Δικαίωμα παραμονής στα νησιά: Μεγάλη υπόσχεση, ελάχιστες δεσμεύσεις

Δι­καί­ω­μα πα­ρα­μο­νής στα νησιά: με­γά­λη υπό­σχε­ση, ελά­χι­στες δε­σμεύ­σει­ςΣτο τέλος Ιου­νί­ου ολο­κλη­ρώ­θη­κε η Κυ­πρια­κή Προ­ε­δρία του Συμ­βου­λί­ου της Ευ­ρω­παϊ­κής Ένω­σης. Η Κύ­προς κα­τά­φε­ρε να ση­μειώ­σει πρό­ο­δο σε αρ­κε­τά ση­μα­ντι­κά ζη­τή­μα­τα, όπως οι δια­πραγ­μα­τεύ­σεις σχε­τι­κά με το επό­με­νο Πο­λυ­ε­τές Δη­μο­σιο­νο­μι­κό Πλαί­σιο (ΠΔΠ) και η πα­ρου­σί­α­ση ενός ανα­θε­ω­ρη­μέ­νου Δια­πραγ­μα­τευ­τι­κού Πλαι­σί­ου (Negotiating Box) (Council of the European Union, 2026). Η σειρά των εκ­δη­λώ­σε­ων της Κυ­πρια­κής Προ­ε­δρί­ας ολο­κλη­ρώ­θη­κε στις 26 Ιου­νί­ου με μια διά­σκε­ψη υψη­λού επι­πέ­δου στην Πάφο, κατά την οποία η Ευ­ρω­παϊ­κή Επι­τρο­πή πα­ρου­σί­α­σε τις νέες στρα­τη­γι­κές της για τα νησιά και τις πα­ρά­κτιες κοι­νό­τη­τες, οι οποί­ες είχαν υιο­θε­τη­θεί στις 10 Ιου­νί­ου (European Commission, 2026a· Cyprus Mail, 2026). Η συ­γκε­κρι­μέ­νη πρω­το­βου­λία, η οποία ανα­μέ­νε­ται να ανα­πτυ­χθεί πε­ρισ­σό­τε­ρο τους ερ­χό­με­νους μήνες, αφορά άμεσα και την Ελ­λά­δα, λόγω του νη­σιω­τι­κού της χα­ρα­κτή­ρα.

Στρα­τη­γι­κές της ΕΕ για τα νησιά και τις πα­ρά­κτιες κοι­νό­τη­τες

Οι στρα­τη­γι­κές αυτές επι­χει­ρούν να κα­λύ­ψουν ένα ευρύ φάσμα πο­λι­τι­κών σε το­μείς όπως η οι­κο­νο­μι­κή αντα­γω­νι­στι­κό­τη­τα, η με­τα­φο­ρι­κή και ψη­φια­κή συν­δε­σι­μό­τη­τα, η ενερ­γεια­κή με­τά­βα­ση, η κλι­μα­τι­κή αν­θε­κτι­κό­τη­τα, τα δη­μο­γρα­φι­κά προ­βλή­μα­τα και η ασφά­λεια. Τρεις μήνες πριν από την επί­ση­μη υιο­θέ­τη­ση των στρα­τη­γι­κών, η Ευ­ρω­παϊ­κή Επι­τρο­πή έδωσε τη δυ­να­τό­τη­τα σε δη­μό­σιους φο­ρείς και ορ­γα­νι­σμούς από τις άμεσα εν­δια­φε­ρό­με­νες πε­ριο­χές να κα­τα­θέ­σουν τις από­ψεις τους μέσω δη­μό­σιας πρό­σκλη­σης υπο­βο­λής στοι­χεί­ων (Call for Evidence). Η δια­δι­κα­σία ξε­κί­νη­σε τον Μάρ­τιο και συ­γκέ­ντρω­σε 358 συ­νει­σφο­ρές στην πε­ρί­πτω­ση της στρα­τη­γι­κής για τα νησιά (European Commission, 2026b). Οι συ­νει­σφο­ρές αυτές μπο­ρούν να απο­δει­χθούν ιδιαί­τε­ρα χρή­σι­μες, καθώς προ­έρ­χο­νται από φο­ρείς που δρα­στη­ριο­ποιού­νται στις συ­γκε­κρι­μέ­νες πε­ριο­χές και έχουν άμεση γνώση των ανα­γκών και των προ­κλή­σε­ών τους.

