Καμπανάκι για τα μικρά νησιά: Κινδυνεύουν να μετατραπούν σε πάρκα τουρισμού και να χάσουν την ταυτότητά τους

Business as usual χαρα­κτη­ρί­ζει η επι­στη­μο­νική κοι­νό­τητα το νέο χωρο­τα­ξικό πλαίσιο για τον του­ρι­σμό, το οποίο έχει παρου­σιά­σει το υπουρ­γείο Περι­βάλ­λο­ντος και Ενέρ­γειας χτυ­πώ­ντας ηχηρό καμπα­νάκι για την τύχη των μικρών νησιών που κιν­δυ­νεύ­ουν να μετα­τρα­πούν σε Μύκονο ή Σαντο­ρίνη χάνο­ντας τελικώς την ταυ­τό­τητά τους με ορατό τον κίνδυνο να μετα­τρα­πούν σε μεγάλα πάρκα του­ρι­σμού.

Η αλλαγή των χρήσεων γης, η υπερ­δό­μηση και ο υπερ­του­ρι­σμός προ­βάλ­λουν ως οι μεγα­λύ­τε­ρες απειλές με τους ειδι­κούς να επι­ση­μαί­νουν ότι ο πολε­ο­δο­μι­κός και χωρο­τα­ξι­κός σχε­δια­σμός σε αυτούς τους τόπους δεν μπορεί να γίνει με εναίους κανόνες, αλλά πρέπει να λάβει υπόψη τις ιδιαι­τε­ρό­τη­τές τους. Παράλ­ληλα ακόμα και καθη­γη­τές Οικο­νο­μι­κών μιλούν για την απόλυτη εξάρ­τηση της Ελλάδας από τον του­ρι­σμό τονί­ζο­ντας ότι είναι μια δρα­στη­ριό­τητα χαμηλής παρα­γω­γι­κό­τη­τας.

Η κατά­σταση που έχει δια­μορ­φω­θεί σήμερα, πάντως, στα νησιά δεν ήταν αιφ­νι­δια­στική. Αντί­θετα η πολι­τεία είχε προει­δο­ποι­η­θεί εγκαί­ρως γι΄αυ­τήν. Ακόμα και η νομο­λο­γία του Συμ­βου­λίου της Επι­κρα­τείας (ΣτΕ), το οποίο πλη­ρο­φο­ρούσε ήδη από τη δεκα­ε­τία του ΄90 γι΄αυτό που ερχόταν, έχει παρα­βια­στεί κατά­φωρα. Αυτό επε­σή­μανε η πρό­ε­δρος του Επι­με­λη­τη­ρίου Περι­βάλ­λο­ντος και Βιω­σι­μό­τη­τας και Αντι­πρό­ε­δρος του ΣτΕ ε.τ. Μαρία Καρα­μα­νώφ ανοί­γο­ντας τις εργα­σίες επι­στη­μο­νι­κής ημε­ρί­δας για τον σχε­δια­σμό στα μικρά νησιά τονί­ζο­ντας ότι η πορεία ορι­σμέ­νων εξ αυτών ήταν το χρονικό ενός προ­α­ναγ­γελ­θέ­ντος θανάτου.

«Το γνω­ρί­ζαμε αλλά δεν κάναμε τίποτα γι΄αυτό. Υπήρχε η νομο­λο­γία του ΣτΕ, η οποία πυρο­δό­τησε αντι­δρά­σεις στο περι­βαλ­λο­ντικό κίνημα της εποχής, αλλά έκτοτε κατα­στρα­τη­γή­θηκε και δια­στρε­βλώ­θηκε». Οπως επε­σή­μανε, η Μύκονος ήδη από το ΄96 είχε κριθεί κορε­σμένη από πλευράς του­ρι­στι­κής ανά­πτυ­ξης: «Ολα αυτά έχουν κατά­φωρα και προ­κλη­τικά παρα­βια­στεί», ανέφερε προ­σθέ­το­ντας ότι είναι τερά­στιες οι δια­χρο­νι­κές ευθύνες της πολι­τείας, η οποία ακόμα και σήμερα επι­λέ­γει να τις απε­μπο­λή­σει και να τις μετα­θέ­σει αλλού «όχι μόνο θεσμικά με τα νομο­θε­τή­ματα αλλά και με τις λάθος αξίες που προωθεί δίνο­ντας τον τόνο και το μήνυμα στους πολίτες για το πώς θα πρέπει να μετα­χει­ρί­ζο­νται τα ελλη­νικά νησιά. Κι αυτό είναι ασυγ­χώ­ρητο όταν ξέραμε εδώ και πάρα πολλά χρόνια τι πρέπει να γίνει».

