«Προστατευόμενοι μάρτυρες» και «Μάρτυρες Δημοσίου Συμφέροντος»-Θεσμικό Πλαίσιο, αξιολόγηση και λειτουργία του θεσμού.

Από τον δικη­γόρο Ρόδου ΜΙΧΑΗΛ Ι. ΚΑΝΤΙΔΕΝΟ, μέλους της Ένωσης Ελλήνων Ποι­νι­κο­λό­γων (ΕΕΠ) και του Επι­στη­μο­νι­κού Σωμα­τείου μελέτης και Εφαρ­μο­γής του Ποι­νι­κού Δικαίου Judicium Rectum.

***(με αφορμή την συζή­τηση που διορ­γά­νωσε το Ινστι­τούτο Διε­θνούς και Ευρω­παϊ­κού Ποι­νι­κού Δικαίου στην Αθήνα στην αίθουσα του ΔΣΑ στις 14-3-2018 με θέμα «Προ­στα­τευό­με­νοι μάρ­τυ­ρες και Διεθνές Ποινικό Δίκαιο)

…………

 

Πολύς λόγος γίνεται τελευ­ταία στα ΜΜΕ ενόψει του σκαν­δά­λου της NOVARTIS και του θορύβου που προ­κλή­θηκε σχετικά με τους σκιώ­δεις “μάρ­τυ­ρες” που φέρο­νται ότι κατέ­θε­σαν επι­βα­ρυ­ντικά στοι­χεία για πρώην Πρω­θυ­πουρ­γούς, Υπουρ­γούς και άλλα προ­βε­βλη­μένα πρόσωπα της πολι­τι­κής ζωής του τόπου και το οποίο έγινε αφορμή και εφαλ­τή­ριο μίας ευρύ­τα­της, οξείας και πρω­τό­γνω­ρης για τα πολι­τικά ήθη της Χώρας αντι­πα­ρά­θε­σης σε πολι­τικό και ποινικό επίπεδο που ταλα­νί­ζει και θα συνε­χί­σει (πιθα­νό­τατα) να ταλα­νί­ζει επί μακρόν την πολι­τική ζωή του τόπου.

Πολλοί μίλησαν για “κου­κου­λο­φό­ρους” , άλλοι για “δωσί­λο­γους” και άλλοι για “κρυφούς” μάρ­τυ­ρες.

Στις γραμμές που ακο­λου­θούν επι­χει­ρεί­ται μια εν τάχει προ­σέγ­γιση της εισα­γω­γής των θεσμών αυτών στην ελλη­νική έννομη τάξη και της μέχρι σήμερα λει­τουρ­γίας και “απο­δο­τι­κό­τη­τας” του μέτρου αυτού σε υπο­θέ­σεις που απα­σχό­λη­σαν ευρέως την κοινή γνώμη.

Ι) Ιστο­ρική Ανα­δρομή

Α) Προ­στα­τευό­με­νοι μάρ­τυ­ρες

1) Ο θεσμός της προ­στα­σίας κάποιων «κρί­σι­μων μαρ­τύ­ρων» είναι ένας διεθνής δικο­νο­μι­κός θεσμός. Ο θεσμός του προ­στα­τευό­με­νου μάρτυρα εισήχθη για πρώτη φορά στη εσω­τε­ρική έννομη τάξη με το άρθρο 9 του ν. 2928/2001 (γνωστός και ως «τρο­μο­νό­μος» επί ΠΑΣΟΚ και Υπουρ­γίας Μιχ. Στα­θό­που­λου, καθη­γητή ΕΚΠΑ και νυν Μέλους της Ακα­δη­μίας Αθηνών). Η σκο­πι­μό­τητα της ρύθ­μι­σης ήταν η υπο­βο­ή­θηση των διω­κτι­κών αρχών στην εξάρ­θρωση της τρο­μο­κρα­τίας και την παρα­πο­μπή των υπαι­τίων στην Δικαιο­σύνη.

