Σύμη: Το μυστικό στο δάπεδο της Παναγιάς του Χαμού

Κάπου βαθιά μέσα στα πετρώδη βουνά της Σύμης, κοντά στα βυζα­ντινά της πατη­τή­ρια και σε μεγάλο ύψος πάνω από την παραλία του Άη Γιώργη του Δυσά­λωνα (ή «Δυσά­λω­του» κατά τη νεότερη άποψη, δηλαδή του δύσκο­λου να αλωθεί), βρί­σκε­ται ένα ξωκλήσι αφιε­ρω­μένο στην Μεγα­λό­χαρη κι είναι γνωστό με το όνομα «η Παναγιά του Χαμού». Το ξωκλήσι αυτό έχει κάτι το ιδιαί­τερο· ένα χαρα­κτη­ρι­στικό γνώ­ρι­σμα καλά κρυμ­μένο από τον πολύ κόσμο και η πιο κατάλ­ληλη περί­ο­δος για να απο­κα­λυ­φθεί και να περι­γρα­φεί ως μια αυτο­τε­λής ιστορία είναι οι μέρες που μεσο­λα­βούν ανάμεσα στα Χρι­στού­γεννα και την Πρω­το­χρο­νιά.

Πήρε το όνομά της από την περιοχή: Χαμές, που κι αυτή η ίδια η περιοχή ονο­μα­τί­σθηκε έτσι πιθα­νό­τατα επειδή πρό­κει­ται για ένα σχετικά χαμηλό σημείο των βου­νο­πλα­γιών της Σύμης. Προ­φα­νώς, οι ιστο­ριο­δί­φες ανα­ζη­τώ­ντας στα βάθη των αιώνων θα βρουν κι άλλες, ενδε­χο­μέ­νως πολλές, εναλ­λα­κτι­κές προ­ε­λεύ­σεις του ονό­μα­τος. Το σίγουρο είναι πως το εκκλη­σάκι κατα­σκευά­στηκε εκεί ώστε οι πιστοί να είναι προ­στα­τευ­μέ­νοι από τους κουρ­σά­ρους που κάποτε αφθο­νού­σαν στα νερά της Μεσο­γείου. Έτσι, η «Παναγιά του Χαμού» ή «Παναγιά Χαμιώ­τισσα», παρά τη διφο­ρού­μενη έννοια του ονό­μα­τός της, είχε συν­δε­θεί με την προ­στα­σία από το κακό όπως αυτό προ­έρ­χε­ται από τους ανθρώ­πους και λιγό­τερο για την προ­στα­σία από το κακό ως μια γενι­κό­τητα και η οποία ξετυ­λί­γε­ται σε μια κλίμακα που ξεκινά από τα δαι­μό­νια και απλώ­νε­ται μέχρι τη γλωσ­σο­φα­γιά.

Στο σημείο αυτό ξεκινά η ιδιαι­τε­ρό­τητα που κρύβει το ξωκλήσι. Συμια­κοί και Συμια­κές, θέλο­ντας να προ­στα­τέ­ψουν τους γάμους τους ή τους επι­κεί­με­νους γάμους τους από τις κακές βουλές, πήγαι­ναν μέχρι την Παναγιά του Χαμού και χάρασ­σαν στο δάπεδό της τα ονόματά τους. Με τον τρόπο αυτό πίστευαν και είχαν τη σιγου­ριά ότι η Παναγιά θα προ­στα­τέ­ψει το σπιτικό τους από όλους εκεί­νους που θα θελή­σουν να του προ­ξε­νή­σουν κακό. Μάλιστα, επειδή το δάπεδό της είναι πλούσιο σε βοτσα­λωτά, οι ερω­τευ­μέ­νες πιστές και οι ανά­λο­γου αισθή­μα­τος πιστοί ανα­ζη­τού­σαν τη λιγοστή επι­φά­νεια των κερα­μι­κών αρμών, ανάμεσα στις γεω­με­τρι­κές, βοτσα­λω­τές παρα­στά­σεις για να γράψουν τα ονόματα του έρωτά τους:

