Σχέδιο «δούρειος ίππος» της Τουρκίας στο Αιγαίο

Ο γρίφος της απο­στρα­τιω­τι­κο­ποί­η­σης και η προ­σπά­θεια της Αγκυρας να μεθο­δεύ­σει την αμφι­σβή­τηση της κυριαρ­χίας των ελλη­νι­κών νησιών του Αν. Αιγαίου και των Δωδε­κα­νή­σων ανοί­γο­ντας νέο μέτωπο με την Αθήνα

Η απο­στρα­τιω­τι­κο­ποί­ηση των νησιών του Ανα­το­λι­κού Αιγαίου (κυρίως) και των Δωδε­κα­νή­σων είναι το επόμενο μέτωπο που προ­ε­τοι­μά­ζει η Αγκυρα στη διμερή αντι­πα­ρά­θεσή της με την Ελλάδα. Επειτα από τη μεθο­δική προ­σπά­θεια δια­μόρ­φω­σης ενός θεω­ρη­τι­κού μοντέ­λου επί του οποίου στήριξε τις διεκ­δι­κή­σεις της στις θαλάσ­σιες ζώνες της Ανα­το­λι­κής Μεσο­γείου – με απο­κο­ρύ­φωμα το, νομικά έωλο, Μνη­μό­νιο Συνα­ντί­λη­ψης που υπέ­γραψε με την Τρίπολη – η Αγκυρα «έχει επι­στρέ­ψει» στο Αιγαίο «με αιχμή του δόρατος» το ζήτημα της απο­στρα­τιω­τι­κο­ποί­η­σης των νησιών. Δεν πρό­κει­ται βέβαια για νέο επει­σό­διο στο πολυ­τά­ραχο σίριαλ των ελλη­νο­τουρ­κι­κών σχέσεων, ούτε για θέμα απο­μο­νω­μένο από τη συνο­λική στρα­τη­γική θεώρηση της Τουρ­κίας για το Αιγαίο. Φαί­νε­ται όμως να επα­νέρ­χε­ται ένα θεω­ρη­τικό μοντέλο άμεσης σύν­δε­σης της απο­στρα­τιω­τι­κο­ποί­η­σης των νησιών με την αμφι­σβή­τηση της κυριαρ­χίας τους, ακόμα κι αν πρό­κει­ται για μεγάλα και κατοι­κη­μένα νησιά. Πρό­κει­ται για εξέλιξη που θα έπρεπε να ανη­συ­χή­σει την Αθήνα, η οποία όμως προς το παρόν απαντά μάλλον αμήχανα στη… «ρουτίνα» των υπερ­πτή­σεων με τις οποίες η Αγκυρα επι­διώ­κει να υπο­στη­ρί­ξει τα επι­χει­ρή­ματά της. Η αποφυγή της στρα­τιω­τι­κο­ποί­η­σης της κατά­στα­σης συνιστά συνει­δητή επιλογή της ελλη­νι­κής πλευράς. Ωστόσο δίαυλοι επι­κοι­νω­νίας δεν υφί­στα­νται και αυτό εγκυ­μο­νεί σοβα­ρούς κιν­δύ­νους.

Πρω­τα­γω­νι­στικό ρόλο στην τουρ­κική στρα­τη­γική δια­δρα­μα­τί­ζει, όπως και στο ζήτημα των θαλασ­σίων ζωνών, ο αντι­ναύ­αρ­χος Τσιχάτ Γιαϊτσί. Ο επι­τε­λάρ­χης του τουρ­κι­κού Πολε­μι­κού Ναυ­τι­κού έχει ανα­λά­βει όπως φαί­νε­ται να… εξει­δι­κεύ­σει έτι περαι­τέρω το αφήγημα της «Γαλά­ζιας Πατρί­δας» που πρώτος δια­τύ­πωσε ο ναύ­αρ­χος ε.α. Τζεμ Γκουρ­ντε­νίζ. Η εν λόγω θεωρία έχει σαφώς επι­κρα­τή­σει στο διπλω­μα­τικό και στρα­τιω­τικό κατε­στη­μένο της Τουρ­κίας τα τελευ­ταία χρόνια, αλλά επίσης στο Προ­ε­δρικό Μέγαρο. Στο δε υπουρ­γείο Εξω­τε­ρι­κών, το οποίο από πολλούς θεω­ρεί­ται απο­δυ­να­μω­μένο, ο βασικός εκφρα­στής της «σκληρής γραμμής» είναι ο Τσα­γκα­πτάι Ερτζι­γες. Ο γενικός διευ­θυ­ντής με αρμο­διό­τητα τις Διμε­ρείς Πολι­τι­κές, Αερο­ναυ­τι­λια­κές και Συνο­ρια­κές Υπο­θέ­σεις προέβη μάλιστα σχετικά πρό­σφατα σε άλλη μία από τις γνωστές παρου­σιά­σεις του με τις οποίες προ­σφέ­ρει νομικό μανδύα στις τουρ­κι­κές θέσεις. Η παρου­σί­αση πραγ­μα­το­ποι­ή­θηκε στις 13 Φεβρουα­ρίου στο Τμήμα Πολι­τι­κής Επι­στή­μης και Διεθνών Σχέσεων του Πανε­πι­στη­μίου Οικο­νο­μι­κών και Τεχνο­λο­γίας ΤΟΒΒ. Είχε δε τίτλο «Εκκρεμή ζητή­ματα στην Ανα­το­λική Μεσό­γειο και στο Αιγαίο Πέλαγος: Οι θέσεις και οι πολι­τι­κές της Τουρ­κίας». Δεν είναι όμως ο κ. Ερτζι­γες που φαί­νε­ται να κινεί τα νήματα.

