Ξεχύνονται σήμερα στους δρόμους για να ψάλλουν τα κάλαντα

Αν κάτι ενώνει τις εορτές του χθες με του σήμερα, αυτό είναι τα παρα­δο­σιακά κάλαντα που ως έθιμο δεν έχει αλλοιω­θεί στο πέρασμα του χρόνου, όπως συμ­βαί­νει με άλλα έθιμα και παρα­δό­σεις.

Από νωρίς σήμερα το πρωί παιδιά όλων των ηλικιών, έφηβοι, παρέες αλλά και πολι­τι­στι­κοί σύλ­λο­γοι και σωμα­τεία, πόρτα – πόρτα σε κάθε γει­το­νιά και κάθε χωριό θα ψάλλουν τα παρα­δο­σιακά κάλαντα, προ­μή­νυμα της γεν­νή­σεως του Θεαν­θρώ­που, έπειτα από τα δύο χρόνια της παν­δη­μίας που κυρίως τα παιδιά, στε­ρή­θη­καν αυτή τη χαρά.

Ο λαο­γρά­φος – ιστο­ρι­κός κ. Σταύρος Γεωρ­γαλ­λί­δης δια­θέ­τει στο αρχείο του φωτο­γρα­φίες, που απο­τυ­πώ­νουν την εορ­τα­στική Ρόδο μιας άλλης εποχής. Μάλιστα, παρα­χω­ρώ­ντας φωτο­γρα­φίες προς δημο­σί­ευση από το πλούσιο αρχείο του στη «δ», σχετικά με τον εορ­τα­σμό των Χρι­στου­γέν­νων σε προη­γού­με­νες δεκα­ε­τίες, έχει ανα­φέ­ρει σχετικά: «Στο­λι­σμοί μέσα από την Παλιά Πόλη μέχρι τα Μαράσια και το Μαν­δράκι, που τα φτωχά εκείνα χρόνια ήμασταν τόσο πλού­σιοι σε αγάπη και αισθή­ματα. Που μπο­ρού­σαμε να επι­βιώ­σουμε παίρ­νο­ντας το δώρο μας και πλημ­μυ­ρί­ζαμε τα σπιτικά μας με αγαθά και όμορφες χει­ρο­ποί­η­τες μυρω­διές των γλυκών και των ψητών, και πάντα με ένα μεγάλο χαμό­γελο και ευχές που τα μοι­ρά­ζαμε ο ένας στον άλλον, όταν συνα­ντιό­μα­σταν στους παρα­δο­σια­κούς ξυλό­φουρ­νους με της δανει­κές μαύρες λαμα­ρί­νες, γεμάτες μελο­μα­κά­ρονα και κου­ρα­μπιέ­δες, και με τα παρα­δο­σιακά ψητά των Χρι­στου­γέν­νων για να μας τα ψήσουν. Δυστυ­χώς τα χάσαμε όλα αυτά, μόνο μερικές οικο­γέ­νειες κρατάνε τις παρα­δό­σεις και σώζο­νται μέχρι σήμερα τα ήθη και τα έθιμά μας. Οι υπό­λοι­ποι “πλα­στι­κο­ποι­η­θή­καμε” και είμαστε τυλιγ­μέ­νοι με το δίχτυ της μεγα­λο­μα­νίας, της επί­δει­ξης, της πολι­τι­κής, και του εγώ χάνο­ντας έτσι τα καλύ­τερά μας χρόνια».

Μάλιστα, σε μια από τις φωτο­γρα­φίες απει­κο­νί­ζο­νται και εκπρό­σω­ποι του Σωμα­τείου «ΔΙΑΓΟΡΑΣ», να λένε τα κάλαντα στην Παλιά Πόλη για να συγκε­ντρώ­σουν χρήματα προς ενί­σχυση του Συλ­λό­γου.

Τα κάλαντα ψάλ­λο­νται κυρίως από παιδιά αλλά και από ενήλικα άτομα, είτε μεμο­νω­μένα είτε καθ’ ομάδας, που περιέρ­χο­νται οικίες, κατα­στή­ματα, δημό­σιους χώρους κ.λπ. με τη συνο­δεία του πατρο­πα­ρά­δο­του μεταλ­λι­κού τρι­γώ­νου, αλλά ενίοτε και άλλων μου­σι­κών οργάνων.

Κύριος σκοπός των τρα­γου­διών αυτών είναι μετά τις απο­δι­δό­με­νες ευχές τα “Χρόνια Πολλά” το φιλο­δώ­ρημα είτε σε χρήματα (σήμερα) είτε σε προ­ϊ­ό­ντα (παλαιό­τερα).

