Ανδρέας Γεωργίου: Πως καταργείται στην πράξη ο κοινωνικός αποκλεισμός ατόμων με ψυχοκοινωνικά προβλήματα

Κύριε Γεωρ­γίου θα ήθελα να ξεκι­νή­σουμε την συνέ­ντευξη, ρωτώ­ντας αρχικά πώς γεν­νή­θηκε η ιδέα για την ίδρυση του Κοι­νω­νι­κού Συνε­ται­ρι­σμού Περιο­ρι­σμέ­νης Ευθύνης Τομέα Ψυχικής Υγείας Δωδε­κα­νή­σου.

Οι Κοι­νω­νι­κοί Συνε­ται­ρι­σμοί (ΚΟΙΣΠΕ) είναι Μονάδες Ψυχικής Υγείας που απο­σκο­πούν στην κοι­νω­νική και επαγ­γελ­μα­τική απο­κα­τά­σταση ατόμων με ψυχο­κοι­νω­νικά προ­βλή­ματα. Είναι ΝΠΙΔ που επο­πτεύ­ο­νται από τη Διεύ­θυνση Ψυχικής Υγείας του Υπουρ­γείου Υγείας και θεσμο­θε­τή­θη­καν το 1999. Ο πρώτος Κοι­νω­νι­κός Συνε­ται­ρι­σμός στην Ελλάδα ιδρύ­θηκε το 2002 με έδρα τη Λέρο και απο­τε­λεί επι­στέ­γα­σμα της μακρο­χρό­νιας ψυχια­τρι­κής μεταρ­ρύθ­μι­σης και της αντι­κα­τά­στα­σης του ασύλου από δομές και υπη­ρε­σίες που προ­ω­θούν την επα­νέ­νταξη ατόμων με ψυχικές δια­τα­ρα­χές στην κοι­νό­τητα. Στο πλαίσιο των προ­σπα­θειών για την απο­α­συ­λο­ποί­ηση του Ψυχια­τρείου της Λέρου, αρχές της δεκα­ε­τίας του 1990, είχαν δημιουρ­γη­θεί άτυπες θερα­πευ­τι­κές μονάδες απα­σχό­λη­σης των ασθενών με κυρί­αρ­χους στόχους:

α) την παρέμ­βαση στο καθε­στώς της «μαύρης εργα­σίας» που εκτε­λού­σαν οι ασθε­νείς

β) την κινη­το­ποί­ηση των ασθενών και

γ) την κοι­νω­νική και εργα­σιακή απο­κα­τά­στασή τους.

Η λει­τουρ­γία αυτών των δομών πολύ σύντομα απέ­δειξε ότι η εργασία είναι ένα πολύ σημα­ντικό «θερα­πευ­τικό εργα­λείο» και ανα­πό­σπα­στο μέρος της απο­κα­τα­στα­σια­κής δια­δι­κα­σίας. Παράλ­ληλα όμως ανέ­δειξε την αξία και την ποιό­τητα των προ­ϊ­ό­ντων και των υπη­ρε­σιών που μπορούν να παρά­γουν και να προ­σφέ­ρουν συνάν­θρω­ποί μας με ψυχο­κοι­νω­νικά προ­βλή­ματα. Η ιδέα λοιπόν για τη δημιουρ­γία του ΚΟΙΣΠΕ ξεκινά από την ανάγκη για την ικα­νο­ποί­ηση του αιτή­μα­τος για το δικαί­ωμα στην εργασία.

Σε ποιους απευ­θύ­νε­ται ο ΚΟΙΣΠΕ;

Οι συμπο­λί­τες μας με προ­βλή­ματα ψυχικής υγείας εκτός από το κοι­νω­νικό στίγμα αντι­με­τω­πί­ζουν και τον κοι­νω­νικό – επαγ­γελ­μα­τικό απο­κλει­σμό. Το ποσοστό ανερ­γίας της συγκε­κρι­μέ­νης ευά­λω­της ομάδας στη χώρα έχει εκτι­μη­θεί ότι ξεπερνά το 75%.

