Αφαλάτωση ή φράγματα για τα νησιά;

«Το καλο­καίρι το τηλέ­φωνο δεν στα­μά­τησε να χτυπάει. Ομως η απά­ντηση ήταν ίδια σε όλους: Δυστυ­χώς, δεν μπο­ρούμε να σας εξυ­πη­ρε­τή­σουμε. Ο,τι μηχά­νημα αφα­λά­τω­σης υπήρχε, είχε δια­τε­θεί μέχρι τις αρχές της άνοιξης. Μόνο όσοι δήμαρ­χοι είδαν μπροστά –τι καλο­καίρι θα ερχόταν μετά έναν ακόμα χειμώνα χωρίς βροχές– και κινή­θη­καν μόνοι τους, αυτοί κατά­φε­ραν να εξα­σφα­λί­σουν τα νησιά τους. Και ναι μεν τελικά κατα­φέ­ραμε να μη μείνει χωρίς νερό ο του­ρι­σμός, αλλά για να εξυ­πη­ρε­τη­θεί ο του­ρι­σμός σε πολλές περιο­χές της Ελλάδας οι κάτοι­κοι έμειναν χωρίς νερό και έτρεχαν με τα μπι­τό­νια και τα εμφια­λω­μένα. Λυπάμαι, αλλά εν έτει 2024 το να μένουν ολό­κλη­ρες περιο­χές χωρίς πόσιμο νερό δεν αρμόζει σε ευρω­παϊκή χώρα».

Ο Αλέ­ξαν­δρος Υφαντής είναι πρό­ε­δρος και διευ­θύ­νων σύμ­βου­λος της εται­ρείας Sychem, μιας από τις τρεις εται­ρείες παρα­γω­γής μονάδων αφα­λά­τω­σης στην Ελλάδα (οι άλλες δύο είναι η ΤΕΜΑΚ και η Watera). Αυτές οι τρεις εται­ρείες κλή­θη­καν φέτος να σηκώ­σουν το βάρος της λει­ψυ­δρίας, καθώς σε πολλές περιο­χές η κατά­σταση ήταν τελικά πολύ χει­ρό­τερη από ό,τι ανα­με­νό­ταν. Στις χει­ρό­τε­ρες περι­πτώ­σεις κλήθηκε να μετα­φέ­ρει νερό και η υδρο­φόρα του Πολε­μι­κού Ναυ­τι­κού, κάτι που ελά­χι­στες φορές συνέ­βαινε τα προη­γού­μενα χρόνια. Οπως υπο­στη­ρί­ζει ο κ. Υφαντής, η πολι­τεία δεν έχει ένα οργα­νω­μένο σχέδιο για την προ­μή­θεια και λει­τουρ­γία των αφα­λα­τώ­σεων, αλλά συχνά «τρέχει πίσω από τις ανάγκες». «Κανείς δεν ελέγχει συνο­λικά την επέν­δυση του κράτους.

Η πολι­τεία προ­μη­θεύει τους νησιω­τι­κούς δήμους με αφα­λα­τώ­σεις, αυτοί, επειδή τις παίρ­νουν δωρεάν, δεν ενδια­φέ­ρο­νται να τις συντη­ρή­σουν σωστά και τις κατα­στρέ­φουν στα πέντε χρόνια. Και μετά ζητούν από το κράτος να τους προ­μη­θεύ­σει νέες – και το κράτος τους προ­μη­θεύει, αφού δεν έχει εναλ­λα­κτική. Ετσι τα χρήματα που δια­θέ­τει το κράτος πέφτουν σε ένα βαρέλι χωρίς πάτο».