Σχε­τι­κά με τη χρη­μα­το­δό­τη­ση των στρα­τη­γι­κών αυτών, η Επι­τρο­πή στο­χεύ­ει στην αξιο­ποί­η­ση, μέσω κα­λύ­τε­ρου συ­ντο­νι­σμού, των υφι­στά­με­νων χρη­μα­το­δο­τι­κών ερ­γα­λεί­ων, όπως η Πο­λι­τι­κή Συ­νο­χής, το InvestEU, το Connecting Europe Facility, το Horizon Europe, καθώς και στη χρη­μα­το­δό­τη­ση από την Ευ­ρω­παϊ­κή Τρά­πε­ζα Επεν­δύ­σε­ων (ΕΤΕπ). Η προ­σέγ­γι­ση αυτή στη­ρί­ζε­ται κυ­ρί­ως στην κα­λύ­τε­ρη χρήση των δια­θέ­σι­μων μη­χα­νι­σμών, χωρίς να προ­βλέ­πει ένα νέο, αυ­το­τε­λές χρη­μα­το­δο­τι­κό πλαί­σιο για τα νησιά.

Χρειά­ζε­ται, επο­μέ­νως, να δια­κρι­θούν οι δρά­σεις που ανα­λαμ­βά­νει η ίδια η Επι­τρο­πή από εκεί­νες που καλεί τα κράτη-μέλη να υλο­ποι­ή­σουν. Οι δικές της δε­σμεύ­σεις επι­κε­ντρώ­νο­νται κυ­ρί­ως στην αξιο­λό­γη­ση, την εξέ­τα­ση πι­θα­νών πα­ρεμ­βά­σε­ων, την προ­ώ­θη­ση συ­νερ­γα­σιών και την πα­ρο­χή τε­χνι­κής υπο­στή­ρι­ξης. Οι πα­ρεμ­βά­σεις που απαι­τούν συ­γκε­κρι­μέ­νη κα­τα­νο­μή πόρων πα­ρα­πέ­μπο­νται σε με­γά­λο βαθμό στα κράτη-μέλη, τα οποία κα­λού­νται να εντά­ξουν στο­χευ­μέ­να μέτρα στα Εθνι­κά και Πε­ρι­φε­ρεια­κά Σχέ­δια Εται­ρι­κής Σχέ­σης του επό­με­νου ΠΔΠ.

Παρά το γε­γο­νός ότι η υιο­θέ­τη­ση των δύο αυτών στρα­τη­γι­κών απο­τε­λεί ένα πολύ ση­μα­ντι­κό επί­τευγ­μα, εγεί­ρει ζη­τή­μα­τα σχε­τι­κά με το εάν οι πα­ρα­πά­νω πόροι θα αξιο­ποι­η­θούν σωστά, καθώς ση­μα­ντι­κά ποσά έχουν ήδη δια­τε­θεί σε αυτές τις πε­ριο­χές, ενώ τα διαρ­θρω­τι­κά τους προ­βλή­μα­τα πα­ρα­μέ­νουν. Πιο συ­γκε­κρι­μέ­να, κατά τη δη­μο­σιο­νο­μι­κή πε­ρί­ο­δο 2021-2027, τα κράτη-μέλη προ­γραμ­μά­τι­σαν του­λά­χι­στον 12,5 δισ. ευρώ για επεν­δύ­σεις στο­χευ­μέ­νες στα νησιά της ΕΕ, ενώ 1,6 δισ. ευρώ ανα­κα­τευ­θύν­θη­καν, εντός των ίδιων προ­γραμ­μά­των, κατά τη διάρ­κεια της εν­διά­με­σης επα­νε­ξέ­τα­σης (mid-term review) της Πο­λι­τι­κής Συ­νο­χής (European Commission, 2026b). Παρ’ όλα αυτά, στην ίδια τη στρα­τη­γι­κή, που αξιο­ποιεί στοι­χεία του ΟΟΣΑ, ση­μειώ­νε­ται ότι το κό­στος της νη­σιω­τι­κό­τη­τας πα­ρα­μέ­νει υψηλό: οι δα­πά­νες της το­πι­κής αυ­το­διοί­κη­σης ανά κά­τοι­κο μπο­ρεί να είναι πε­ρί­που 30%-50% υψη­λό­τε­ρες από ό,τι στην ηπει­ρω­τι­κή χώρα, ενώ σε ορι­σμέ­νους νη­σιω­τι­κούς δή­μους οι τιμές κα­τοι­κί­ας είναι 75%-130% υψη­λό­τε­ρες (OECD, 2026, όπως πα­ρα­τί­θε­ται στο European Commission, 2026b).