Ο ΚΟΙΣΠΕ ως θερα­πευ­τική δομή προ­στα­τευ­μέ­νης απα­σχό­λη­σης προ­σφέ­ρει θέσεις εργα­σίας σε άτομα με δια­γνω­σμένη ψυχική νόσο τα οποία δια­βιούν στην κοι­νό­τητα με τις οικο­γέ­νειές τους ή σε δομές ψυχο­κοι­νω­νι­κής απο­κα­τά­στα­σης.

Η λει­τουρ­γία του ΚΟΙΣΠΕ διέ­πε­ται από υπευ­θυ­νό­τητα και σεβασμό στα σχετικά πρω­τό­κολλα και έχει ως βασική μεθο­δο­λο­γική επιλογή την εξα­σφά­λιση εργα­σίας σε δρα­στη­ριό­τη­τες και αντι­κεί­μενα που βελ­τιώ­νουν σημα­ντικά τις επαγ­γελ­μα­τι­κές και κοι­νω­νι­κές δεξιό­τη­τες.

Πόσα άτομα έχουν απα­σχο­λη­θεί στον Συνε­ται­ρι­σμό στα 20 χρόνια λει­τουρ­γίας του;

Από το 2002 μέχρι και σήμερα, στις δρα­στη­ριό­τη­τες του ΚΟΙΣΠΕ έχουν απα­σχο­λη­θεί 194 άτομα με ψυχο­κοι­νω­νικά προ­βλή­ματα, η πλειο­ψη­φία των οποίων έχει κατα­γωγή από τα Δωδε­κά­νησα (85%). Σήμερα στην εργα­σιακή ομάδα του Συνε­ται­ρι­σμού συμ­με­τέ­χουν 13 εργα­ζό­με­νοι με ψυχο­κοι­νω­νικά προ­βλή­ματα.

Με τους εργα­ζό­με­νους αυτούς έχουν συνα­φθεί συμ­βά­σεις εργα­σίας σύμφωνα με τα προ­βλε­πό­μενα της κεί­με­νης νομο­θε­σίας. Είναι σημα­ντικό να ανα­φέ­ρουμε ότι στην εργα­σιακή ομάδα συμ­με­τέ­χουν 7 επαγ­γελ­μα­τίες και εργα­ζό­με­νοι στο χώρο της ψυχικής υγείας, οι οποίοι απο­τε­λούν τη θερα­πευ­τική ομάδα. Πέραν του θερα­πευ­τι­κού, οι άνθρω­ποι αυτοί έχουν ανα­πτύ­ξει πολυ­διά­στα­τους ρόλους προ­κει­μέ­νου να αντα­πο­κρί­νο­νται απο­τε­λε­σμα­τικά στο σύνολο της λει­τουρ­γίας των δράσεων του ΚΟΙΣΠΕ.

Ποια είναι τα οφέλη που μπορεί να απο­κο­μί­σει κάποιος που απα­σχο­λεί­ται στον Συνε­ται­ρι­σμό, πέραν του οικο­νο­μι­κού;

Το εργα­σιακό περι­βάλ­λον του ΚΟΙΣΠΕ είναι ανθρω­πο­κε­ντρικό. Εδώ πρω­τα­γω­νι­στές είναι οι άνθρω­ποι και όχι τα μηχα­νή­ματα.

Οι δρα­στη­ριό­τη­τες προ­σαρ­μό­ζο­νται στις ανάγκες και στα προ­σό­ντα (ταλέντα) των εργα­ζο­μέ­νων ώστε να εξα­σφα­λί­ζε­ται το θερα­πευ­τικό περι­βάλ­λον δίνο­ντας τους παράλ­ληλα το αίσθημα του σεβα­σμού, της ικα­νο­ποί­η­σης, της δημιουρ­γι­κό­τη­τας, της συνερ­γα­σίας και της αυτο­νο­μίας. Με τον τρόπο αυτό η δράση του ΚΟΙΣΠΕ λει­τουρ­γεί απο­τρε­πτικά στον κοι­νω­νικό απο­κλει­σμό, στην από­συρση και στον ιδρυ­μα­τι­σμό. Με τη συμ­με­τοχή στο καθη­με­ρινό πρό­γραμμα του συνε­ται­ρι­σμού οι άνθρω­ποί μας απο­κτούν σκοπό, έχουν δημιουρ­γία, ανήκουν σε μια ομάδα-οικογένεια και αμεί­βο­νται για την εργασία τους.

