Ελευθερία Φτακλάκη: Η Μεσόγειος στο επίκεντρο των παγκόσμιων ανακατατάξεων

Τι σας ώθησε κυρία Φτα­κλάκη να γράψετε το νέο σας βιβλίο “Η Δια­κυ­βέρ­νηση των Ευρω­με­σο­γεια­κών Σχέσεων. Από τη Δια­δι­κα­σία της Βαρ­κε­λώ­νης έως το Νέο Σύμφωνο για τη Μεσό­γειο;

Όπως επι­ση­μαίνω και στην εισα­γωγή του βιβλίου κα. Παμπρή, η Μεσό­γειος υπήρξε δια­χρο­νικά κάτι πολύ περισ­σό­τερο από μια απλή γεω­γρα­φική λεκάνη· απο­τέ­λεσε έναν δυνα­μικό χώρο ανταλ­λα­γών, πολι­τι­σμών και ισχύος, εντός του οποίου δια­μορ­φώ­θη­καν κομ­βι­κές ιστο­ρι­κές, πολι­τι­κές και οικο­νο­μι­κές διερ­γα­σίες. Στη σύγ­χρονη εποχή, η σημασία της όχι μόνο δια­τη­ρεί­ται αλλά και ανα­βαθ­μί­ζε­ται ποιο­τικά, καθώς η περιοχή ανα­δει­κνύ­ε­ται σε κρίσιμο γεω­στρα­τη­γικό και γεω­οι­κο­νο­μικό κόμβο.

Στη Μεσό­γειο συγκλί­νουν πλέον αντα­γω­νι­στικά αλλά και συμπλη­ρω­μα­τικά συμ­φέ­ρο­ντα μεγάλων και περι­φε­ρεια­κών δρώντων, από τις θαλάσ­σιες προ­ε­κτά­σεις της κινε­ζι­κής πρω­το­βου­λίας Belt and Road έως τις ευρω­α­τλα­ντι­κές στρα­τη­γι­κές για την ασφά­λεια, την ανθε­κτι­κό­τητα και τον έλεγχο των θαλάσ­σιων γραμμών επι­κοι­νω­νίας, καθώς και οι ανα­δυό­με­νοι ενερ­γεια­κοί και εμπο­ρι­κοί διά­δρο­μοι, όπως ο IMEC. Υπό αυτό το πρίσμα, η Μεσό­γειος συνιστά ένα πολυ­ε­πί­πεδο και ρευστό πεδίο, όπου το τοπικό, το περι­φε­ρειακό και το παγκό­σμιο δια­πλέ­κο­νται, καθι­στώ­ντας την κεντρικό άξονα ανά­λυ­σης για την κατα­νό­ηση της σύγ­χρο­νης διε­θνούς πολι­τι­κής.