Στο χει­ρό­τερο σενάριο

«Τελικά τι είναι πιο ακριβό, το νερό που έχουμε ή το νερό που δεν έχουμε; Αυτό είναι πλέον το ερώτημα για πολλές περιο­χές της χώρας, που από ό,τι φαί­νε­ται στα­διακά θα γίνουν περισ­σό­τε­ρες», εκτιμά ο κ. Γιάννης Κατσο­γιάν­νης, καθη­γη­τής στο Τμήμα Χημείας του ΑΠΘ, πρό­ε­δρος της Ενωσης Ελλήνων Χημικών και Διευ­θυ­ντής του Ινστι­τού­του Αει­φό­ρου Δια­χεί­ρι­σης των Υδάτων και Δικαίου του Νερού του EPLO. «Λόγω της κλι­μα­τι­κής αλλαγής, το φαι­νό­μενο της ανομ­βρίας είναι πολύ δια­φο­ρε­τικό σήμερα από ό,τι πριν από 10 ή 20 χρόνια. Είναι χαρα­κτη­ρι­στικό ότι ο ΟΗΕ δεν είχε κάνει επί 50 χρόνια συνέ­δριο του UN Water Program και έκανε το 2023 – θα κάνει πάλι το 2026 και το 2028. Οι επι­στή­μο­νες φοβού­νται ότι πολύ γρήγορα θα ξεπε­ρά­σουμε τα χει­ρό­τερα σενάρια. Ας δούμε λοιπόν τι σημαί­νει όλο αυτό για την Ελλάδα, όπου, εξαι­τίας της νησιω­τι­κό­τη­τας, η αντι­με­τώ­πιση της λει­ψυ­δρίας είναι και πατριω­τικό ζήτημα».

«Ιδιαί­τερα στα νησιά, που δεν έχουν βιο­μη­χα­νι­κές μονάδες, τα λύματα εύκολα θα μπο­ρού­σαν να καθα­ρι­στούν και να επα­να­χρη­σι­μο­ποι­η­θούν, ώστε να μην “τελειώ­σει” η γεωργία λόγω ανομ­βρίας».

Η πολι­τεία, ωστόσο, μόλις τα τελευ­ταία δέκα χρόνια άρχισε να κινεί­ται σε μια συγκε­κρι­μένη κατεύ­θυνση, μειώ­νο­ντας την (πανά­κριβη) μετα­φορά νερού από ιδιώτες, εγκα­θι­στώ­ντας αφα­λα­τώ­σεις και ανα­ζη­τώ­ντας παρεμ­βά­σεις συγκρά­τη­σης ή εξοι­κο­νό­μη­σης νερού. «Η τεχνο­λο­γία της αφα­λά­τω­σης έχει εξε­λι­χθεί πολύ, με απο­τέ­λε­σμα να μειώ­νε­ται σημα­ντικά το κόστος παρα­γω­γής νερού, ειδικά αν η μονάδα συν­δυα­στεί και με ΑΠΕ για την κάλυψη του ενερ­γεια­κού κόστους», λέει ο κ. Κατσο­γιάν­νης. «Eχουμε όμως πολλά προ­βλή­ματα που πρέπει να αντι­με­τω­πί­σουμε. Για παρά­δειγμα, τα δίκτυα στα νησιά έχουν πολύ μεγάλες απώ­λειες, συχνά έως και 60%. Δεν μπορεί πλέον να δημιουρ­γούμε ένα σύστημα για την “παρα­γωγή” νερού, να προ­σπα­θούμε για την οικο­νο­μική του ισορ­ρο­πία και το μισό νερό από όσο παρά­γουμε να χάνεται. Περαι­τέρω, είμαστε πολύ πίσω στην επα­νά­χρηση νερού για τη γεωργία. Ιδιαί­τερα στα νησιά, που δεν έχουν βιο­μη­χα­νι­κές μονάδες, τα λύματα δεν έχουν μεγάλο χημικό φορτίο και επο­μέ­νως εύκολα θα μπο­ρού­σαν να καθα­ρι­στούν και να επα­να­χρη­σι­μο­ποι­η­θούν, ώστε να μην “τελειώ­σει” η γεωργία στα νησιά λόγω ανομ­βρίας».