Όλα είναι απα­ραί­τητα στοι­χεία ώστε να μπο­ρέ­σουν «να πατή­σουν στα πόδια τους», να αισθαν­θούν χρή­σι­μοι, να πιστέ­ψουν στον εαυτό τους. Να απο­κτή­σουν αυτο­σε­βα­σμό και αυτο­ε­κτί­μηση. Δύο βασικές έννοιες για την ψυχική μας υγεία.

Στα 20 χρόνια περίπου ζωής που μετρά ο ΚΟΙΣΠΕ, ποια θα λέγατε ότι είναι τα σημεία-σταθμός;

Στη 20ετή αυτή δια­δρομή έχουμε ζήσει έντονα ανά­μι­κτα συναι­σθή­ματα. Διεκ­δι­κή­σαμε, αντι­πα­ρα­τε­θή­καμε και πολλές φορές νιώσαμε ικα­νο­ποί­ηση ή ματαί­ωση. Ανα­πτύ­ξαμε σημα­ντι­κές συνερ­γα­σίες με φορείς και συμ­με­τεί­χαμε σε διάφορα προ­γράμ­ματα προ­κει­μέ­νου να δημιουρ­γούμε θέσεις εργα­σίας και να εξα­σφα­λί­σουμε τη βιω­σι­μό­τητα του φορέα. Στο πλαίσιο αυτό το 2004 σταθμό στην πορεία του ΚΟΙΣΠΕ απο­τέ­λεσε η ίδρυση και η λει­τουρ­γία του Εργα­στη­ρίου τυπο­ποί­η­σης μελιού. Η ενέρ­γεια αυτή χρη­μα­το­δο­τή­θηκε από την κοι­νο­τική πρω­το­βου­λία «LEADER +» του Υπ. Γεωρ­γίας. Το έργο επελέγη από το Υπουρ­γείο Οικο­νο­μι­κών στις ΒΕΛΤΙΣΤΕΣ ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ του Γ’ ΚΠΣ, ενώ συμπε­ρι­λή­φθηκε από την Ευρω­παϊκή Επι­τροπή στις «ΚΑΛΕΣ ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ» για το πρό­γραμμα και παρου­σιά­στηκε στις Βρυ­ξέλ­λες το 2007. Στο σημείο αυτό θα οφείλω να αναφέρω την πολύ­τιμη και δια­χρο­νική βοήθεια των στε­λε­χών της ΑΝΔΩ και ιδιαί­τερα του κ. Κώστα Ζίφου. Ένα χρόνο αργό­τερα ο Συνε­ται­ρι­σμός επελέγη από το Υπουρ­γείο Απα­σχό­λη­σης ως παρά­δειγμα καλής πρα­κτι­κής κοι­νω­νι­κής ενσω­μά­τω­σης ευά­λω­των ατόμων και ως μοντέλο εφαρ­μο­γής για τις υπό ένταξη χώρες της Ε.Ε. Το 2014 του απο­νε­μή­θηκε το βραβείο «Health & Social Care Social Enterprise 2014» ως η κοι­νω­νική επι­χεί­ρηση που ξεχώ­ρισε για τη δράση και το όραμά της στον τομέα των υπη­ρε­σιών υγείας.

Σταθμό για τον ΚΟΙΣΠΕ απο­τε­λεί η λει­τουρ­γία της πολυ­δύ­να­μης μονάδας με την επω­νυ­μία «Caserma των βοτάνων» βασι­σμένη στα πρότυπα των θερα­πευ­τι­κών αγρο­κτη­μά­των.