Η ανάλυση αυτή αποκτά ιδιαί­τερη επι­και­ρό­τητα στο σημε­ρινό γεω­πο­λι­τικό τεκτο­νικό περι­βάλ­λον, το οποίο χαρα­κτη­ρί­ζε­ται από αυξα­νό­μενο αντα­γω­νι­σμό μεγάλων δυνά­μεων, ανα­διά­ταξη συμ­μα­χιών και εντει­νό­μενη γεω­οι­κο­νο­μική αντι­πα­ρά­θεση. Η Μεσό­γειος λει­τουρ­γεί ως κρί­σι­μος ενδιά­με­σος χώρος (in-between space) όπου εκδη­λώ­νο­νται οι συνέ­πειες της παγκό­σμιας ανα­κα­τα­νο­μής ισχύος: από την πολι­τι­κο­ποί­ηση των ενερ­γεια­κών ροών και τη στρα­τη­γική σημασία των υπο­δο­μών συν­δε­σι­μό­τη­τας, έως τη δια­χεί­ριση της αστά­θειας στη γει­το­νία και την ανάδυση νέων περι­φε­ρεια­κών σχη­μά­των συνερ­γα­σίας. Σε αυτό το πλαίσιο, η ευρω­με­σο­γειακή πολι­τική δεν μπορεί να ιδωθεί απο­κομ­μένα, αλλά ως μέρος μιας ευρύ­τε­ρης προ­σπά­θειας της Ευρω­παϊ­κής Ένωσης να επα­να­προσ­διο­ρί­σει τον ρόλο της ως γεω­πο­λι­τι­κός δρών σε ένα περι­βάλ­λον αυξη­μέ­νης αβε­βαιό­τη­τας και πολ­λα­πλών μετα­βά­σεων. Τα τελευ­ταία τριάντα χρόνια, από τη Δια­δι­κα­σία της Βαρ­κε­λώ­νης έως τις πιο πρό­σφα­τες πρω­το­βου­λίες, όπως το Νέο Σύμφωνο για τη Μεσό­γειο, η Ευρω­παϊκή Ένωση επι­διώ­κει να συγκρο­τή­σει ένα συνε­κτικό, αν και συχνά κατα­κερ­μα­τι­σμένο, πλαίσιο δια­κυ­βέρ­νη­σης για την περιοχή. Η δια­δρομή αυτή χαρα­κτη­ρί­ζε­ται από εναλ­λα­γές φιλο­δο­ξίας και αδρά­νειας, από δια­δο­χι­κές «πολυ­κρί­σεις» —οικο­νο­μι­κές, μετα­να­στευ­τι­κές, ενερ­γεια­κές και γεω­πο­λι­τι­κές— αλλά και από επί­μο­νες θεσμι­κές προ­σπά­θειες εμβά­θυν­σης της συνερ­γα­σίας με τις χώρες της Νότιας και Ανα­το­λι­κής Μεσο­γείου.

Το βιβλίο επι­χει­ρεί μια συνο­λική απο­τί­μηση αυτής της πορείας, ξεκι­νώ­ντας από την προ-Βαρκελώνη περίοδο, ανα­δει­κνύ­ο­ντας τόσο τις συνέ­χειες όσο και τις ασυ­νέ­χειες στη δια­μόρ­φωση της ευρω­με­σο­γεια­κής πολι­τι­κής.

Ιδιαί­τερη έμφαση δίνεται στον ρόλο των κρατών μελών, καθώς οι ευρω­παϊ­κές πολι­τι­κές δεν ανα­πτύσ­σο­νται σε θεσμικό κενό, αλλά δια­μορ­φώ­νο­νται και εφαρ­μό­ζο­νται μέσα από το πρίσμα εθνικών προ­τε­ραιο­τή­των, ιστο­ρι­κών εμπει­ριών και γεω­πο­λι­τι­κών επι­διώ­ξεων. Μέσα από τη συγκρι­τική ανάλυση της Γαλλίας και της Ισπα­νίας, και σε αντι­πα­ρα­βολή με την ελλη­νική περί­πτωση, ανα­δει­κνύ­ε­ται πώς δια­φο­ρε­τικά πρότυπα στρα­τη­γι­κής κουλ­τού­ρας και εξω­τε­ρι­κής πολι­τι­κής οδηγούν σε δια­κρι­τές «ανα­γνώ­σεις» της Μεσο­γείου και, κατ’ επέ­κταση, σε δια­φο­ρο­ποι­η­μέ­νες προ­σεγ­γί­σεις ως προς τη δια­κυ­βέρ­νησή της.

Η Ευρω­παϊκή Επι­τροπή παρου­σί­ασε πρό­σφατα μια ειδική στρα­τη­γική για τα νησιά. Πώς εντάσ­σε­ται αυτή η πρω­το­βου­λία στη μακρά δια­δρομή της ευρω­με­σο­γεια­κής πολι­τι­κής που ανα­λύ­ετε στο βιβλίο σας;

Η νέα στρα­τη­γική της Ευρω­παϊ­κής Επι­τρο­πής για τα νησιά συνιστά, αν και καθυ­στε­ρη­μένη, μια σημα­ντική στροφή, καθώς για πρώτη φορά ανα­γνω­ρί­ζε­ται θεσμικά ότι τα νησιά δεν απο­τε­λούν περι­φε­ρειακή «μειο­νό­τητα», αλλά κρί­σι­μους κόμβους συν­δε­σι­μό­τη­τας, ενερ­γεια­κής μετά­βα­σης και ασφά­λειας. Ωστόσο, η πρω­το­βου­λία αυτή ανα­δει­κνύει ταυ­τό­χρονα ένα δια­χρο­νικό έλλειμμα της ευρω­με­σο­γεια­κής πολι­τι­κής: την απουσία μιας συστη­μα­τι­κής ενσω­μά­τω­σης της νησιω­τι­κό­τη­τας στον πυρήνα των θεσμι­κών και στρα­τη­γι­κών της εργα­λείων.

