Ο πόλεμος που δεν θα τον δεις στην αντλία αλλά στο ράφι

Όλοι κοιτούν την τιμή της βεν­ζί­νης. Λάθος σημείο. Ο πόλεμος ΗΠΑ-Ιράν, που κρατά το Στενό του Ορμούζ ουσια­στικά κλειστό από τον Φεβρουά­ριο, δεν θα χτυ­πή­σει την Ελλάδα κυρίως στο βεν­ζι­νά­δικο. Θα τη χτυ­πή­σει εκεί που πονάει πιο πολύ: στο σούπερ μάρκετ, στη λαϊκή, στο χωράφι. Και ταυ­τό­χρονα, εδώ είναι το παρά­δοξο, θα της δώσει μια ευκαι­ρία ισχύος που σπάνια είχε.

Ας δούμε και τις δύο όψεις, γιατί η Ελλάδα είναι από τις λίγες χώρες που ζει αυτή τη σύγκρουση και ως θύμα και ως κερ­δι­σμένη.

Από το Ορμούζ στο ελλη­νικό χωράφι

Καστα­νά­κης Κώστας

Δημο­σιο­γρά­φος ΕΣΗΕΠΗΝ

Η πρώτη όψη είναι σκληρή. Πίσω από τα πρω­το­σέ­λιδα για το πετρέ­λαιο, η πραγ­μα­τική, ύπουλη ζημιά περνά από αόρατα υλικά. Το Στενό του Ορμούζ δεν μετα­φέ­ρει μόνο αργό· μετα­φέ­ρει το θείο, την αμμωνία και το φυσικό αέριο που είναι η πρώτη ύλη των λιπα­σμά­των. Όπως σημειώ­νουν ανα­λύ­σεις για την κρίση, η Μέση Ανατολή ελέγχει σχεδόν το μισό της παγκό­σμιας αγοράς θείου, και ο απο­κλει­σμός έχει στραγ­γα­λί­σει την προ­σφορά κρί­σι­μων εισροών «κατάντη» των ορυκτών καυ­σί­μων από το θείο και το άζωτο ως το ήλιο.

Το απο­τέ­λε­σμα φτάνει ήδη στην Ελλάδα. Οι τιμές ορι­σμέ­νων λιπα­σμά­των, όπως η ουρία, έχουν εκτο­ξευ­θεί  σε ελλη­νικά ρεπορ­τάζ γίνεται λόγος για αυξή­σεις έως και 78% σε σχέση με την περίοδο πριν από τις συγκρού­σεις. Η Παγκό­σμια Τράπεζα προ­βλέ­πει για το 2026 άνοδο 31% στις τιμές των λιπα­σμά­των και έως 60% στην ουρία, μαζί με 24% στην ενέρ­γεια. Και επειδή η Ελλάδα εισάγει σχεδόν όλα τα λιπά­σματά της, ο έλληνας αγρότης δεν έχει πού να κρυφτεί.

Η αλυσίδα είναι ευθεία και αμεί­λι­κτη: ακριβό λίπασμα σημαί­νει είτε ακρι­βό­τερη παρα­γωγή είτε λιγό­τερη παρα­γωγή. Ήδη ο FAO προει­δο­ποιεί ότι μειώ­νε­ται η σπορά σιτα­ριού για το 2026, καθώς οι αγρότες στρέ­φο­νται σε λιγό­τερο «πει­να­σμέ­νες» για λίπασμα καλ­λιέρ­γειες, και ότι ο παγκό­σμιος κόσμος απέχει μόλις μήνες από μια σοβαρή επι­σι­τι­στική κρίση. Ο διεθνής δείκτης λιπα­σμά­των κιν­δυ­νεύει, ως το τέλος του χρόνου, να πλη­σιά­σει τα επίπεδα του 2022 τότε που η εισβολή στην Ουκρα­νία πυρο­δό­τησε το πρώτο μεγάλο κύμα ακρί­βειας.