Κατε­ρίνα – Μιχα­ή­λης, Άγγελος – Γαβριέλα, Νικό­λαος – Δέσποινα, και η λίστα των ονο­μά­των δεν έχει τελειωμό στο δάπεδο της Πανα­γιάς του Χαμού. Δίπλα τους, στα περισ­σό­τερα, υπάρχει χαραγ­μένη και η ημε­ρο­μη­νία. Η πλειο­νό­τητα των ημε­ρο­μη­νιών αφορούν στη δεκα­ε­τία του ’40 και του ’50. Τα χρόνια του πολέμου, της φτώ­χειας και της μετα­νά­στευ­σης. Οι τρεις αυτές αιτίες γεν­νού­σαν ατε­λεί­ω­τες αφορμές για τα νεοφυή, ερω­τευ­μένα ζευ­γά­ρια να προ­σφύ­γουν στη Μεγα­λό­χαρη για βοήθεια. Μάλιστα, η προ­σφυγή αυτή δεν ήταν καθόλου εύκολη, αφού η πρό­σβαση στο ξωκλήσι μέχρι πριν από κάποια χρόνια γινόταν μέσω ενός δύσβα­του και μακρι­νού μονο­πα­τιού.

Άραγε τα ερω­τευ­μένα ζευ­γά­ρια έτασσαν στην Παναγιά του Χαμού να δώσουν στο πρω­τό­τοκο παιδί το όνομά της, όπως συνέ­βαινε και με την Παναγιά Τσα­μπίκα στη γει­το­νική Ρόδο; Αυτό το γνω­ρί­ζουν μόνο οι μνήμες που πλα­νώ­νται στην ατμό­σφαιρα και ανα­δεύ­ουν τα τερπνά μαρ­τύ­ρια του παρελ­θό­ντος. Ωστόσο, το μικρό όνομα «Χαμιώ­τισσα», συνο­δεύει επώνυμα στη Σύμη μέχρι και σήμερα· είναι ωστόσο σπάνιο. Ακόμα σπα­νιό­τερο το «Χαμιώ­της». Βλέπετε η ωραία αυτή επί­κληση βοη­θείας τερ­μα­τί­σθηκε πριν από μερικές δεκα­ε­τίες.

Η πιο πρό­σφατη ημε­ρο­μη­νία ζευ­γα­ριού ανα­φέ­ρε­ται στο έτος 1973. Από κει και πέρα δεν υπάρ­χουν άλλες εγχα­ρά­ξεις. Ίσως, να φταίει γι’ αυτό η απόφαση να κλει­δώ­νουν οι πόρτες των ξωκλη­σιών ως μέτρο προ­στα­σίας κατά των ιερό­συ­λων. Προ­φα­νώς, όχι εκείνων που χάρασ­σαν ονόματα στο δάπεδο, αλλά κατά όλων των άλλων που έκλεβαν τις παλιές εικόνες από μονα­χικά ξωκλή­σια, μονές και μονα­στή­ρια για να τις που­λή­σουν σε συλ­λέ­κτες έναντι μιας, συνήθως πενι­χρής, αμοιβής.

Τι έγιναν άραγε όλα εκείνα τα ζευ­γά­ρια; Υπάρ­χουν ακόμα κάποια που βρί­σκο­νται εν ζωή; Σίγουρα οι καρποί τους ζουν ανάμεσά μας. Ορι­σμέ­νοι είναι εύκολα ανα­γνω­ρί­σι­μοι λόγω ονό­μα­τος και άλλοι όχι· ίσως να μη γνω­ρί­ζουν καν την αγωνία των προ­γό­νων τους να βρουν λίγο γόνιμο έδαφος, τόσο όσο ο αρμός ανάμεσα στα βοτσα­λωτά του δαπέδου της Πανα­γιάς του Χαμού για να μεγα­λώ­σουν τον έρωτά τους.

Το κάθε ένα από τα παλιά ξωκλή­σια της Σύμης (όπως του κάθε τόπου) έχει μια ιστορία χαμένη στο χρόνο και καθώς οι αιώνες κύλισαν, αυτή ειπώ­θηκε και ειπώ­θηκε ξανά με τρόπο που να είναι επί­καιρη στην εποχή της. Η ιστορία των ονο­μά­των στο δάπεδο της Πανα­γιάς του Χαμού ή Πανα­γιάς Χαμιώ­τισ­σας, με τα χρόνια στρογ­γύ­λεψε κι αυτή και κιν­δυ­νεύει να σβήσει, όπως σιγά – σιγά φθεί­ρο­νται οι χαραγ­μέ­νοι έρωτες στο δάπεδό της. Γι’ αυτό και οι γιορ­τι­νές μέρες των Χρι­στου­γέν­νων και της Πρω­το­χρο­νιάς είναι η πιο κατάλ­ληλη περί­ο­δος για να ζωντα­νέ­ψουμε αυτή την ανά­μνηση και με τη μαγεία να της δοθεί η παρα­μυ­θέ­νια υπό­σταση που της πρέπει.