Σε μια περιοχή όπως η Μεσό­γειος, που συγκρο­τεί­ται κατε­ξο­χήν από νησιω­τικά και παρά­κτια συστή­ματα, η νησιω­τι­κό­τητα δεν μπορεί να αντι­με­τω­πί­ζε­ται ως επι­μέ­ρους τομέας πολι­τι­κής, αλλά ως δομική διά­σταση της ίδιας της ευρω­με­σο­γεια­κής αρχι­τε­κτο­νι­κής.

Παρά τις σημα­ντι­κές επι­μέ­ρους πρω­το­βου­λίες, δεν έχει ακόμη δια­μορ­φω­θεί ένα συνε­κτικό «ευρω­με­σο­γειακό δόγμα νησιω­τι­κό­τη­τας» που να εντάσ­σει τα νησιά στους κεντρι­κούς άξονες συν­δε­σι­μό­τη­τας, ενέρ­γειας και ασφά­λειας του Νέου Συμ­φώ­νου για τη Μεσό­γειο και της Ευρω­παϊ­κής Πολι­τι­κής Γει­το­νίας. Υπό αυτό το πρίσμα, η παρούσα στρα­τη­γική θα απο­κτή­σει πραγ­μα­τική προ­στι­θέ­μενη αξία μόνο εφόσον λει­τουρ­γή­σει ως κατα­λύ­της για την ενσω­μά­τωση της νησιω­τι­κό­τη­τας στα θεσμικά εργα­λεία της ευρω­με­σο­γεια­κής πολι­τι­κής, αντα­να­κλώ­ντας τη γεω­γρα­φική και γεω­πο­λι­τική πραγ­μα­τι­κό­τητα της περιο­χής.

Η ανάληψη από την Ελλάδα της Προ­ε­δρίας του Συμ­βου­λίου της ΕΕ το β’ εξάμηνο του 2027 προ­σφέ­ρει μια σημα­ντική ευκαι­ρία να προ­ω­θη­θεί αυτή η μετά­βαση, σημα­το­δο­τώ­ντας τη στροφή από μια απο­σπα­σμα­τική αντι­με­τώ­πιση του «κόστους της νησιω­τι­κό­τη­τας» προς μια ολο­κλη­ρω­μένη στρα­τη­γική που ανα­γνω­ρί­ζει τα νησιά ως κόμβους συν­δε­σι­μό­τη­τας, πρά­σι­νης ενέρ­γειας και θαλάσ­σιας ασφά­λειας, λαμ­βά­νο­ντας παράλ­ληλα υπόψη τις δια­φο­ρο­ποι­η­μέ­νες γεω­γρα­φι­κές ιδιαι­τε­ρό­τη­τες κάθε νησιω­τι­κού χώρου και την ανάγκη για στο­χευ­μέ­νες, προ­σαρ­μο­σμέ­νες πολι­τι­κές

Το Ευρω­παϊκό Κοι­νο­βού­λιο με τις πρό­σφα­τες εκθέ­σεις του τονίζει ότι υπό τις παρού­σες συν­θή­κες η εντα­ξιακή δια­δι­κα­σία της Τουρ­κίας δεν μπορεί να επα­να­κι­νή­σει, επι­ση­μαί­νο­ντας δημο­κρα­τική οπι­σθο­δρό­μηση και συνέ­χιση παρα­βιά­σεων σε βάρος Ελλάδας και Κύπρου. Πώς ερμη­νεύ­ετε αυτή τη στάση, υπό το πρίσμα των τριάντα ετών ευρω­με­σο­γεια­κής πολι­τι­κής που μελε­τάτε;