Αφα­λά­τωση απο­κλει­στικά με ηλιακή ενέρ­γεια

Τα ακριβά έργα

Σε τι κατεύ­θυνση κινεί­ται η πολι­τεία; Πρό­σφατα το υπουρ­γείο Περι­βάλ­λο­ντος ανα­κοί­νωσε ότι μελετά την κατα­σκευή νέων φραγ­μά­των και σε κάποιες περι­πτώ­σεις τη χρήση της αντλη­σιο­τα­μί­ευ­σης σε συν­δυα­σμό με αφα­λά­τωση, για παρα­γωγή νερού και ενέρ­γειας. «Τα φράγ­ματα εξυ­πη­ρε­τούν μόνο τους εργο­λά­βους και τους μελε­τη­τές», εκτιμά ο κ. Υφαντής. «Στην Κρήτη ζητούν να κατα­σκευα­στούν φράγ­ματα και αγωγοί 800 εκατ. ευρώ. Δείτε όμως πώς κατέ­ληξε το φράγμα του Απο­σε­λέμη, που κόστισε 350 εκατ. ευρώ για να δίνει 15.000-20.000 κυβικά/ημέρα στο Ηρά­κλειο και φέτος έμεινε χωρίς νερό. Την ίδια ποσό­τητα νερού μπορείς να την παρά­γεις αφα­λα­τώ­νο­ντας το υφάλ­μυρο νερό του Αλμυρού, που χύνεται στη θάλασσα, με 5 εκατ. ευρώ. Δεν συζητώ πόσο κακή ιδέα είναι να παρά­γεις νερό από αφα­λά­τωση για να το βάλεις σε ένα φράγμα και να χάνεις το 30% από εξά­τμιση».

«Πιστεύω ότι πρέπει να πάμε με συν­δυα­στι­κές κινή­σεις», λέει ο κ. Κατσο­γιάν­νης. «Σίγουρα είναι τερά­στια σπατάλη δημό­σιου χρή­μα­τος να προ­χω­ράμε στην κατα­σκευή φραγ­μά­των με υδρο­λο­γικά στοι­χεία 10 ή 15 ετών. Για εμένα πρέπει στις άνυδρες περιο­χές να στρέ­ψουμε την προσοχή μας στην επα­νά­χρηση υδάτων με ανα­βάθ­μιση των βιο­λο­γι­κών ή κατα­σκευή νέων. Οσο για τις αφα­λα­τώ­σεις στα νησιά, θα πρέπει κεντρικά η κυβέρ­νηση να ορίσει έναν φορέα που να επι­λη­φθεί απο­κλει­στικά, όπως έχει γίνει στην Κύπρο. Να υπάρχει ενιαία δια­χεί­ριση και τα προ­βλή­ματα να λύνο­νται εν τη γενέσει».

«Στη χώρα μας εκμε­ταλ­λευό­μα­στε δυσα­νά­λογα τα υπόγεια νερά σε σχέση με τα επι­φα­νειακά. Το ότι δεν βλέ­πουμε τη ζημιά που προ­κα­λούμε στα υπόγεια νερά δεν σημαί­νει ότι δεν υπάρχει», λέει ο κ. Πέτρος Βαρε­λί­δης, γενικός γραμ­μα­τέας Φυσικού Περι­βάλ­λο­ντος και Υδάτων. «Τα φράγ­ματα σπανίως στε­γνώ­νουν, μόνο σε κάποιες ακραίες περι­πτώ­σεις, όπως λ.χ. έγινε φέτος στην Κάρπαθο. Ο κύριος λόγος που αδειά­ζουν είναι ότι γίνεται πολύ εκτε­τα­μένη, παρά­νομη χρήση του νερού για άρδευση. Η αντλη­σιο­τα­μί­ευση με νερό από αφα­λά­τωση είναι δια­φο­ρε­τική υπόθεση. Αξίζει να το δοκι­μά­σουμε πιλο­τικά, καθώς αν “δου­λεύει” μπορεί να λύσει ταυ­τό­χρονα το πρό­βλημα του νερού και της ενέρ­γειας».