Ειδι­κό­τερα, στο άρθρο 9 του Ν.2928/2001, προ­βλέ­πετο ότι για τις πράξεις της συγκρό­τη­σης ή συμ­με­το­χής σε εγκλη­μα­τική οργά­νωση, όπως αυτή προ­βλέ­πε­ται στο άρθρο 187 Ποι­νι­κού Κώδικα και για τις συνα­φείς πράξεις μπορούν να λαμ­βά­νο­νται μέτρα για την απο­τε­λε­σμα­τική προ­στα­σία από πιθανή εκδί­κηση ή εκφο­βι­σμό των ουσιω­δών μαρ­τύ­ρων και των υπαι­τίων των πράξεων της συγκρό­τη­σης εγκλη­μα­τι­κής οργά­νω­σης ή συμ­μο­ρίας ή της συμ­με­το­χής σε αυτές, μόνο αν αυτοί κατα­στή­σουν δυνατή με αναγ­γε­λία στην Αρχή την πρόληψη της διά­πρα­ξης ενός από τα σχε­δια­ζό­μενα εγκλή­ματα ή με τον ίδιο τρόπο συμ­βάλ­λουν ουσιω­δώς στην εξάρ­θρωση της εγκλη­μα­τι­κής οργά­νω­σης ή της συμ­μο­ρίας και των οικείων τους.

Μάλιστα, στην δεύτερη παρά­γραφο του ίδιου άρθρου καθο­ρί­ζο­νται τα μέτρα προ­στα­σίας των εν λόγω μαρ­τύ­ρων. Πρό­κει­ται για την φύλαξη τους με κατάλ­ληλο προ­σω­πικό της αστυ­νο­μίας, την κατά­θεση τους με χρήση ηλε­κτρο­νι­κών μέσων ηχη­τι­κής και οπτικής ή μόνο ηχη­τι­κής μετά­δο­σης, την μη ανα­γραφή στην έκθεση εξέ­τα­σης του ονό­μα­τος, του τόπου κατοι­κίας, γέν­νη­σης και εργα­σίας, του επαγ­γέλ­μα­τος και της ηλικίας και η μετα­βολή των στοι­χείων ταυ­τό­τη­τας.

Μέχρι το 2010 ο νόμος περι­λάμ­βανε τα αδι­κή­ματα του άρθρου 187 του Ποι­νι­κού κώδικα και με τον Ν. 3875/2010 η ένταξη σε καθε­στώς προ­στα­σίας μαρ­τύ­ρων επε­κτά­θηκε και για τις αξιό­ποι­νες πράξεις εμπο­ρίας ανθρώ­πων (323, 323Α, 323Β και 351 Π.Κ.) και παρά­νο­μης δια­κί­νη­σης μετα­να­στών (αρ. 87 παρ. 5 και 6 και 88 Ν. 3386/2005).

Ωστόσο, το αδίκημα της δωρο­δο­κίας ήρθε να προ­στε­θεί 4 χρόνια αργό­τερα, σε νέα τρο­πο­ποί­ηση με τις δια­τά­ξεις του Ν. 4254/2014 (σσ: εντά­χθηκε ο θεσμός των μαρ­τύ­ρων δημο­σίου συμ­φέ­ρο­ντος), όπου η ένταξη σε καθε­στώς προ­στα­σίας μαρ­τύ­ρων επε­κτά­θηκε και για τις αξιό­ποι­νες πράξεις των άρθρων 159, 159Α και 235 έως 237 Α Π.Κ. (δωρο­δο­κία), ακόμη και εάν δεν τελέ­σθη­καν στο πλαίσιο εγκλη­μα­τι­κής οργά­νω­σης, σε μάρ­τυ­ρες δημο­σίου συμ­φέ­ρο­ντος κατ’ άρθρο 45Β Κ.Π.Δ., σε ιδιώτες κατ’ άρθρο 253Β Κ.Π.Δ. και σε οποιο­δή­ποτε άλλο πρόσωπο συμ­βάλ­λει ουσιω­δώς στην απο­κά­λυψη των ως άνω αξιό­ποι­νων πράξεων (Πριν τη θέσπιση της συγκε­κρι­μέ­νης διά­τα­ξης, προ­κει­μέ­νου να τύχουν προ­στα­σίας τα πρόσωπα αυτά, απαι­τού­νταν οι αξιό­ποι­νες πράξεις, στην απο­κά­λυψη των οποίων είχαν συμ­βά­λει οι μάρ­τυ­ρες, να είχαν δια­πρα­χθεί στα πλαίσια εγκλη­μα­τι­κής οργά­νω­σης.).