Σύμφωνα με την ίδια, μονα­δική λύση είναι η ήπια ανά­πτυξη και ο έλεγχος των εισροών: «Τα νησιά δεν είναι μουσεία για να τα βάλουμε στη γυάλα, αλλά ούτε και σκηνικό για τις δια­κο­πές ολό­κλη­ρου του πλανήτη», ανέφερε χαρα­κτη­ρι­στικά.

Προ­σέ­θεσε ότι οι επι­λο­γές των πολι­τι­κών σε έργα, όπως είναι π.χ. τα λιμε­νικά δε θα πρέπει να γίνο­νται με βάση τη ζήτηση, αλλά με βάση τη φέρουσα ικα­νό­τητα ενός νησιού, ενώ τόνισε ότι οι επε­κτά­σεις των οικι­σμών θα πρέπει να ακο­λου­θούν τη δημο­γρα­φική εξέλιξη και όχι να υπα­γο­ρεύ­ο­νται από άλλα κρι­τή­ρια.

Ωστόσο τόνισε ότι «ο τρόπος με τον οποίο προ­σεγ­γί­ζει το θέμα η πρό­σφατη νομο­θε­σία είναι εντελώς αδό­κι­μος επι­στη­μο­νικά, συγχέει παρα­μέ­τρους και κατα­λή­γει να θεωρεί τη φέρουσα ικα­νό­τητα μια πολι­τική απόφαση του υπουρ­γού».

Απόλυτη εξάρ­τηση από τον του­ρι­σμό

Την ίδια στιγμή το γεγονός ότι ο του­ρι­σμός θεω­ρεί­ται η ατμο­μη­χανή της ελλη­νι­κής οικο­νο­μίας, δημιουρ­γεί μια επι­κίν­δυνη εξάρ­τηση, όπως σημειώ­νουν οι οικο­νο­μο­λό­γοι. Η απα­σχό­ληση στον του­ρι­σμό ως ποσοστό της συνο­λι­κής απα­σχό­λη­σης στον ιδιω­τικό τομέα στην Ελλάδα που φτάνει το 25%, είναι υπερ­δι­πλά­σια συγκρι­τικά με άλλες χώρες με ισχυρό του­ρι­σμό, όπως η Ισπανία, η Ιταλία ή η Γαλλία, σύμφωνα με τα στοι­χεια που παρου­σί­ασε, ο Δημή­τρης Βαγια­νός, καθη­γη­τής στο London School of Economics. Το γεγονός αυτό – όπως είπε – καθο­δη­γεί τη χώρα μας σε μια εξάρ­τηση από τον του­ρι­σμό με προ­βλη­μα­τικά σημεία τόσο από περι­βαλ­λο­ντική όσο και από οικο­νο­μική σκοπιά: «Η του­ρι­στική ανά­πτυξη “επι­δο­τεί­ται” με διά­φο­ρους τρόπους από τη χαλα­ρό­τητα της νομο­θε­σίας για παρά­δειγμα στη δόμηση σε παρα­κτιες περιο­χές που διευ­κο­λύ­νε­ται όλο και περισ­σό­τερο, από την ανυ­παρ­ξία πλαι­σίου προ­στα­σίας για τις περιο­χές Natura, από τους χαλα­ρούς και παρα­με­λη­μέ­νους μηχα­νι­σμούς συμ­μόρ­φω­σης. Η “κατα­νά­λωση” περι­βαλ­λο­ντι­κών πόρων πρέπει να φορο­λο­γεί­ται και όχι να επι­δο­τεί­ται», εξήγησε.