Η πρό­σφατη στάση του Ευρω­παϊ­κού Κοι­νο­βου­λίου, που επα­να­λαμ­βά­νει ότι υπό τις παρού­σες συν­θή­κες η εντα­ξιακή δια­δι­κα­σία της Τουρ­κίας δεν μπορεί να προ­χω­ρή­σει, επι­βε­βαιώ­νει μια πραγ­μα­τι­κό­τητα που περι­γράφω ως «μακρο­χρό­νια μετα­βα­τι­κό­τητα». Από τη μία, η Τουρκία παρα­μέ­νει ένας βασικός εταίρος στα πεδία της ασφά­λειας, της μετα­νά­στευ­σης και της ενέρ­γειας· από την άλλη, όμως κατα­γρά­φει συστη­μα­τικά μια δημο­κρα­τική οπι­σθο­δρό­μηση ως προς το αξιακό πλαίσιο της ΕΕ και τις συνε­χείς παρα­βιά­σεις των κυριαρ­χι­κών δικαιω­μά­των δύο κρατών μελών της ΕΕ, της Ελλάδας και της Κύπρου .

Στο ευρω­με­σο­γειακό πλαίσιο, αυτό δια­μορ­φώ­νει μια ιδιό­τυπη ασυμ­με­τρία: πρό­κει­ται για μια χώρα απο­λύ­τως κεντρική για τη στα­θε­ρό­τητα της Ανα­το­λι­κής Μεσο­γείου, η οποία όμως δεν εντάσ­σε­ται σε μια προ­βλέ­ψιμη θεσμική τροχιά εντα­ξια­κής πορείας. Θεωρώ ότι η ΕΕ οφείλει να δια­τυ­πώ­σει με ειλι­κρί­νεια ένα νέο, εναλ­λα­κτικό πλαίσιο σχέσεων – μια στρα­τη­γική εται­ρική σχέση με σαφείς όρους, μηχα­νι­σμούς παρα­κο­λού­θη­σης και συμ­μόρ­φω­σης και ρητή αναφορά στον σεβασμό του διε­θνούς δικαίου.

Σε αυτές τις νέες μορφές εται­ρι­κής σχέσης, η συμ­μόρ­φωση προς τις αρχές του κράτους δικαίου και ο σεβα­σμός των κυριαρ­χι­κών δικαιω­μά­των των γει­το­νι­κών κρατών θα πρέπει να απο­τε­λούν σαφή και επα­λη­θεύ­σιμη προ­ϋ­πό­θεση για την παροχή προ­νο­μια­κής πρό­σβα­σης στην ενιαία αγορά και στις βασικές πολι­τι­κές της Ένωσης.

Πώς εντάσ­σε­ται η πρό­σφατη συμ­φω­νία για τον τερ­μα­τι­σμό του πολέμου στη Μέση Ανατολή που υπο­γρά­φηκε στα Ηλύσια Πεδία;

Η πρό­σφατη συμ­φω­νία κατά­παυ­σης του πυρός που υπο­γρά­φηκε στα Ηλύσια Πεδία, με στόχο τον τερ­μα­τι­σμό του πολέμου στη Μέση Ανατολή, εντάσ­σε­ται σε ένα ευρύ­τερο γεω­πο­λι­τικό πλαίσιο όπου η ΕΕ εμφα­νί­ζε­ται περισ­σό­τερο ως περι­φε­ρεια­κός δια­χει­ρι­στής συνε­πειών παρά ως κεντρι­κός αρχι­τέ­κτο­νας των εξε­λί­ξεων. Απο­τε­λεί χαρα­κτη­ρι­στικό παρά­δειγμα «διπλω­μα­τίας των προ­έ­δρων» ΗΠΑ–Γαλλίας (και τρίτων μεσο­λα­βη­τών) σε έναν πόλεμο με άμεσες επι­πτώ­σεις στην ευρω­παϊκή ασφά­λεια, την ενερ­γειακή στα­θε­ρό­τητα και τη ναυ­τι­λία, χωρίς ωστόσο αντί­στοιχη ευρω­παϊκή θεσμική ορα­τό­τητα στο τραπέζι των δια­πραγ­μα­τεύ­σεων.