Επίσης από το 2016 μέχρι και σήμερα, ο ΚΟΙΣΠΕ συμ­με­τέ­χει και υλο­ποίει ανα­πτυ­ξιακά προ­γράμ­ματα του Υπουρ­γείου Υγείας αλλά και δράσεις όπως το Πρό­γραμμα Επι­χο­ρή­γη­σης Φορέων Κοι­νω­νι­κής Οικο­νο­μίας της Περι­φέ­ρειας Ν. Αιγαίου, το Υπο­μέ­τρο 16.1 του Υπ. Αγρο­τι­κής Ανά­πτυ­ξης για τα Βιο­ε­νεργά Φυτά της Λέρου και την αξιο­ποί­ησή τους και τέλος το Πρό­γραμμα ERASMUS σε συνερ­γα­σία με τον ΕΛΓΟ ΔΗΜΗΤΡΑ και το Πανε­πι­στή­μιο της Νάπολη Ιταλίας. Βεβαίως, δεν πρέπει να παρα­λεί­ψουμε την αυτο­νό­ητη συμ­με­τοχή του Κρα­τι­κού Θερα­πευ­τη­ρίου η οποία -πέραν κάποιων εξαιρέσεων- δια­χρο­νικά ήταν υπο­στη­ρι­κτική. Στο πλαίσιο των πολι­τι­κών του Υπουρ­γείου Υγείας για προ­τε­ραιο­ποί­ηση και διαρκή στήριξη της λει­τουρ­γίας των ΚΟΙΣΠΕ, η σημε­ρινή διοί­κηση του Κρα­τι­κού Θερα­πευ­τη­ρίου εκτι­μώ­ντας την προ­σπά­θεια και το παρα­γό­μενο κοι­νω­νικό έργο στη­ρί­ζει ενεργά τη δράση του συνε­ται­ρι­σμού. Κλεί­νο­ντας θεωρώ ότι το κρι­σι­μό­τερο σημείο αυτής της 20ετούς δια­δρο­μής, απο­τέ­λεσε η ιδε­ο­λο­γική ταύτιση των διοι­κή­σεων και των μελών του συνε­ται­ρι­σμού ιεραρ­χώ­ντας και θέτο­ντας πάντα ως βασική προ­τε­ραιό­τητα την εξυ­πη­ρέ­τηση των κοι­νω­νι­κών – θερα­πευ­τι­κών στόχων. Για μας η επι­χει­ρη­μα­τι­κό­τητα είναι το εργα­λείο για κοι­νω­νικό κέρδος, και όχι το αντί­στροφο.

Το πρω­το­πο­ριακό αυτό εγχεί­ρημα, όχι μόνο τοπικά αλλά και πανελ­λα­δικά, πόσο εύκολα έγινε απο­δε­κτό;