Ήδη:

Α) Με το άρθρο 12 του ν. 4411/2016 αντι­κα­τα­στά­θηκε η παρ. 3 του άρθρου 9 του ν. 2928/2001 με την οποία ορί­ζε­ται ότι με ΚΥΑ των Υπουρ­γών Εξω­τε­ρι­κών, Δικαιο­σύ­νης, Υγείας κ.λ.π. θα καθο­ρι­στεί ο φορέας και η δια­δι­κα­σία υλο­ποί­η­σης των μέτρων προ­στα­σίας μαρ­τύ­ρων που περι­λαμ­βά­νο­νται στην παρ. 2 του άρθρου 9 ν. 2928/2001 (ΦΕΚ Α΄ 141), όπως τρο­πο­ποι­ή­θηκε με το άρθρο όγδοο παρ. 1 του ν. 3875/2010 (ΦΕΚ Α΄ 158) και

Β) Στο ΦΕΚ (με αριθμό 2891/21.8.2017 Τεύχος Β’) δημο­σιεύ­τηκε η απόφαση του νυν Υπουρ­γού Δικαιο­σύ­νης Στ. Κοντονή  με την οποία καθο­ρί­ζο­νται οι λεπτο­μέ­ρειες ως προς τη σύσταση και συγκρό­τηση ειδικής νομο­πα­ρα­σκευα­στι­κής επι­τρο­πής με Πρόεδρο τον καθη­γητή Νομικής στο Δημο­κρί­τειο Πανε­πι­στή­μιο κ. Ανα­στά­σιο Τρια­ντα­φύλ­λου με αντι­κεί­μενο: την ενί­σχυση του νομο­θε­τι­κού πλαι­σίου για την προ­στα­σία των μαρ­τύ­ρων δημο­σίου συμ­φέ­ρο­ντος (άρθ. 45Β ΚΠοινΔ, άρθ. 26 Κώδικα Κατά­στα­σης Δημο­σίων Πολι­τι­κών Διοι­κη­τι­κών Υπαλ­λή­λων και Υπαλ­λή­λων Ν.Π.Δ.Δ. (κ.ν. 3528/2007, ΦΕΚ Α΄ 26) και άρθ. 9 παρ. 7 ν. 2928/ 2001), την επέ­κταση του καθε­στώ­τος προ­στα­σίας και σε άτομα που παρέ­χουν πλη­ρο­φο­ρίες για άλλα σοβαρά ποινικά αδι­κή­ματα, καθώς και τη δια­σφά­λιση ενιαίας εφαρ­μο­γής του θεσμι­κού πλαι­σίου προ­στα­σίας των μαρ­τύ­ρων δημο­σίου συμ­φέ­ρο­ντος τόσο στο δημόσιο όσο και στον ιδιω­τικό τομέα.

Ι. Β.) Μάρ­τυ­ρας δημο­σίου συμ­φέ­ρο­ντος  (ΜΔΣ) : (whistleblowers)

Δυστυ­χώς, ο  Ν. 4254/2014 (γνωστός ως νόμος Αθα­να­σίου, με κακό­τε­χνη νομο­τε­χνική, άλλως με εξόχως ύποπτες δια­τά­ξεις) περιο­ρί­ζε­ται να παρά­σχει την ιδιό­τητα του μάρτυρα δημο­σίου συμ­φέ­ρο­ντος σε όποιον συμ­βάλ­λει στην απο­κά­λυψη και δίωξη ΜΟΝΟ “Σε υπο­θέ­σεις σχε­τι­κές με τις αξιό­ποι­νες πράξεις των άρθρων 159, 159Α, 235, 236, 237 και 237Α του Ποι­νι­κού Κώδικα και τις συνα­φείς με αυτές πράξεις”, δηλαδή δωρο­λη­ψία και δωρο­δο­κία πολι­τι­κών αξιω­μα­τού­χων, δωρο­λη­ψία και δωρο­δο­κία υπαλ­λή­λου, δωρο­λη­ψία και δωρο­δο­κία δικα­στι­κών λει­τουρ­γών, εμπο­ρίας επιρ­ροής και μεσά­ζο­ντες, και στις ΣΥΝΑΦΕΙΣ με αυτές πράξεις, και όχι εν γένει σε διάφορα εγκλή­ματα, ειδικά προσ­διο­ρι­ζό­μενα, ή έστω κατόπιν πράξεως του αρμό­διου Εισαγ­γε­λέα, δηλαδή ενδει­κτικά στα εγκλή­ματα της απι­στίας στην υπη­ρε­σία, ψευδούς βεβαί­ω­σης, υπε­ξαί­ρε­σης, απάτης, νομι­μο­ποί­η­σης εσόδων από εγκλη­μα­τι­κές δρα­στη­ριό­τη­τες, κ.λπ., και δη εν γένει στα εγκλή­ματα με την επι­βα­ρυ­ντική περί­σταση των κατα­χρα­στών του ελλη­νι­κού δημο­σίου (ν. 1608/1950).