Πρώτον, η συμ­φω­νία επι­βε­βαιώ­νει την τάση «εξω­τε­ρι­κο­ποί­η­σης» της ευρω­παϊ­κής ασφά­λειας: οι καθο­ρι­στι­κές απο­φά­σεις για πόλεμο και ειρήνη στην ευρύ­τερη Μέση Ανατολή λαμ­βά­νο­νται σε σχήματα όπου η ΕΕ, ως Ένωση, είναι απούσα ή δευ­τε­ρεύ­ουσα, παρά τον άμεσο αντί­κτυπο στις ευρω­παϊ­κές οικο­νο­μίες, στις μετα­να­στευ­τι­κές ροές και στην περι­φε­ρειακή στα­θε­ρό­τητα. Η εικόνα αυτή έρχεται σε συνέ­χεια προη­γού­με­νων κρίσεων, από τη Συρία μέχρι τη Λιβύη, όπου η Ευρώπη βρέθηκε «στο τραπέζι μεν, στο κέντρο βάρους δε».

Δεύ­τε­ρον, η συμ­φω­νία ανα­δει­κνύει το χάσμα ανάμεσα στη ρητο­ρική «γεω­πο­λι­τι­κής Ένωσης» και στην πραγ­μα­τική ικα­νό­τητα της ΕΕ να δρα ως αυτό­νο­μος στρα­τη­γι­κός δρων.

Οι ευρω­παϊ­κοί θεσμοί, όπως και τώρα, συνήθως περιο­ρί­ζο­νται σε δηλώ­σεις στή­ρι­ξης, εκκλή­σεις για σεβασμό του διε­θνούς δικαίου και προ­σφορά τεχνι­κής ή οικο­νο­μι­κής συν­δρο­μής στην «επόμενη ημέρα», χωρίς να δια­μορ­φώ­νουν οι ίδιοι τους βασι­κούς όρους της συμ­φω­νίας. Έτσι, η ΕΕ εμφα­νί­ζε­ται περισ­σό­τερο ως η ΕΕ λει­τουρ­γεί κυρίως ως δια­μορ­φω­τής προ­τύ­πων και πάροχος πόρων, παρά ως κεντρι­κός αρχι­τέ­κτο­νας ασφά­λειας.

Τρίτον, η πρό­σφατη συμ­φω­νία λει­τουρ­γεί ως καθρέ­φτης των ορίων της ευρω­παϊ­κής στρα­τη­γι­κής αυτο­νο­μίας. Παρά τις συζη­τή­σεις για στρα­τη­γική πυξίδα, κοινή πολι­τική άμυνας και ενί­σχυση της ευρω­παϊ­κής παρου­σίας στη Μέση Ανατολή, το κεντρικό «φορτίο» της δια­πραγ­μά­τευ­σης εξα­κο­λου­θεί να σηκώ­νε­ται από τις ΗΠΑ και επι­λεγ­μέ­νους περι­φε­ρεια­κούς μεσο­λα­βη­τές. Η ΕΕ έρχεται εκ των υστέρων να υπο­στη­ρί­ξει την εφαρ­μογή, να συν­δέ­σει την εκε­χει­ρία με θαλάσ­σια ασφά­λεια, κυρώ­σεις, ανθρω­πι­στική βοήθεια και ενδε­χο­μέ­νως ενερ­γεια­κές ροές.