Η έν­νοια του «Δι­καιώ­μα­τος Πα­ρα­μο­νής» (Right to Stay)

Η στρα­τη­γι­κή για τα νησιά εμπε­ριέ­χει και ανα­φο­ρά στην επερ­χό­με­νη στρα­τη­γι­κή για το «right to stay», η οποία συν­δέ­ε­ται σε με­γά­λο βαθμό με τις προ­κλή­σεις που αντι­με­τω­πί­ζουν οι νη­σιω­τι­κές πε­ριο­χές. Σύμ­φω­να με το κεί­με­νο της Επι­τρο­πής, η στρα­τη­γι­κή αυτή θα αφορά όλες τις απο­μα­κρυ­σμέ­νες πε­ριο­χές, συ­μπε­ρι­λαμ­βα­νο­μέ­νων των νη­σιών, ώστε οι κά­τοι­κοί τους να έχουν πραγ­μα­τι­κή επι­λο­γή να πα­ρα­μεί­νουν στον τόπο τους αντί να ανα­γκά­ζο­νται να τον εγκα­τα­λεί­ψουν, είτε για άλλη πε­ριο­χή της χώρας τους είτε για άλλο κρά­τος-μέλος (European Commission, 2026b). Αυτό το δι­καί­ω­μα ονο­μά­στη­κε αρ­χι­κά «freedom to stay» και έγινε ευ­ρέ­ως γνω­στό μέσα από την έκ­θε­ση του Enrico Letta, «Much More Than a Market» (Letta, 2024). Στη συ­νέ­χεια, η Ευ­ρω­παϊ­κή Επι­τρο­πή υιο­θέ­τη­σε τον όρο «right to stay».

Το «right to stay» θα πρέ­πει να απο­τε­λέ­σει μία από τις κα­τευ­θυ­ντή­ριες αρχές της Ευ­ρω­παϊ­κής Ένω­σης, καθώς τα τε­λευ­ταία χρό­νια οι με­τα­κι­νή­σεις πλη­θυ­σμού στο εσω­τε­ρι­κό της ΕΕ έχουν ακο­λου­θή­σει άνι­σες τά­σεις: πο­λί­τες εγκα­τα­λεί­πουν συ­γκε­κρι­μέ­νες χώρες για άλλα κράτη-μέλη, αλλά και τις απο­μα­κρυ­σμέ­νες πε­ριο­χές για τα με­γά­λα αστι­κά κέ­ντρα της ίδιας τους της χώρας. Η κι­νη­τι­κό­τη­τα αυτή θε­ω­ρεί­ται συ­νή­θως έν­δει­ξη της καλής λει­τουρ­γί­ας της Ενιαί­ας Αγο­ράς, όμως μπο­ρεί πα­ράλ­λη­λα να δη­μιουρ­γή­σει προ­κλή­σεις για τις χώρες και τις πε­ριο­χές προ­έ­λευ­σης, όπως η απώ­λεια αν­θρώ­πι­νου κε­φα­λαί­ου και οι δη­μο­γρα­φι­κές πιέ­σεις. Η ίδια η στρα­τη­γι­κή για τα νησιά ανα­γνω­ρί­ζει ότι πολλά νησιά αντι­με­τω­πί­ζουν πλη­θυ­σμια­κή μεί­ω­ση, γή­ραν­ση και διαρ­ροή εγκε­φά­λων (European Commission, 2026b).

Για να απο­τε­λεί όμως η πα­ρα­μο­νή πραγ­μα­τι­κή επι­λο­γή, οι πο­λι­τι­κές χρειά­ζε­ται να δη­μιουρ­γούν στον ίδιο τον τόπο τις ανα­γκαί­ες προ­ϋ­πο­θέ­σεις: προ­σι­τή στέγη, πρό­σβα­ση στην υγεία και την παι­δεία, συ­γκοι­νω­νία όλο τον χρόνο και ερ­γα­σία πέρα από την του­ρι­στι­κή πε­ρί­ο­δο. Στα του­ρι­στι­κά νησιά, η πίεση που ασκούν οι βρα­χυ­χρό­νιες μι­σθώ­σεις και οι δεύ­τε­ρες κα­τοι­κί­ες κα­θι­στά τη στε­γα­στι­κή πο­λι­τι­κή ιδιαί­τε­ρα κρί­σι­μη. Ωστό­σο, η γλώσ­σα του δι­καιώ­μα­τος δεν συ­νο­δεύ­ε­ται από αντί­στοι­χες εγ­γυ­ή­σεις χρη­μα­το­δό­τη­σης και εφαρ­μο­γής από την Επι­τρο­πή, ενώ η πε­ραι­τέ­ρω εξει­δί­κευ­σή του πα­ρα­πέ­μπε­ται σε επό­με­νη στρα­τη­γι­κή. Αν όμως το δι­καί­ω­μα πα­ρα­μο­νής λη­φθεί στα σο­βα­ρά, οι δη­μό­σιες πο­λι­τι­κές δεν μπο­ρούν να πε­ριο­ρί­ζο­νται στο να διευ­κο­λύ­νουν τη με­τα­κί­νη­ση των αν­θρώ­πων εκεί όπου η αγορά δη­μιουρ­γεί θέ­σεις ερ­γα­σί­ας. Οφεί­λουν να δη­μιουρ­γούν οι ίδιες τις προ­ϋ­πο­θέ­σεις για να μεί­νει κα­νείς στον τόπο του.