Όμως και από την οικο­νο­μική οπτική, η «μονο­καλ­λιέρ­γεια» του του­ρι­σμού, έχει σοβαρά μεο­νε­κτή­ματα, καθώς σύμφωνα με τον κ. Βαγιανό, ο του­ρι­στι­κός κλαδος έχει χαμηλή παρα­γω­γι­κό­τητα, χαμηλή μέση εξει­δί­κευση εργα­ζο­μέ­νων και μεγάλη επο­χι­κό­τητα: «Με την έμφαση στον του­ρι­σμό διαιω­νί­ζε­ται και διο­γκώ­νε­ται ένα οικο­νο­μικό μοντέλο χαμηλής παρα­γω­γι­κό­τη­τας», κατέ­ληξε.

Όμως η δική του ερμη­νεία στην έννοια της φέρου­σας ικα­νό­τη­τας ενός τόπου έδωσε και ο ομό­τι­μος καθη­γη­τής του Πανε­πι­στη­μίου Αιγαίου και εμπει­ρο­γνώ­μο­νας του Παγκό­σμιου Οργα­νι­σμού Του­ρι­σμού, Γιάννης Σπι­λά­νης σημειώ­νο­ντας ότι δεν είναι σωστό ο σχε­δια­σμός να ακο­λου­θεί αυτή τη λογική αφού «πρό­κει­ται για το άκρο, το όριο μιας περιο­χής. Μετά απ΄αυτό το σημείο είναι ο γκρεμός. Για να επι­τευ­χθεί η πραγ­μα­τική βιω­σι­μό­τητα θα πρέπει να έχουμε στα­μα­τή­σει πριν», τόνισε.

Ξεκα­θά­ρισε ότι οι πολι­τι­κές που ακο­λου­θή­θη­καν δεν ήταν λάθη, αλλά σκό­πι­μες επι­λο­γές προ­σθέ­το­ντας πως ακόμα και σήμερα δε λαμ­βά­νο­νται μέτρα. Υπεν­θύ­μισε ότι τον Σεπτέμ­βριο η Εισαγ­γε­λία του Αρείου Πάγου ζήτησε από τους κατά τόπους εισαγ­γε­λείς να ερευ­νή­σουν ζητή­ματα σπα­τά­λης και κακής χρήσης νερού, χωρίς να έχει γίνει κάτι μέχρι τώρα: «Οπως δεν έχει γίνει τίποτα για να κλεί­σουν οι πισίνες. Ταυ­τό­χρονα η συνε­χι­ζό­μενη εκτος σχεδίου δόμηση αυξάνει σημα­ντικά το κόστος λει­τουρ­γίας των δήμων, οι οποίοι πρέπει να υπο­στη­ρί­ξουν τις κατα­σκευές με δίκτυα». Ανα­φέρ­θηκε επίσης στις αφα­λα­τώ­σεις και τις γεω­τρή­σεις σε εκα­το­ντά­δες μέτρα προ­κει­μέ­νου να ικα­νο­ποι­η­θούν οι αυξη­μέ­νες ανάγκες, τονί­ζο­ντας ότι «εμείς θα βρούμε νερό στα 300 μ. αλλά οι ρίζες των δέντρων όχι».

Διευ­κρί­νισε ότι το μεγα­λύ­τερο πρό­βλημα είναι η αλλαγή χρήσεων γης δεδο­μέ­νου ότι δεν είναι ανα­στρέ­ψιμη: «Το νέο χωρο­τα­ξικό πλαίσιο για τον του­ρι­σμό είναι business as usual. Συνε­χί­ζει την αύξηση προ­σφο­ράς κλινών με ανε­παί­σθη­τους περιο­ρι­σμούς. Οριακα εμπο­δί­ζο­νται λίγοι, ενώ ξεφυ­τρώ­νουν στρα­τη­γι­κές επεν­δύ­σεις».

Ο σχε­δια­σμός στα νησιά, όπως εξή­γη­σαν ο χωρο­τά­κτης – πολε­ο­δό­μος Στρατής Μπα­μπα­λί­κης και η αρχι­τέ­κτο­νας Λήδα Ντρίβα, είναι κρί­σι­μος παρά­γο­ντας και στις απα­ραί­τη­τες ρυθ­μί­σεις θα πρέπει να συμπε­ρι­λη­φθούν:

Η μείωση της εκτός σχεδίου δόμησης σε σημείο πιο συμβατό για το τοπίο και τις περιο­ρι­σμέ­νες εκτά­σεις των μικρών νησιών.