Τέλος, η συμ­φω­νία στα Ηλύσια Πεδία μπορεί να δια­βα­στεί ως ακόμη ένα επει­σό­διο στην «ιστορία της απου­σίας» της ΕΕ από τις μεγάλες στιγμές χάραξης της περι­φε­ρεια­κής τάξης στη Μέση Ανατολή. Αντί να λει­τουρ­γεί ως αυτό­νο­μος broker ασφά­λειας –όπως θα επέ­τρεπε η εμπει­ρία της από την πυρη­νική συμ­φω­νία με το Ιράν (JCPOA ) και τα εργα­λεία της ΚΕΠΠΑ/ΚΠΑΑ– η ΕΕ παγιώ­νει τον ρόλο της ως συμπλη­ρω­μα­τι­κός παίκτης στο επόμενο στάδιο: στη δια­χεί­ριση, στην υλο­ποί­ηση και στη στα­διακή εδραί­ωση της ειρήνης, όχι στη δια­μόρ­φωση των αρχικών όρων της. Αυτό ακριβώς τοπο­θε­τεί τη συμ­φω­νία στο κέντρο της συζή­τη­σης για τη στρα­τη­γική αδυ­να­μία της Ευρώπης και την ανάγκη μιας πιο συνε­κτι­κής, προ­λη­πτι­κής και προ­δρα­στι­κής (proactive) ευρω­παϊ­κής πολι­τι­κής στη Μέση Ανατολή.

Αν έπρεπε να προ­τεί­νετε συγκε­κρι­μέ­νες προ­τε­ραιό­τη­τες δια­κυ­βέρ­νη­σης για μια πιο συνε­κτική ευρω­με­σο­γειακή στρα­τη­γική – ποιες θα ήταν;

Η ευθύνη απέ­να­ντι στις επό­με­νες γενιές. Ως ερευ­νή­τρια στον μακρο­πρό­θε­σμο σχε­δια­σμό (strategic foresight), επι­χειρώ μέσα από το βιβλίο να δείξω ότι η Μεσό­γειος του 2040 δεν είναι δεδο­μένη ούτε προ­δια­γε­γραμ­μένη. Αντι­θέ­τως, ανοί­γε­ται μπροστά μας ένα φάσμα σενα­ρίων: από μια θάλασσα κατα­κερ­μα­τι­σμού, κλει­στών συνόρων και πολ­λα­πλών κρίσεων, έως μια περιοχή συν­δε­σι­μό­τη­τας, πρά­σι­νης ανά­πτυ­ξης και συνερ­γα­τι­κής ασφά­λειας.

Οι μεσο­γεια­κές κοι­νω­νίες –και ιδιαί­τερα η νεολαία στις χώρες της Ευρώπης, της Αφρικής και της Μέσης Ανα­το­λής– μπορούν να γίνουν τα εργα­στή­ρια αυτού του μέλ­λο­ντος: στην και­νο­το­μία, στην κλι­μα­τική προ­σαρ­μογή, στην κοι­νω­νική οικο­νο­μία, στη δια­σύν­δεση με την αφρι­κα­νική ήπειρο και στα νέα δίκτυα γνώσης και κινη­τι­κό­τη­τας.

Το μήνυμα που θα ήθελα να κρα­τή­σουν οι νεό­τε­ρες γενιές είναι ότι η Μεσό­γειος δεν είναι μόνο σκηνή κρίσεων, αλλά και χώρος συγκλί­σεων – υπό την προ­ϋ­πό­θεση ότι η ΕΕ, τα κράτη μέλη της, τα κράτη της Μέσης Ανα­το­λής και οι τοπικές κοι­νω­νίες θα τολ­μή­σουμε μια πιο προ­νοη­τική, συνε­κτική και συμπε­ρι­λη­πτική δια­κυ­βέρ­νηση.

Αν έπρεπε να συμπυ­κνώσω όλο το βιβλίο σε μία μόνο σύσταση προς τους Ευρω­παί­ους ηγέτες, θα έλεγα το εξής: να στα­μα­τή­σουμε να βλέ­πουμε τη Μεσό­γειο ως ευρω­παϊκή “περι­φέ­ρεια” και να τη μετα­τρέ­ψουμε στο βασικό στρα­τη­γικό μας σταυ­ρο­δρόμι – μαζί με τους εταί­ρους μας στην απέ­να­ντι όχθη. Και, πάνω σε αυτή τη νέα οπτική, να σχε­διά­σουμε την ευρω­με­σο­γειακή πολι­τική με ορί­ζο­ντα γενεών και όχι εκλο­γι­κών κύκλων και εθνικών συμ­φε­ρό­ντων.