Θεσμικά όρια, διαφάνεια και το δικαίωμα στη δημόσια έκφραση

Με αφορμή πρό­σφα­τες εξε­λί­ξεις στον τόπο μας, νιώθω την ανάγκη να εκφράσω έναν ευρύ­τερο προ­βλη­μα­τι­σμό για τη λει­τουρ­γία των θεσμών, την εμπι­στο­σύνη της κοι­νω­νίας και το δικαί­ωμα των πολιτών στον δημόσιο λόγο.

Σε μια δημο­κρα­τία, η εμπι­στο­σύνη των πολιτών στους θεσμούς δεν είναι δεδο­μένη — κερ­δί­ζε­ται καθη­με­ρινά, μέσα από τη δια­φά­νεια, την ανε­ξαρ­τη­σία και τη λογο­δο­σία όσων ασκούν δημόσια εξουσία.

Στο τοπικό επίπεδο, όπου οι κοι­νω­νι­κές και επαγ­γελ­μα­τι­κές σχέσεις είναι στε­νό­τε­ρες και πιο ορατές, η ανάγκη να τηρού­νται τα θεσμικά όρια και να απο­φεύ­γο­νται οι σκιές είναι ακόμη μεγα­λύ­τερη.

Δεν αρκεί να είναι η αυτο­διοί­κηση θεσμικά ανε­ξάρ­τητη — πρέπει και να υπάρχει ηθική δέσμευση των αιρετών απέ­να­ντι στους πολίτες, αυτούς άλλωστε εκπρο­σω­πούν μέσω του θεσμι­κού ρόλου τους.

Η αμε­ρο­λη­ψία των θεσμι­κών οργάνων και η απο­τροπή σύγκρου­σης συμ­φε­ρό­ντων δεν είναι θεω­ρη­τικά ζητή­ματα. Είναι θεμε­λιώ­δεις αρχές κατο­χυ­ρω­μέ­νες από το Σύνταγμα, την Ευρω­παϊκή Σύμβαση Δικαιω­μά­των του Ανθρώ­που (ΕΣΔΑ) και τη νομο­λο­γία του Συμ­βου­λίου της Επι­κρα­τείας (ΣτΕ). Η εμπλοκή αιρετών ή δημό­σιων λει­τουρ­γών σε ρόλους που συν­δέ­ο­νται με ιδιω­τικά συμ­φέ­ρο­ντα, ειδικά σε υπο­θέ­σεις δημό­σιου χώρου ή κοι­νο­τι­κής περιου­σίας, δημιουρ­γεί εύλο­γους προ­βλη­μα­τι­σμούς — ακόμη κι αν δεν προ­κύ­πτει τυπικό ασυμ­βί­βα­στο.

Σε κάθε τέτοια περί­πτωση, η αρχή της δια­φά­νειας, που απο­τε­λεί θεμε­λιώ­δες στοι­χείο δημο­κρα­τι­κής δια­κυ­βέρ­νη­σης, αλλά και η αρχή της χρηστής διοί­κη­σης επι­βάλ­λουν την αποφυγή κάθε σχέσης που μπορεί να κλο­νί­σει την εμπι­στο­σύνη της κοι­νω­νίας στους θεσμούς.

Παράλ­ληλα, η δυνα­τό­τητα των πολιτών να εκφρά­ζο­νται δημόσια, ιδίως με επι­στη­μο­νικά ή τεκ­μη­ριω­μένα επι­χει­ρή­ματα για θέματα δημο­σίου ενδια­φέ­ρο­ντος, είναι συνταγ­μα­τικά κατο­χυ­ρω­μένο δικαί­ωμα. Η απά­ντηση σε μια κριτική τοπο­θέ­τηση δεν μπορεί να είναι η απειλή ή η άσκηση αγωγής, όταν δεν υπάρχει ψευδής ισχυ­ρι­σμός ή προ­σβλη­τι­κός λόγος.

Ο ενεργός πολίτης που συμ­με­τέ­χει στον δημόσιο διάλογο δεν πρέπει να στο­χο­ποιεί­ται. Πρέπει να ενθαρ­ρύ­νε­ται. Γιατί χωρίς ελεύ­θερη έκφραση, χωρίς δημόσιο διάλογο, χωρίς τον αντί­λογο που προ­κα­λεί σκέψη και έλεγχο, η δημο­κρα­τία απο­δυ­να­μώ­νε­ται.

Η ουσία του προ­βλη­μα­τι­σμού δεν είναι τα πρόσωπα. Είναι η ανάγκη να δια­σφα­λί­σουμε έναν δημόσιο βίο καθαρό από σκιές, θεσμικά κατο­χυ­ρω­μένο και ανοικτό σε όλους.

* Η Αριστέα Αλεξίου είναι Διπλω­μα­τού­χος Χημικός Μηχα­νι­κός του Εθνικού Μετσό­βιου Πολυ­τε­χνείου, κάτοχος Μετα­πτυ­χια­κού Τίτλου Σπουδών στην Έρευνα για την Τοπική Κοι­νω­νική Ανά­πτυξη και Συνοχή και Διδά­κτο­ρας Κοι­νω­νιο­λο­γίας (Βιώσιμη Τοπική Ανά­πτυξη και Κοι­νο­τική Στοι­χειο­θέ­τηση Ικα­νό­τη­τας Δράσης) του Πανε­πι­στη­μίου Αιγαίου.Ζει στη Ρόδο και εργά­ζε­ται ως Σύμ­βου­λος Ανά­πτυ­ξης για δημό­σιους και ιδιω­τι­κούς φορείς από το 1998.