Οι διε­θνείς μάρ­τυ­ρες δημο­σίου συμ­φέ­ρο­ντος μπορούν πλέον να επω­φε­λη­θούν από μια ενδια­φέ­ρουσα εξέλιξη. Ένας σημα­ντι­κός νόμος των ΗΠΑ κατά της δια­φθο­ράς, ο Νόμος για την Κατα­πο­λέ­μηση των Πρα­κτι­κών Δια­φθο­ράς στην Αλλο­δαπή (Foreign Corrupt Practices Act), δίνει πλέον σε μη Αμε­ρι­κα­νούς πολίτες τη δυνα­τό­τητα να κερ­δί­ζουν μεγάλα χρη­μα­τικά ποσά, απο­κα­λύ­πτο­ντας αξιό­ποι­νες πράξεις. Ένας μάρ­τυ­ρας δημο­σίου συμ­φέ­ρο­ντος μπορεί να απο­κα­λύ­πτει με εμπι­στευ­τικό τρόπο παρα­βά­σεις που συμ­βαί­νουν σε οποιο­δή­ποτε μέρος του κόσμου.

Από το Σεπτέμ­βριο του 2014, μάρ­τυ­ρες δημο­σίου συμ­φέ­ρο­ντος από περισ­σό­τε­ρες από 80 χώρες υπέ­βα­λαν αξιώ­σεις αμοιβής στις Ηνω­μέ­νες Πολι­τείες, ενώ πάνω από 30 εκα­τομ­μύ­ρια δολάρια ΗΠΑ έχουν κατα­βλη­θεί σε ανθρώ­πους με αυτήν την ιδιό­τητα.

ΙΙ. ΣΥΣΧΕΤΙΣΗ ΤΩΝ ΔΥΟ ΘΕΣΜΩΝ – ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΑ ΟΡΙΟΘΕΤΗΣΗΣ

Ο σκοπός και η λει­τουρ­γία των δύο αυτών θεσμών («προ­στα­τευό­με­νου μάρτυρα» και «μάρτυρα δημο­σίου συμ­φέ­ρο­ντος») δια­φέ­ρουν, καθώς ο πρώτος θέτει κατά κύριο λόγο τις προ­ϋ­πο­θέ­σεις για το έγκυρο της μαρ­τυ­ρι­κής κατά­θε­σης που λαμ­βά­νε­ται χωρίς την απο­κά­λυψη των στοι­χείων ταυ­τό­τη­τας του μάρτυρα, ενώ ο δεύ­τε­ρος προ­βλέ­πει τη λήψη μέτρων προ­στα­σίας του ίδιου του μάρτυρα, ανε­ξάρ­τητα από την πορεία της ποι­νι­κής δίκης.

Το Συμ­βού­λιο της Ευρώπης έχει, μέχρι τώρα, κάνει σημα­ντικά βήματα υπέρ της προ­στα­σίας των μαρ­τύ­ρων δημο­σίου συμ­φέ­ρο­ντος (των λεγό­με­νων «whistleblowers»). Το πιο σημα­ντικό κείμενο του Συμ­βου­λίου είναι η Σύσταση του 2014 από την Επι­τροπή των Υπουρ­γών προς τα κράτη μέλη του σχετικά με την προ­στα­σία των μαρ­τύ­ρων δημο­σίου συμ­φέ­ρο­ντος. Οι διά­φο­ρες Επι­τρο­πές του Συμ­βου­λίου έχουν εκπο­νή­σει σχε­τι­κές μελέτες πάνω στην νομική κατά­σταση του μάρτυρα δημο­σίου συμ­φέ­ρο­ντος στα διάφορα κράτη μέλη. Παρόλα αυτά τα βήματα, η κατά­σταση στην Ευρώπη δεν άλλαζε σημα­ντικά.