Η ακρί­βεια φτάνει στο ταμείο

Από το χωράφι στο ράφι, η από­σταση είναι μικρή. Τα ελλη­νικά νοι­κο­κυ­ριά το βλέπουν ήδη: σύμφωνα με στοι­χεία για τις αλυ­σί­δες σούπερ μάρκετ, ο πλη­θω­ρι­σμός στα ράφια ήταν γύρω στο 2,2% τον Απρίλιο, αλλά με τις μεγα­λύ­τε­ρες αυξή­σεις εκεί που πονάει η οικο­γέ­νεια  σχεδόν 12% στα φρέσκα φρούτα και λαχα­νικά, πάνω από 7% στις βρε­φι­κές τροφές και τα αλλα­ντικά, πάνω από 5% στα φρέσκα κρέατα. Παράλ­ληλα, τα εισα­γό­μενα πετρε­λαιοειδή ανα­τι­μή­θη­καν, λόγω των εξε­λί­ξεων στον Κόλπο, ακόμη και κατά 52%.

Η ελλη­νική κυβέρ­νηση απά­ντησε με μια επι­δό­τηση 15% στο κόστος των τιμο­λο­γίων για αγορά λιπα­σμά­των  αλλά οι ίδιοι οι αγρότες λένε ότι δεν φτάνει. Κι έχουν δίκιο να ανη­συ­χούν, γιατί αυτό το κύμα ακρί­βειας δεν είναι το ίδιο με τα προη­γού­μενα. Δεν έρχεται από την ενερ­γειακή κρίση ή την παν­δη­μία· έρχεται από ένα στενό πέρασμα θαλάσ­σης χιλιά­δες χιλιό­με­τρα μακριά, και δεν θα κλείσει με μια ανα­κοί­νωση εκε­χει­ρίας. Ακόμη κι αν το Ορμούζ άνοιγε αύριο, οι ειδικοί εκτι­μούν ότι θα χρειά­ζο­νταν τέσ­σε­ρις έως έξι μήνες για να ομα­λο­ποι­η­θεί η προ­σφορά.

Για μια χώρα όπου, όπως έχουμε ξανα­γρά­ψει, η μεσαία τάξη ήδη παλεύει να βγάλει τον μήνα, αυτό είναι μια νέα, εξω­τε­ρική πηγή πλη­θω­ρι­σμού τρο­φί­μων που προ­στί­θε­ται σε ένα ήδη επι­βα­ρυ­μένο νοι­κο­κυ­ριό. Η ειρω­νεία είναι ότι η αιτία δεν είναι ελλη­νική και η λύση δεν είναι αμιγώς ελλη­νική  αλλά τον λογα­ρια­σμό θα τον πλη­ρώ­σει το ελλη­νικό τραπέζι.

Η άλλη όψη: η Ελλάδα ως πύλη ενέρ­γειας

Κι εδώ έρχεται το παρά­δοξο. Η ίδια σύγκρουση που ακρι­βαί­νει το ψωμί, ανα­βαθ­μί­ζει την Ελλάδα ως ενερ­γειακό κόμβο.

Καθώς το αέριο του Κόλπου γίνεται ανα­ξιό­πι­στο και η Ευρώπη ψάχνει εναλ­λα­κτι­κές πηγές μακριά από τη Ρωσία και τη Μέση Ανατολή, οι ελλη­νι­κές υπο­δο­μές βρέ­θη­καν ξαφνικά στο κέντρο του χάρτη. Η Ρεβυ­θούσα και το πλωτό τερ­μα­τικό (FSRU) της Αλε­ξαν­δρού­πο­λης έχουν μετα­τρα­πεί σε βασικές πύλες εισόδου αμε­ρι­κα­νι­κού LNG  όχι μόνο για την ελλη­νική κατα­νά­λωση, αλλά και για τα «στεγνά» από ενέρ­γεια Βαλ­κά­νια: Βουλ­γα­ρία, Ρου­μα­νία, Σερβία, χώρες με παρα­δο­σιακή εξάρ­τηση από το ρωσικό αέριο. Τον Δεκέμ­βριο του 2025, μάλιστα, η ΔΕΠΑ Εμπο­ρίας και η ουκρα­νική Naftogaz υπέ­γρα­ψαν δήλωση προ­θέ­σεων για μετα­φορά αμε­ρι­κα­νι­κού LNG μέσω Ελλάδας προς την Ουκρα­νία, με την παρου­σία του Κυριά­κου Μητσο­τάκη, του Βολο­ντί­μιρ Ζελέν­σκι και της Αμε­ρι­κα­νί­δας πρέ­σβει­ρας  ένδειξη του πολι­τι­κού βάρους που απέ­κτησε ξαφνικά η Αλε­ξαν­δρού­πολη.