Η δια­τή­ρηση των μονο­πα­τιών και των πεζο­πο­ρι­κών δια­δρο­μών.

Η απα­γό­ρευση της δόμησης στην ακτο­γραμμή.

Ο περιο­ρι­σμός των υπό­σκα­φων κτιρίων.

Η απα­γό­ρευση των πισινών.

Η δια­τή­ρη­ση­των ελιών, τελ­μά­των και υδρο­βο­τό­πων.

Η προ­στα­σια των λιθό­στρω­των­καλ­ντε­ρι­μιών, ξερο­λι­θιών και θημω­νιών.

Η προ­στα­σία της τοπικής βλά­στη­σης, της βιο­ποι­κι­λό­τη­τας και των αιω­νό­βιων δέντρων.

Η επα­νά­χρηση των παλαιών κτι­σμά­των.

Η προ­στα­σία των περιο­χών Natura.

Θυσία και η υπο­τι­μη­μένη γεωρ­γική γη των νησιών

Στον βωμό της του­ρι­στι­κής ανά­πτυ­ξης της νησιω­τι­κής χώρας θυσιά­στηκε πολλές φορές και γεωρ­γική γη, παρά­γο­ντας ο οποίος έχει συζη­τη­θεί λιγό­τερο τα τελευ­ταία χρόνια. Σύμφωνα με τους καθη­γη­τές του Γεω­πο­νι­κού Πανε­πι­στη­μίου Αθηνών, Γιωργο Βλάχο και Βαγγέλη Παυλή, στα κρι­τή­ρια χαρα­κτη­ρι­σμού της γης υψηλής παρα­γω­γι­κό­τη­τας είχαν αρχικώς συμπε­ρι­λη­φθεί και έννοιες όπως η νησιω­τι­κό­τητα και οι φυσικές ενό­τη­τες. Ωστόσο ακο­λού­θη­σαν πολλές εξαι­ρέ­σεις με απο­τέ­λε­σμα οποια­δή­ποτε διευ­κρί­νηση ή εξει­δί­κευση να αφορά στο τέλος απο­κλει­στικά την παρα­γω­γι­κό­τητα, η οποία είναι και η μονα­δική που προ­στα­τεύ­ε­ται.

Οι ομι­λη­τές επε­σή­μα­ναν ότι ακόμα και για καλ­λιέρ­γειες που εγκρί­νο­νται γεν­ναιό­δω­ρες επι­δο­τή­σεις, αυτές σπανίως μπορούν να αντα­γω­νι­στούν τον του­ρι­σμό και τα έσοδά του: «Δίνο­νται ενι­σχύ­σεις για τη μαστίχα στη Χίο, τις ελιές, τα αμπέλια, τα δαμά­σκηνα, το ντο­μα­τάκι της Σαντο­ρί­νης, την αγκι­νάρα της Τήνου, κλπ, αλλά και κίνητρα για το τοπίο, όπως τον αμπε­λώνα της Θήρας. Ομως όσο γεν­ναιό­δωρα κι αν είναι τα κίνητρα, δύσκολα είναι αντα­γω­νι­στικά στον του­ρι­σμό και δεδο­μέ­νου ότι οι πόροι είναι συγκε­κρι­μέ­νοι, θα πρέπει η Πολι­τεία να σκεφτεί πέραν της παροχής κινή­τρων και μέτρα ρυθ­μι­στι­κού χαρα­κτήρα, μέτρα επι­βο­λής», ανέφερε ο κ. Βλάχος.

Για όσους ακόμα αμφι­σβη­τούν τη γενε­τικη βιο­ποι­κι­λό­τητα των νησιών, ο ίδιος παρέ­θεσε και συγκε­κρι­μένα στοι­χεία για τις νησιω­τι­κές τοπικές ποι­κι­λίες, οι οποίες είναι:

Κηπευ­τικά: 43

Δεν­δρώδη, θάμνοι, μικρά καρ­πο­φόρα: 32

Αμπέλια: 29

Φαρ­μα­κευ­τικά, αρω­μα­τικά, κλω­στικά φυτά, κλπ: 7

Σιτηρά: 4

Ψυχανθή: 4

Πηγή: ethnos.gr