Τα κάλαντα ξεκι­νούν κυρίως με χαι­ρε­τι­σμό στη συνέ­χεια αναγ­γέλ­λουν τη μεγάλη χρι­στια­νική εορτή που φθάνει και κατα­λή­γουν σε ευχές. Χαρα­κτη­ρι­στικό σημείο είναι η γλώσσα στην οποία αυτά ψάλ­λο­νται, στη καθα­ρεύ­ουσα, κατα­δη­λού­ντα την άμεση κατα­γωγή τους από τους Βυζα­ντι­νούς χρόνους, τις Καλέν­δες του Ιανουα­ρίου που γιορ­τά­ζο­νταν με ιδιαί­τερη λαμπρό­τητα.

Ο μεγάλος αριθμός των δια­φό­ρων παραλ­λα­γών είχε ως απο­τέ­λε­σμα να δια­κρί­νο­νται αυτά σε εθνικά και σε τοπικά ή παρα­δο­σιακά (κατά περιοχή). Στα χρι­στου­γεν­νιά­τικα κάλαντα έχουν κατα­με­τρη­θεί περισ­σό­τε­ρες από τριάντα παραλ­λα­γές μόνο στον ελλα­δικό χώρο.

Αν και αρχικά η Εκκλη­σία απέρ­ριψε τα κάλαντα ως ειδω­λο­λα­τρικό έθιμο, στη συνέ­χεια το απο­δέ­χτηκε και το αφο­μοί­ωσε σε τόσο μεγάλο βαθμό που κατέ­ληξε να απο­κτή­σει καθαρά θρη­σκευ­τικό περιε­χό­μενο.

Εκτός αυτού, καθιε­ρώ­θηκε να λέμε τα κάλαντα όχι μόνο την παρα­μονή της Πρω­το­χρο­νιάς, αλλά πριν από όλες τις μεγάλες γιορτές όπως τα Χρι­στού­γεννα, τα Φώτα, του Λαζάρου, των Βαΐων κλπ.

Σε κάθε περί­πτωση, τα κάλαντα εκτός από τα χαρ­μό­συνα μηνύ­ματα των γιορτών, φέρνουν και ευχές για καλή τύχη στους νοι­κο­κύ­ρη­δες των σπιτιών, αλλά και σε όλο τον κόσμο.

ΚΑΛΑΝΤΑ

Σήμερα εκτός των παρα­πάνω έχουν εισα­χθεί και διάφορα χρι­στου­γεν­νιά­τικα τρα­γού­δια με επιρ­ροές από το εξω­τε­ρικό, μερικά από τα οποία έχουν μετα­γλωτ­τι­στεί στα ελλη­νικά και χρη­σι­μο­ποιού­νται κάποιες φορές επι­πρό­σθετα με τα παρα­δο­σιακά.

Ετσι και στα Δωδε­κά­νησα, οι παραλ­λα­γές είναι πολλές, στο πέρασμα των ετών όμως έχει κυρίως επι­κρα­τή­σει η γνωστή εκδοχή:

Καλήν εσπέραν άρχο­ντες,

κι αν είναι ορισμός σας,

Χριστού την Θείαν γέν­νη­σιν,

να πω στ’ αρχο­ντικό σας.

Χριστός γεν­νά­ται σήμερον,

εν Βηθλεέμ τη πόλη,

οι ουρανοί αγάλ­λο­νται,

χαίρει η φύσις όλη.

Εν τω σπηλαίω τίκτε­ται,

εν φάτνη των αλόγων,

ο βασι­λεύς των ουρανών,

και ποιητής των όλων.

Σ’ αυτό το σπίτι που ‘ρθαμε,

πέτρα να μην ραγίσει,

και ο νοι­κο­κύ­ρης του σπιτιού,

χίλια χρόνια να ζήσει.

Ωστόσο, υπάρ­χουν και παρα­δο­σιακά κάλαντα Χρι­στου­γέν­νων που είναι ταυ­τι­σμένα με τα Δωδε­κά­νησα. Οι περισ­σό­τε­ρες παραλ­λα­γές αφορούν στα κάλαντα της Πρω­το­χρο­νιάς.

Να σημειω­θεί ότι σε ορι­σμένα χωριά της Ρόδου, όπως είναι τα Σιάννα και ο Μονό­λι­θος, τα κάλαντα λέγο­νται τις βρα­δι­νές ώρες.