Οπως εξηγεί ο κ. Βαρε­λί­δης, ο σχε­δια­σμός του υπουρ­γείου περι­λαμ­βά­νει τη διάθεση 80 εκατ. ευρώ από το ΠΔΕ για έργα ύδρευ­σης, 50 εκατ. ευρώ από το ΕΣΠΑ ειδικά για αφα­λα­τώ­σεις σε νησιά και 150 εκατ. ευρώ για «ολι­στικά» προ­γράμ­ματα που θα καλύ­πτουν όλο τον κύκλο του νερού σε τέσ­σε­ρις περιο­χές. «Δεν θα κάνουμε αφα­λα­τώ­σεις εκεί όπου υπάρχει σοβαρό πρό­βλημα με τα δίκτυα ύδρευ­σης. Στις περιο­χές αυτές, αν φτιά­ξουμε τα δίκτυα και μειώ­σουμε τις απώ­λειες στο μισό, αυτό­ματα θα αυξηθεί η δια­θε­σι­μό­τητα του νερού. Πρέπει βέβαια να δούμε και το ζήτημα της “κλοπής” νερού, είτε επειδή δεν υπάρ­χουν μετρη­τές είτε επειδή αυτοί έχουν “πει­ρα­χτεί” και δεν εμφα­νί­ζουν την πραγ­μα­τική κατα­νά­λωση».

Ο συν­δυα­σμός των λύσεων και οι τοπικές ιδιαι­τε­ρό­τη­τες

«Η αφα­λά­τωση φαντά­ζει ιδανική λύση, αλλά δεν είναι κατάλ­ληλη για όλες τις περι­πτώ­σεις», εκτιμά ο Μανώλης Κου­του­λά­κης, γενικός γραμ­μα­τέας Αιγαίου και Νησιω­τι­κής Πολι­τι­κής. «Σίγουρα είναι η πιο προσιτή τεχνο­λο­γικά και η απλού­στερη στην υλο­ποί­ηση. Σε κάποια νησιά, για γεω­λο­γι­κούς λόγους είναι η μόνη λύση, όπως λ.χ. στη Νίσυρο. Στόχος μας είναι να βλέ­πουμε τις αφα­λα­τώ­σεις συν­δυα­στικά με ταμιευ­τή­ρες. Πρό­σφατα ολο­κλη­ρώ­σαμε μια πιλο­τική μελέτη στους Φούρ­νους και στη Θύμαινα, που έδειξε ότι θα μπο­ρού­σαν να εξα­σφα­λί­σουν το 30% των αναγκών τους από υφι­στά­μενα κατα­κρη­μνί­σματα που κατα­λή­γουν στη θάλασσα. Τώρα θα προ­χω­ρή­σουμε σε επέ­κταση της μελέτης σε ακόμη επτά νησιά: Αμοργό, Σίφνο, Σέριφο, Κάσο, Αγα­θο­νήσι, Παξούς και Θάσο, ώστε να δούμε πού θα μπο­ρού­σαν να υπο­δε­χθούν σημεία για υδρο­μα­στεύ­σεις και μικρής κλί­μα­κας έργα για άρδευση».

Καθώς η φετινή του­ρι­στική περί­ο­δος ολο­κλη­ρώ­νε­ται, πώς αποτιμά η πολι­τεία τις παρεμ­βά­σεις που έκανε φέτος; «Τα τελευ­ταία χρόνια, με 45 εκατ. ευρώ λύσαμε πολλά προ­βλή­ματα σε μικρά νησιά», λέει ο κ. Κου­του­λά­κης. «Επι­σκευά­σαμε δίκτυα, βοη­θή­σαμε με έκτα­κτες γεω­τρή­σεις με βάση μελέτες της ΕΑΓΜΕ, προ­σθέ­σαμε 25 μικρές και μεσαίες αφα­λα­τώ­σεις. Δεν ικα­νο­ποι­ή­σαμε το σύνολο των αιτη­μά­των, αλλά θεωρώ ότι κατα­φέ­ραμε να αντα­πο­κρι­θούμε και να μη “μείνει” κανένα νησί από νερό».