Τι λέει ο Γιαϊτσί

Αυτό φαί­νε­ται να το πράττει ο αντι­ναύ­αρ­χος Γιαϊτσί, ο οποίος μοιάζει μάλιστα να ακο­λου­θεί μια πρα­κτική όμοια με εκείνη που ακο­λού­θησε και στην υπόθεση των θαλασ­σίων οριο­θε­τή­σεων. Τότε είχε αρχικά εκδώσει ένα εγχει­ρί­διο με τίτλο «Απο­κλει­στική Οικο­νο­μική Ζώνη με Ερω­τή­σεις και Απα­ντή­σεις», στο οποίο είχε πρω­το­δια­τυ­πώ­σει τις θέσεις του για τους τρόπους με τους οποίους η Αγκυρα θα μπο­ρούσε να απο­κτή­σει ξεκά­θαρο απο­τύ­πωμα στη θαλάσ­σια περιοχή της Ανα­το­λι­κής Μεσο­γείου. Σε αυτό έθεσε τις βάσεις για το Μνη­μό­νιο Συνα­ντί­λη­ψης με τη Λιβύη, φθά­νο­ντας μάλιστα στο σημείο «να ανα­κα­λύ­ψει» αντι­κεί­με­νες ακτές μεταξύ Τουρ­κίας και Ισραήλ – αγνο­ώ­ντας πλήρως την Κύπρο. Σήμερα, έχει προ­χω­ρή­σει στην έκδοση ενός νέου βιβλίου με τίτλο «Ελλη­νι­κές Απαι­τή­σεις – Προ­βλή­ματα του Αιγαίου: Ερω­τή­σεις και Απα­ντή­σεις». Το εν λόγω βιβλίο αριθμεί περισ­σό­τε­ρες από 200 σελίδες και κυκλο­φό­ρησε αρχικά σε 25.000 αντί­τυπα. Εκδότης είναι το Ανώτατο Ιδρυμα Πολι­τι­σμού, Γλώσσας και Ιστο­ρίας «Ατα­τούρκ».