Ως προς τα Χρι­στου­γεν­νιά­τικα κάλαντα, υπάρ­χουν κατα­γε­γραμ­μένα ανά περιοχή ως εξής:

ΔΩΔΕΚΑΝΗΣΩΝ

Αυτή είναι η ημέρα

όπου ήρθ᾿ ο Λυτρω­τής

από Μαριάμ Μητέρα,

εκ Παρ­θέ­νου γεν­νη­θείς.

Άναρχος αρχήν λαμ­βά­νει

και σαρ­κού­ται ο Θεός,

ο Αγέν­νη­τος γεν­νά­ται

εις την φάτνην ταπει­νός.

Άγγελοι το νέο λέγουν

εις ποι­μέ­νας και βοσκούς

ο Αστήρ το θαύμα δείχνει

εις τους μάγους και σοφούς.

Οι τρεις μάγοι ξεκι­νάνε

τ’ άστρο έχουν βοηθό

τη σπηλιά ψάχνουν να βρούνε

με τον άγιο Θεό.

Λίβανο χρυσό και σμύρνα

να του παν’ επι­θυ­μούν

τη μικρή γλυκιά μορφή του

σκύβουν και την προ­σκυ­νούν.

Όσοι έχετε στα ξένα

να δεχθείτε με καλό

και του χρόνου με υγεία

τον Θεό παρα­καλώ.

ΚΑΛΥΘΙΕΣ

Χρι­στού­γεννα πρω­τού­γεννα πρώτη αρχή του χρόνου

εβγείτε δείτε μάθετε πως ο Χριστός γεν­νά­ται

γεν­νά­ται για να θρέ­φε­ται με μέλι και με γάλα

το μέλι τρων’ οι άρχο­ντες το γάλα οι αφε­ντά­δες

αν είσθε από τους πλού­σιους φλουριά μην τα λυπάστε

αν είσθε από τους φτωχούς ένα ζευγάρι κότες

εσάς καλη­νυ­χτί­ζουμε πέσετε κοι­μη­θήτε

ολίγον ύπνον πάρετε και ευθύς να σηκω­θείτε

στην εκκλη­σιά τρέξετε με όλην προ­θυ­μία

και του Θεού ν’ακούσετε την Θεία λει­τουρ­γία

που πάνω που το σπίτι σας έχει μια περι­στέρα

ανοί­ξετε την πόρτα σας να πούμε καλη­σπέρα.

ΚΑΡΠΑΘΟΥ

Καλήν εσπέραν, άρχο­ντες,

αν είναι ορισμός σας,

Χριστού τη Θεία γέννηση

να πω στ’ αρχο­ντικό σας.

Χριστός γεν­νά­ται σήμερον, εν Βηθλεέμ τη πόλει,

οι ουρανοί αγάλ­λο­νται,

χαίρε η φύσις όλη.

Εν τω σπηλαίω τίκτε­ται,

εν φάτνη των αλόγων,

ο βασι­λεύς των ουρανών

και ποιητής των όλων.

Εκ της Περσίας έρχο­νται

τρεις μάγοι με τα δώρα,

άστρο λαμπρό τους οδηγεί,

χωρίς να λείψει ώρα.

Έφτασαν στην Ιερου­σα­λήμ,

με πόθο ερω­τούσι,

πού εγεν­νήθη ο Χριστός,

να πάν’ να τον ευρώσι.

Διά Χριστόν ως ήκουσε

ο βασι­λεύς Ηρώδης

αμέσως ετα­ρά­χτηκε

κι έγινε θηριώ­δης.

Διατί πολλά φοβή­θηκε

διά τη βασι­λεία,

μην του τη πάρει ο Χριστός

και χάσει την αξία.

ΚΑΛΑΝΤΑ

ΟΛΥΜΠΟΥ

ΚΑΡΠΑΘΟΥ

«Καλήν εσπέραν άρχο­ντες κι αν είναι ορισμός σας

Χριστού τη Θεία γέννηση να πω στ’ αρχο­ντικό σας:

Χριστός γεν­νά­ται σήμερον εν Βυθλεέμ τη πόλει,

Οι ουρανοί αγάλ­λο­νται, χαί­ρε­τ΄η φύσις όλη

Εν τω σπηλαίω τίκτε­ται, εν φάτνη των αλόγων

Ο Βασι­λεύς των ουρανών και ποιητής των όλων…

Χρόνια πολλά ευχό­μα­στε στην οικο­γέ­νειά σας,

Και του Χριστού η γέν­νη­σις να ΄ναι βοήθειά σας»