Ανα­φο­ρικά με το μοντέλο λει­τουρ­γίας των αφα­λα­τώ­σεων, οι γνώμες διί­στα­νται. «Οταν ένας δήμος είναι μικρός, δεν έχει ούτε τεχνική υπη­ρε­σία ούτε την εμπει­ρία να λει­τουρ­γή­σει μόνος του τις αφα­λα­τώ­σεις. Στις περι­πτώ­σεις αυτές είναι καλύ­τερο να υπο­γρά­φει συμ­βό­λαια αγοράς νερού με τιμή ανά κυβικό, ώστε να δια­σφα­λί­σει ότι είναι ευθύνη του ιδιώτη όλα τα υπό­λοιπα», εκτιμά ο κ. Βαρε­λί­δης. «Σε αντί­θετη περί­πτωση, έχουμε δει δήμους να μη λει­τουρ­γούν σωστά τις μονάδες, αυτές ύστερα από 2-3 χρόνια να χαλάνε και οι δήμοι να χρειά­ζο­νται μήνες για να προ­μη­θευ­τούν με τις δια­δι­κα­σίες του Δημο­σίου ανταλ­λα­κτικά». «Φαί­νε­ται από την εμπει­ρία ότι πολλές αφα­λα­τώ­σεις δεν λει­τουρ­γούν επειδή προ­σπά­θη­σαν να τις λει­τουρ­γή­σουν οι ΔΕΥΑ, που δεν είχαν ούτε προ­σω­πικό ούτε γνώση. Ως απο­τέ­λε­σμα, δεν τις συντη­ρού­σαν σωστά, οι αφα­λα­τώ­σεις δού­λευαν λιγό­τερο από όσο μπο­ρού­σαν και μόλις χαλού­σαν, ζητού­σαν αντι­κα­τά­σταση από το κράτος, αφού ήταν ανέξοδο για τον δήμο», λέει ο κ. Κατσο­γιάν­νης.

«Συχνά οι δήμοι ανα­θέ­τουν πολύ ακριβά συμ­βό­λαια δια­χεί­ρι­σης και λει­τουρ­γίας των μονάδων», λέει ο κ. Κου­του­λά­κης. «Εγώ δεν βρίσκω πρό­βλημα να λει­τουρ­γεί τη μονάδα ένας δήμος, αν έχει τη δυνα­τό­τητα. Εχουμε καλά παρα­δείγ­ματα, όπως η Ιθάκη και η Πάρος. Από την άλλη έχουμε τα νησιά που ενώ τους προ­μη­θεύ­σαμε μια μονάδα, δεν έχουν τη δυνα­τό­τητα να τη λει­τουρ­γή­σουν και ζητούν οικο­νο­μική συν­δρομή από το κράτος. Εκεί πρέπει να πάμε σε έναν κανόνα κάλυψης ενός εύλογου κόστους. Πάνω από το όριο αυτό, ο δήμος θα πρέπει να αιτιο­λο­γή­σει και να καλύψει μόνος τη διαφορά».

Οσο για το 2025, η πολι­τεία θα προ­σπα­θή­σει να κινηθεί σαν να περι­μέ­νει ακόμα μια χρονιά ανομ­βρίας. «Το σχέδιό μας για την επόμενη χρονιά περι­λαμ­βά­νει λελο­γι­σμένη χρήση των γεω­τρή­σεων, συνέ­χιση της αντι­κα­τά­στα­σης δικτύων και προ­σθήκη αφα­λα­τώ­σεων», λέει ο κ. Κου­του­λά­κης. «Αν βρέξει και γεμί­σουν τα φράγ­ματα, έχει καλώς. Δεν μπο­ρούμε, όμως, να προ­σβλέ­πουμε σε αυτό».

Οι μονάδες αφα­λά­τω­σης με τη μεγα­λύ­τερη δυνα­μι­κό­τητα

Κεφα­λο­νιά 8.000m3/ημέρα

Μύκονος 7.000 m3/ημέρα

Σύρος 5.800 m3/ημέρα

Ηρά­κλειο Κρήτης 5.000 m3/ημέρα

Θήρα 5.000 m3/ημέρα

Μήλος 4.500 m3/ημέρα

Πηγή: kathimerini.gr