Με άλλα λόγια: ο κατα­κερ­μα­τι­σμός των παγκό­σμιων αγορών ενέρ­γειας, που είναι κακό νέο για τον πλανήτη, έδωσε στην Ελλάδα έναν ρόλο που επί δεκα­ε­τίες δεν είχε  εκείνον του ενερ­γεια­κού διαύλου που τρο­φο­δο­τεί μισή Νοτιο­α­να­το­λική Ευρώπη. Είναι ένα πραγ­μα­τικό, απτό γεω­πο­λι­τικό κεφά­λαιο.

Δύο πρόσωπα, ένα μάθημα

Η Ελλάδα, λοιπόν, χάνει στο ράφι και κερ­δί­ζει στο λιμάνι. Είναι μια ασυ­νή­θι­στη, σχεδόν σχι­ζο­φρε­νική θέση  και ακριβώς γι’ αυτό διδα­κτική.

Γιατί και οι δύο όψεις λένε το ίδιο πράγμα: η εποχή της φθηνής, αυτο­νό­η­της παγκο­σμιο­ποί­η­σης τελεί­ωσε. Η παν­δη­μία μας έμαθε την ευθραυ­στό­τητα των ιατρι­κών αλυ­σί­δων, ο πόλεμος της Ουκρα­νίας την ενερ­γειακή εξάρ­τηση, και τώρα ο πόλεμος του Ιράν απο­κα­λύ­πτει κάτι ακόμη πιο βασικό ότι ακόμη και ένα λίπασμα ή ένα αδρανές αέριο μπορεί να γίνει όπλο. Ο κόσμος περνά από το μοντέλο της απο­δο­τι­κό­τη­τας στο μοντέλο της ανθε­κτι­κό­τη­τας, και αυτό σημαί­νει μόνιμα υψη­λό­τερο κόστος για όλους.

Για την Ελλάδα, το συμπέ­ρα­σμα είναι διπλό. Στην ενέρ­γεια, οφείλει να μετα­τρέ­ψει τη συγκυ­ριακή της ευκαι­ρία σε μόνιμη υποδομή ολο­κλη­ρώ­νο­ντας τον Κάθετο Διά­δρομο, εδραιώ­νο­ντας τον ρόλο της πύλης, χωρίς να εφη­συ­χά­σει. Στα τρόφιμα, οφείλει να σκεφτεί επι­τέ­λους τη δική της ανθε­κτι­κό­τητα: απο­θέ­ματα, στήριξη της εγχώ­ριας παρα­γω­γής, ακόμη και επέν­δυση σε εναλ­λα­κτικά, «πράσινα» λιπά­σματα που δεν εξαρ­τώ­νται από το αέριο του Κόλπου  όπως ακριβώς προωθεί πλέον και το σχέδιο δράσης της Κομι­σιόν.

Γιατί το πιο επι­κίν­δυνο σενάριο για μια χώρα δεν είναι να πλη­ρώ­νει ακριβά το αέριο. Είναι να γίνει κόμβος δια­με­τα­κό­μι­σης ενέρ­γειας για μισή Ευρώπη και ταυ­τό­χρονα να μην μπορεί να ταΐσει φθηνά τους δικούς της πολίτες. Ο πόλεμος του Ιράν δεν θα κριθεί, για την Ελλάδα, στα δελτία ειδή­σεων για το πετρέ­λαιο. Θα κριθεί, σιωπηλά, στο καλάθι του σούπερ μάρκετ και στην τιμή του ψωμιού και εκεί η χώρα δεν έχει ακόμη βρει την απά­ντησή της.