Το πα­ρά­δειγ­μα της ηλε­κτρι­κής δια­σύν­δε­σης Κρή­της – Κύ­πρου

Η ηλε­κτρι­κή δια­σύν­δε­ση Κρή­της – Κύ­πρου (Great Sea Interconnector, GSI) δεί­χνει στην πράξη τις ευ­και­ρί­ες αλλά και τα όρια της ευ­ρω­παϊ­κής στή­ρι­ξης προς τα νησιά. Το έργο στο­χεύ­ει να συν­δέ­σει την Κύπρο με το ευ­ρω­παϊ­κό ηλε­κτρι­κό δί­κτυο, μέσω της δια­σύν­δε­σής της με την Κρήτη με ένα υπο­βρύ­χιο ηλε­κτρι­κό κα­λώ­διο μή­κους πε­ρί­που 898 χι­λιο­μέ­τρων, ώστε η χώρα να πάψει να είναι το μο­να­δι­κό κρά­τος-μέλος της ΕΕ χωρίς ηλε­κτρι­κή δια­σύν­δε­ση. Η ΕΕ έχει υπο­στη­ρί­ξει το έργο μέσω του χα­ρα­κτη­ρι­σμού του ως Έργου Κοι­νού Εν­δια­φέ­ρο­ντος (Project of Common Interest), καθώς και με την πα­ρο­χή 657 εκα­τομ­μυ­ρί­ων ευρώ από τον μη­χα­νι­σμό Connecting Europe Facility (European Commission, 2022). Παρά την ευ­ρω­παϊ­κή στή­ρι­ξη, η υλο­ποί­η­ση του έργου έχει αντι­με­τω­πί­σει κα­θυ­στε­ρή­σεις, ση­μα­ντι­κή αύ­ξη­ση του κό­στους, αβε­βαιό­τη­τα ως προς τη χρη­μα­το­δό­τη­ση και γε­ω­πο­λι­τι­κά εμπό­δια. Τον Αύ­γου­στο του 2026 η γαλ­λι­κή Meridiam ει­σήλ­θε ως πλειο­ψη­φι­κός μέ­το­χος, ενώ η Κυ­πρια­κή Δη­μο­κρα­τία ανα­μέ­νει την αξιο­λό­γη­ση της ΕΤΕπ πριν απο­φα­σί­σει τη συμ­με­το­χή της, με τον προ­ϋ­πο­λο­γι­σμό να ανέρ­χε­ται πλέον σε πε­ρί­που 1,9 δισ. ευρώ (Balkan Green Energy News, 2026· Enerdata, 2026). Η πε­ρί­πτω­ση του GSI δεί­χνει, επο­μέ­νως, ότι ακόμη και ένα έργο με ευ­ρω­παϊ­κό χα­ρα­κτη­ρι­σμό και ση­μα­ντι­κή ευ­ρω­παϊ­κή χρη­μα­το­δό­τη­ση μπο­ρεί να αντι­με­τω­πί­σει ση­μα­ντι­κά εμπό­δια στην υλο­ποί­η­σή του, καθώς οι γε­νι­κές στρα­τη­γι­κές κα­τευ­θύν­σεις και η διά­θε­ση πόρων δεν αρ­κούν χωρίς απο­τε­λε­σμα­τι­κούς μη­χα­νι­σμούς εφαρ­μο­γής και συ­ντο­νι­σμού.