Ορι­σμένα απο­σπά­σματά του έχουν επι­με­λώς διαρ­ρεύ­σει στον τουρ­κικό Τύπο (στη σκλη­ρο­πυ­ρη­νική εφη­με­ρίδα «Aksam») και προ­σφέ­ρουν μια γεύση του περιε­χο­μέ­νου. Ο συγ­γρα­φέας απα­ριθ­μεί κατ’ αρχάς 23 νησιά που, σύμφωνα με τον ίδιο, φέρουν «μη στρα­τιω­τικό καθε­στώς». Πρό­κει­ται για τη Θάσο, τον Αγιο Ευστρά­τιο, τα Ψαρά/Αντί­ψαρα, τη Σαμο­θράκη, τη Λήμνο, τη Λέσβο, τη Χίο, την Ικαρία, τη Σάμο, την Αστυ­πά­λαια, τη Ρόδο, τη Χάλκη, την Κάρπαθο, την Κάσο, την Ιλέκη, τη Νίσυρο, την Κάλυμνο, τη Λέρο, την Πάτμο, τους Λειψούς, τη Σύμη, την Κω και το Καστελ­λό­ριζο (Μεγίστη). Από αυτά τα 23 νησιά, τα 16 έχουν εξο­πλι­στεί, στα­διακά όπως ανα­φέ­ρει ο συγ­γρα­φέας, από την Ελλάδα ήδη από τη δεκα­ε­τία του 1950. Μάλιστα, ο αντι­ναύ­αρ­χος Γιαϊτσί θεωρεί ότι το «μη στρα­τιω­τικό καθε­στώς» αυτών των νησιών δεν συνά­γε­ται μόνο από τις Συν­θή­κες της Λωζάν­νης (1923) και των Παρι­σίων (1947), αλλά επίσης από την παρα­βί­ασή του μέσω της εκμε­τάλ­λευ­σης του πλαι­σίου του ΝΑΤΟ (π.χ. με τη χρήση αερο­δια­δρό­μων για υπερ­πτή­σεις και απο­στο­λές/ασκή­σεις). Εκτι­μά­ται ότι σε αυτό το πλαίσιο η Αγκυρα είχε ζητήσει την εξαί­ρεση του Αγίου Ευστρα­τίου από τη νατοϊκή άσκηση «Τολ­μη­ρός Τοξότης» το 2007. Τι σημαί­νουν όλα αυτά για τον Γιαϊτσί; Σημαί­νουν ότι εφόσον έχουν παρα­βια­στεί οι όροι της απο­στρα­τιω­τι­κο­ποί­η­σης έχει επίσης ακυ­ρω­θεί η προ­ϋ­πό­θεση βάσει της οποίας τα νησιά αυτά δόθηκαν στην Ελλάδα. Η ιδέα δεν είναι πάντως νέα. Είχε πρω­το­δια­τυ­πω­θεί στις αρχές της δεκα­ε­τίας του 1990 και τώρα επα­νέρ­χε­ται.

Τι ανα­φέ­ρουν οι Συν­θή­κες Λωζάν­νης και Παρι­σίων

Σύμφωνα με τη Συνθήκη της Λωζάν­νης προ­βλέ­πε­ται (στο Αρθρο 4) η ολική απο­στρα­τιω­τι­κο­ποί­ηση Λήμνου και Σαμο­θρά­κης (Ελλάδα), της Ιμβρου, της Τενέδου και των Λαγου­σών νήσων (Τουρκία), καθώς επίσης η μερική απο­στρα­τιω­τι­κο­ποί­ηση Λέσβου, Ικαρίας, Σάμου και Χίου (Αρθρο 13). Σε ό,τι αφορά τα Δωδε­κά­νησα, το Αρθρο 14 της Συν­θή­κης των Παρι­σίων ορίζει ότι τα νησιά αυτά θα παρα­μεί­νουν απο­στρα­τιω­τι­κο­ποι­η­μένα. Στο σημείο αυτό, τα επι­χει­ρή­ματα της Τουρ­κίας είναι αδύναμα, καθώς δεν απο­τε­λεί συμ­βαλ­λό­μενο μέρος της Συν­θή­κης.

Σε σχέση όμως με τα νησιά του Ανα­το­λι­κού Αιγαίου, η Τουρκία επι­διώ­κει να αξιο­ποι­ή­σει την Απόφαση των Μεγάλων Δυνά­μεων της 13ης Φεβρουα­ρίου 1914. Με αυτήν, η Ελλάδα δια­τη­ρεί υπό την κυριαρ­χία της όλα τα νησιά του Αιγαίου, πλην Ιμβρου και Τενέδου. Καλεί­ται δε να προ­σφέ­ρει εγγυ­ή­σεις στην Τουρκία ότι τα νησιά δεν θα οχυ­ρω­θούν ή χρη­σι­μο­ποι­η­θούν για στρα­τιω­τι­κούς σκοπούς. Η Αγκυρα θεωρεί ότι με την απόφαση αυτή (που επι­κυ­ρώ­νε­ται στο Αρθρο 12 της Συν­θή­κης της Λωζάν­νης) όλα τα νησιά πρέπει να είναι απο­στρα­τιω­τι­κο­ποι­η­μένα. Υπο­στη­ρί­ζει ότι η ισχύς της υπερ­βαί­νει τη Συνθήκη της Λωζάν­νης, παρά το γεγονός ότι το Αρθρο 12 ανα­φέ­ρε­ται ρητά στο ζήτημα της ελλη­νι­κής κυριαρ­χίας επί των νησιών, ενώ είναι το Αρθρο 13 που ορίζει ποια νησιά θα είναι απο­στρα­τιω­τι­κο­ποι­η­μένα. Η Αγκυρα ερμη­νεύει επίσης περιο­ρι­στικά τη Σύμβαση του Μοντρέ (1936), εξαι­ρώ­ντας Λήμνο και Σαμο­θράκη από τον επα­νε­ξο­πλι­σμό της ζώνης των Στενών στην οποία αυτά ανήκουν.

Πηγή; tovima.gr