ΙΙΙ. Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ (ΔΙΑΧΡΟΝΙΚΑ) ΤΟΥ ΘΕΣΜΟΥ ΣΤΗΝ ΠΡΑΞΗ

Ο θεσμός του προ­στα­τευό­με­νου μάρτυρα ήρθε και πάλι στην επι­και­ρό­τητα με αφορμή την υπόθεση της Novartis και τις κατα­θέ­σεις των τριών προ­σώ­πων που κατο­νο­μά­ζουν ως εμπλε­κό­με­νους δύο πρώην πρω­θυ­πουρ­γούς και οκτώ πρώην υπουρ­γούς. Τα γεγο­νότα που ακο­λού­θη­σαν της δημο­σιο­ποί­η­σης των κατα­θέ­σεων απέ­δει­ξαν, για μια ακόμη φορά, πως στην ελλη­νική πραγ­μα­τι­κό­τητα οι προ­στα­τευό­με­νοι μάρ­τυ­ρες δεν είναι και τόσο… προ­στα­τευό­με­νοι.

Τα παρα­δείγ­ματα στη χώρα μας δεί­χνουν ότι ο θεσμός δεν έχει απο­δώ­σει. Το αντί­θετο μάλιστα, καθώς η ανω­νυ­μία έχει μείνει στα χαρτιά και στοι­χεία μαρ­τύ­ρων γίνο­νται φεϊγ­βο­λάν στα χέρια των κατη­γο­ρου­μέ­νων. Σε άλλες χώρες, οι σημα­ντι­κοί μάρ­τυ­ρες υπο­θέ­σεων, υπό­κει­νται σε αλλαγή στοι­χείων ταυ­τό­τη­τας, κατοι­κίας και ένα ολο­κλη­ρω­τικό face off. Η Ελλάδα κατα­γρά­φει τρα­γε­λα­φικά παρα­δείγ­ματα:

Δίκη 17 Νοέμβρη: Ο Εισαγ­γε­λέας παρα­κάμ­πτει τους κωδι­κούς των προ­στα­τευό­με­νων μαρ­τύ­ρων Α1 και Β1 ανα­κοι­νώ­νει τα στοι­χεία τους και εκείνοι δηλώ­νουν «παρών» μπροστά στους κατη­γο­ρου­μέ­νους.

«Λίτσα» της Greek Mafia: Η συγ­γε­νής κατη­γο­ρου­μέ­νου της Ελλη­νική Μαφίας, απο­τε­λεί σημα­ντικό μάρτυρα κατη­γο­ρίας. Αλλάζει στοι­χεία ταυ­τό­τη­τας, διεύ­θυνση κατοι­κίας, αλλά ως κατη­γο­ρού­μενη και εκείνη οδη­γεί­ται σε κελί των φυλακών… Κορυ­δαλ­λού, όπου βρί­σκο­νται έγκλει­στοι και οι υπό­λοι­ποι κατη­γο­ρού­με­νοι

Δολο­φο­νία Νεκτά­ριου Σάββα: Ο 41χρονος υπαρ­χι­φύ­λα­κας της Αντι­τρο­μο­κρα­τι­κής Υπη­ρε­σίας, πατέρας ενός παιδιού, δολο­φο­νεί­ται από την Σέχτα Επα­να­στα­τών, στα Πατήσια, έξω από το σπίτι προ­στα­τευό­με­νης μάρ­τυ­ρος στη δίκη του ΕΛΑ.

Δίκη Χρυσής Αυγής: Οι πέντε προ­στα­τευό­με­νοι μάρ­τυ­ρες, πρώην μέλη του μορ­φώ­μα­τος και θύματα, που κατέ­θε­σαν ηχητικά με αλλοιω­μένη φωνή, είδαν τα στοι­χεία ταυ­τό­τη­τάς τους στο δια­δί­κτυο.

Υπόθεση SIEMENS: Η «προ­στα­τευό­μενη» γραμ­μα­τέας του πανί­σχυ­ρου άνδρα της Siemens, Μιχάλη Χρι­στο­φο­ρά­κου, κατήγ­γειλε ότι δέχθηκε επίθεση έξω από το σπίτι της το 2015.

Σημειώ­νε­ται, τέλος, ότι η Υπο­διεύ­θυνση Επι­χει­ρή­σεων και Προ­στα­σίας Μαρ­τύ­ρων της Διεύ­θυν­σης Ασφά­λειας Αττικής αυτή τη στιγμή προ­στα­τεύει 55 μάρ­τυ­ρες ποι­νι­κών, οικο­νο­μι­κών τρο­μο­κρα­τι­κών υπο­θέ­σεων και πρό­σφατα αυτούς της υπό­θε­σης NOVARTIS.