Η πε­ρί­πτω­ση του GSI ανα­δει­κνύ­ει ένα ευ­ρύ­τε­ρο ζή­τη­μα σχε­τι­κά με την εφαρ­μο­γή της στρα­τη­γι­κής για τα νησιά. Η ανα­γνώ­ρι­ση των ιδιαί­τε­ρων προ­βλη­μά­των των νη­σιών δεν αρκεί αν δεν συ­νο­δεύ­ε­ται, πέρα από τους απα­ραί­τη­τους πό­ρους, από συ­γκε­κρι­μέ­νες προ­βλέ­ψεις για την υλο­ποί­η­ση των σχε­τι­κών μέ­τρων. Για την Ελ­λά­δα το ζή­τη­μα αυτό είναι ιδιαί­τε­ρα ση­μα­ντι­κό. Το GSI ξε­κι­νά από την Κρήτη, ενώ η ίδια η στρα­τη­γι­κή προ­βάλ­λει δύο ελ­λη­νι­κές πο­λι­τι­κές, το με­τα­φο­ρι­κό ισο­δύ­να­μο και την πρω­το­βου­λία GR-eco Islands ως πα­ρα­δείγ­μα­τα αντι­με­τώ­πι­σης των ιδιαί­τε­ρων ανα­γκών των νη­σιών (European Commission, 2026b). Αυτό ση­μαί­νει ότι η επι­τυ­χία της στρα­τη­γι­κής θα κρι­θεί σε με­γά­λο βαθμό από τις εθνι­κές επι­λο­γές. Το κρί­σι­μο πεδίο είναι πλέον η δια­πραγ­μά­τευ­ση του ΠΔΠ 2028-2034 και το πε­ριε­χό­με­νο του ελ­λη­νι­κού Εθνι­κού και Πε­ρι­φε­ρεια­κού Σχε­δί­ου Εται­ρι­κής Σχέ­σης. Εκεί, η χώρα χρειά­ζε­ται να διεκ­δι­κή­σει συ­γκε­κρι­μέ­νους πό­ρους για το πρό­σθε­το κό­στος της νη­σιω­τι­κό­τη­τας, με­τρή­σι­μους στό­χους για προ­σι­τή στέγη και πρό­σβα­ση σε υπη­ρε­σί­ες και συ­γκοι­νω­νί­ες όλο τον χρόνο, καθώς και δη­μό­σιο έλεγ­χο της εφαρ­μο­γής με συμ­με­το­χή των νη­σιω­τι­κών δήμων και των κα­τοί­κων. Μόνο έτσι το δι­καί­ω­μα πα­ρα­μο­νής μπο­ρεί να με­τα­τρα­πεί από πο­λι­τι­κή υπό­σχε­ση σε πραγ­μα­τι­κή δυ­να­τό­τη­τα επι­λο­γής.

Δη­μή­τρης Καν­δη­λά­πτης, Πο­λι­τι­κός επι­στή­μο­νας, MSc Ευ­ρω­παϊ­κή Δια­κυ­βέρ­νη­ση, Πα­νε­πι­στή­μιο της Ου­τρέ­χτης, MA Πο­λι­τι­κή & Δη­μό­σια Διοί­κη­ση, Πα­νε­πι­στή­μιο της Κων­στα­ντί­ας – Άρθρο στο Ιν­στι­τού­το ΕΝΑ

Πηγές:

Balkan Green Energy News. (2026, August 6). French Meridiam becomes majority shareholder in Great Sea Interconnector. https://balkangreenenergynews.com/french-meridiam-becomes-majority-shareholder-in-great-sea-interconnector/

Cyprus Mail. (2026, June 26). Cyprus presidency leaves ‘concrete results’ for Europe’s islands and coasts. https://cyprus-mail.com/2026/06/26/cyprus-presidency-leaves-concrete-results-for-europes-islands-and-coasts

Council of the European Union. (2026, June 11). Multiannual Financial Framework (MFF) 2028-2034 – Negotiating Box. https://data.consilium.europa.eu/doc/document/ST-10058-2026-INIT/en/pdf

Enerdata. (2026, August). Meridiam buys majority stake in Greece-Cyprus power interconnection project. https://www.enerdata.net/publications/daily-energy-news/meridiam-buys-majority-stake-greece-cyprus-power-interconnection-project.html

European Commission. (2022, October 14). Commission participates in launch of EuroAsia Electricity Interconnector. https://commission.europa.eu/news/commission-participates-launch-euroasia-electricity-interconnector-2022-10-14_en

European Commission. (2026a, June 10). EU strategy on resilient, prosperous and liveable coastal communities (COM(2026) 530 final). EUR-Lex. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:52026DC0530

European Commission. (2026b, June 10). EU strategy for islands (COM(2026) 520 final). EUR-Lex. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:52026DC0520

Letta, E. (2024). Much more than a market: Speed, security, solidarity – Empowering the single market to deliver a sustainable future and prosperity for all EU citizens. https://www.consilium.europa.eu/media/ny3j24sm/much-more-than-a-market-report-by-enrico-letta.pdf

OECD. (2026). Policy Pathways Beyond the Shoreline: Enhancing Resilience and Innovation in Island Economies, OECD Rural Studies, OECD Publishing, Paris, https://doi.org/10.1787/1aedeacb-en.