Ο Συνε­ται­ρι­σμός, κλήθηκε να αντι­με­τω­πί­σει τα προ­βλή­ματα της πρώτης εφαρ­μο­γής του νόμου 2716/99. Τα προ­βλή­ματα αυτά ήταν απόρ­ροια της και­νο­το­μίας, της έλλει­ψης αντί­στοι­χων εμπει­ριών, της άγνοιας αλλά και εχθρό­τη­τας που επέ­δει­ξαν ορι­σμέ­νοι απέ­να­ντι στο θεσμό των κοι­νω­νι­κών συνε­ται­ρι­σμών. Στην πορεία αυτή ο ΚΟΙΣΠΕ Δωδε­κα­νή­σου απο­τέ­λεσε τον κυμα­το­θραύ­στη των «παι­δι­κών προ­βλη­μά­των» της κοι­νω­νι­κής οικο­νο­μίας. Όλα αυτά τα χρόνια ακόμα και σήμερα, οι εργα­ζό­με­νοι και η διοί­κηση του συνε­ται­ρι­σμού, με υπομονή και επιμονή, μέσα σε αντί­ξοες συν­θή­κες, εργά­ζο­νται για την αυτο­νό­ητη, αλλά όχι πάντα δεδο­μένη, στήριξη του δικαιώ­μα­τος στην εργασία. Η τοπική κοι­νω­νία όπως και η ελλη­νική κοι­νω­νία αντι­με­τώ­πισε το εγχεί­ρημα με επι­φυ­λα­κτι­κό­τητα, εύκολη διάθεση κρι­τι­κής και ενδε­χο­μέ­νως φοβικά. Με υπομονή, με προ­σή­λωση στους κοι­νω­νι­κούς στόχους και με ήπιες δράσεις αγωγής κοι­νό­τη­τας, αλλά κυρίως με το παρα­γό­μενο έργο η προ­σπά­θεια του ΚΟΙΣΠΕ έγινε απο­δε­κτή και ανα­πό­σπα­στο κομμάτι της κοι­νω­νίας. Τα θετικά απο­τε­λέ­σματα αυτής της δράσης στα πρώτα χρόνια λει­τουρ­γίας, απο­τέ­λε­σαν μπού­σουλα και εργα­λείο για τη ανά­πτυξη των υπό­λοι­πων ΚΟΙΣΠΕ της χώρας. Πρέπει να σημειω­θεί, ότι τα πρώτα χρόνια δεν υπήρξε καμία ουσια­στική μέριμνα για την στήριξη του θεσμού. Ωστόσο, από το 2015 και μετά η κεντρική εξουσία έχει ανα­λά­βει πρω­το­βου­λίες για την περαι­τέρω ανά­πτυξη και στήριξη των ΚοιΣΠΕ πανελ­λα­δικά. Βεβαίως οι ανάγκες και οι απαι­τή­σεις του ευά­λω­του πλη­θυ­σμού συνεχώς αυξά­νο­νται, άρα και η στήριξη θα πρέπει να είναι ανάλογη.

Μιλήστε μας για τις δρα­στη­ριό­τη­τες του Οργα­νι­σμού και τα παρα­γό­μενα προ­ϊ­ό­ντα τα οποία μάλιστα είναι και εξαι­ρε­τι­κής ποιό­τη­τας.

Ο ΚοιΣΠΕ Δωδε­κα­νή­σου ως σύγ­χρονη Μονάδα Ψυχικής Υγείας ανα­πτύσ­σει και προ­σαρ­μό­ζει τις δράσεις του ανάλογα με τα χαρα­κτη­ρι­στικά των ωφε­λού­με­νων και με στόχο τη δημιουρ­γία ποιο­τι­κών θέσεων εργα­σίας.

Οι υφι­στά­με­νες δρα­στη­ριό­τη­τες και τα παρα­γό­μενα προ­ϊ­ό­ντα είναι:

• Η μονάδα μελισ­σο­κο­μίας και το εργα­στή­ριο τυπο­ποί­η­σης μελιού. Το μέλι Λέρου «Άρτεμις» είναι ένα προϊόν εξαι­ρε­τι­κής ποιό­τη­τας και θρε­πτι­κής αξίας, με υψηλή περιε­κτι­κό­τητα σε γυρε­ό­κοκ­κους θυμα­ριού, ευκα­λύ­πτου κ.α. Επίσης έχει ιδιαί­τερη πολι­τι­σμική και κοι­νω­νική αξία με δεδο­μένο ότι είναι το πρώτο τυπο­ποι­η­μένο προϊόν κοι­νω­νι­κής επι­χει­ρη­μα­τι­κό­τη­τας στην Ελλάδα.

• Οι καλ­λιέρ­γειες Αρω­μα­τι­κών Φαρ­μα­κευ­τι­κών Φυτών και το εργα­στή­ριο τυπο­ποί­η­σης Βοτάνων Λέρου ΑΡΤΕΜΙΣ. Είναι βιο­λο­γι­κής καλ­λιέρ­γειας και υψηλής αγρο­δια­τρο­φι­κής αξίας. Η επε­ξερ­γα­σία τους γίνεται παρα­δο­σιακά για το καλύ­τερο ποιο­τικά απο­τέ­λε­σμα.

