από τον βατήρα της πισίνας γυρί­στηκε στο του­ρι­στικό συγκρό­τημα του Λαγο­νη­σίου. Το σενάριο τοπο­θε­τεί τη δράση στη Ρόδο και το μοντάζ ενώνει τις λήψεις από τους δύο τόπους.

Η Ρένα Βλα­χο­πού­λου και ο Χρόνης Εξαρ­χά­κος συν­δέ­ο­νται ξανά με το νησί στη «Μια Ελλη­νίδα στο χαρέμι», επίσης του Δαλια­νίδη. Η ταινία έκανε πρώτη προβολή στις 4 Ιανουα­ρίου 1971, σύμφωνα με τη Φίνος Φιλμ. Η Ρόδος απο­τε­λεί την αφε­τη­ρία των περι­πε­τειών της ηρωίδας, η οποία εμφα­νί­ζε­ται ως μέντιουμ.

Από τις διε­θνείς παρα­γω­γές στο ινδικό σινεμά

Η διεθνής κινη­μα­το­γρα­φική παρου­σία της Ρόδου περι­λαμ­βά­νει και παρα­γω­γές πέρα από το «Δέμα εκπλή­ξεων», τα «Κανόνια του Ναβα­ρόνε» και την «Από­δραση στην Αθήνα». Ο Ελλη­νι­κός Οργα­νι­σμός Του­ρι­σμού κατα­γρά­φει στον κατά­λογο των ταινιών που γυρί­στη­καν στο νησί το «They Who Dare» (1954), του Λιούις Μάιλ­στο­ουν, μια πολε­μική περι­πέ­τεια για κατα­δρο­μική επι­χεί­ρηση σε ελλη­νικό νησί.

Στο «Pascali’s Island» (1988), του Τζέιμς Ντί­αρ­ντεν, με τον Μπεν Κίν­γκ­σλεϊ, την Έλεν Μίρεν και τον Τσαρλς Ντανς, τα γυρί­σματα έγιναν σε Σύμη και Ρόδο. Η παρα­γωγή αξιο­ποί­ησε τις τοπο­θε­σίες για την ανα­πα­ρά­σταση ενός νησιού υπό οθω­μα­νική διοί­κηση στις αρχές του 20ού αιώνα.

Το «O Jerusalem» (2006), του Ελί Σουρακί, αξιο­ποί­ησε τη Ρόδο για την ανα­πα­ρά­σταση της Ιερου­σα­λήμ. Η μεσαιω­νική πόλη προ­σέ­φερε το περι­βάλ­λον για μια ιστορία που εκτυ­λίσ­σε­ται γύρω από τα γεγο­νότα του 1948. Το νησί περι­λαμ­βά­νε­ται επίσης από τον ΕΟΤ στους τόπους γυρι­σμά­των του «El Greco» (2007), του Γιάννη Σμα­ρα­γδή.

Η δια­δρομή φθάνει έως το «The Raja Saab», με τον Ινδό πρω­τα­γω­νι­στή Prabhas. Όπως έγραψε η «δ», τον Οκτώ­βριο του 2025 η παρα­γωγή πραγ­μα­το­ποί­ησε γυρί­σματα στο νησί, με ανα­φο­ρές στο Μαν­δράκι, στον Φάρο του Αγίου Νικο­λάου και στην προ­βλήτα των Μύλων, ενώ στο πρό­γραμμα περι­λαμ­βα­νό­ταν και η Λίνδος. Η παρου­σία της παρα­γω­γής συνδέει τα ίδια ανα­γνω­ρί­σιμα τοπία με ένα νέο κινη­μα­το­γρα­φικό κοινό.

Είτε πρό­κει­ται για το δάκρυ της Βου­γιου­κλάκη στην Καλ­λι­θέα, είτε για τον Ρότζερ Μουρ, τον Γκρέ­γκορι Πεκ και τις νεό­τε­ρες παρα­γω­γές της Ασίας, η Ρόδος δια­τη­ρεί αμείωτη τη μαγεία της. Η δια­δρομή από το βουβό “Rodi” της δεκα­ε­τίας του ’20 έως τις σημε­ρι­νές διε­θνείς υπερ­πα­ρα­γω­γές επι­βε­βαιώ­νει ότι το νησί δεν υπήρξε ποτέ απλός παρα­τη­ρη­τής. Ήταν, και παρα­μέ­νει, ένας από τους πιο γοη­τευ­τι­κούς πρω­τα­γω­νι­στές του σινεμά.