• Το εργα­στή­ριο παρα­γω­γής χει­ρο­ποί­η­των γλυκών & αλμυρών εδε­σμά­των μεσο­γεια­κής δια­τρο­φής.

• Το εργα­στή­ριο ειδών λαϊκής τέχνης και χει­ρο­ποι­ή­μα­των από φυσικά και ανα­κυ­κλώ­σιμα υλικά.

• Η πιο πρό­σφατη δρα­στη­ριό­τητα είναι το επι­σκέ­ψιμο αγρό­κτημα «Η Caserma των βοτάνων» που απλώ­νε­ται αμφι­θε­α­τρικά στον κόλπο του Λακκιού σε μια περιοχή ιδιαί­τε­ρου φυσικού κάλους. Η λει­τουρ­γία του αγρο­κτή­μα­τος συν­δέ­ε­ται με την καλ­λιέρ­γεια βοτάνων καθώς και με την ανά­πτυξη ενός πρό­τυ­που κέντρου προ­στα­σίας και ανα­πα­ρα­γω­γής των μελισ­σών. Στην καρδιά του κτή­μα­τος στέκει επι­βλη­τικά ένα ιστο­ρικό μνημείο απο­μει­νάρι της Ιτα­λο­κρα­τίας. Μια Caserma (στρα­τώ­νας), η οποία από τη φάση της εγκα­τά­λει­ψης και της απα­ξί­ω­σης (είχε μετα­τρα­πεί σε στάνη) απο­κα­τα­στά­θηκε με σεβασμό και μετα­τρά­πηκε σε πολυ­χώρο δημιουρ­γι­κών και εκπαι­δευ­τι­κών δρα­στη­ριο­τή­των. Στο αγρό­κτημα οι επι­σκέ­πτες μπορούν να γνω­ρί­σουν τον κόσμο των βοτάνων της λέρικης γης και την θαυ­μα­στή κοι­νω­νία της μέλισ­σας. Παράλ­ληλα έχουν την ευκαι­ρία για ένα ταξίδι στην πλούσια και ταρα­χώδη ιστορία της Λέρου, να γνω­ρί­σουν την τοπική παρά­δοση και να βιώσουν γαστρο­νο­μι­κές εμπει­ρίες. Κατά γενική ομο­λο­γία η «Caserma των βοτάνων» είναι η κορω­νίδα του Συνε­ται­ρι­σμού που εμπε­ριέ­χει όλη τη συσ­σω­ρευ­μένη εμπει­ρία στις θερα­πευ­τι­κές δομές και στην κοι­νω­νική επι­χει­ρη­μα­τι­κό­τητα που προ­βάλ­λει και ανα­δει­κνύει τον πλούτο του νησιού συνει­σφέ­ρο­ντας στην ανά­πτυξη της τοπικής οικο­νο­μίας, δημιουρ­γώ­ντας κοι­νω­νικό κέρδος.

Στην Caserma των βοτάνων, ο τόπος και ο χρόνος έχουν ως επί­κε­ντρο τον άνθρωπο. Τον άνθρωπο που πολέ­μησε, πόνεσε, αρρώ­στησε, εξο­ρί­στηκε, αντι­στά­θηκε, ταξί­δεψε, δημιούρ­γησε, μοι­ρά­στηκε και τελικά βρήκε την Ιθάκη του στη… Λέρο!

Τι είναι αυτό που σας δίνει ώθηση να συνε­χί­σετε και να στο­χεύ­ετε ακόμα πιο ψηλά;

Κινη­τή­ρια δύναμη στην προ­σπά­θεια απο­τε­λεί η καθη­με­ρινή παρου­σία των ανθρώ­πων μας. Το πρωινό χαμό­γελο και η γλυκιά αυθε­ντική καλη­μέρα του Γιώργου, της Αφρο­δί­της, του Αντώνη, της Σοφίας, της Χαρού­λας και των υπο­λοί­πων εργα­ζο­μέ­νων του Συνε­ται­ρι­σμού που μας δεί­χνουν τον δρόμο των αξιών… Τον δρόμο της αξιο­πρέ­πειας και του σεβα­σμού.