Slum tourism: Όταν η φτώχεια γίνεται τουριστικό αξιοθέατο

Μπορεί οι δια­κο­πές να είναι συν­δε­δε­μέ­νες γα τους περισ­σό­τε­ρους με στιγμές ανε­με­λιάς, χαλά­ρω­σης και ξενοια­σιάς αλλά τα τελευ­ταία χρόνια ένα είδος του­ρι­σμού γίνεται όλο και πιο δημο­φι­λές. Ο «του­ρι­σμός της παρα­γκού­πο­λης» (slum tourism) εμφα­νί­στηκε ως μία εναλ­λα­κτική μορφή του­ρι­σμού που είχε στόχο την ανα­ζή­τηση της «αυθε­ντι­κής εμπει­ρίας», η οποία συν­δέ­ε­ται με μια άλλη όψη της πραγ­μα­τι­κό­τη­τας από αυτή που ο του­ρί­στας έχει συνη­θί­σει στην καθη­με­ρι­νό­τητά του. Βασική θεμα­τική αυτού του του­ρι­σμού είναι οι οργα­νω­μέ­νες εκδρο­μές σε υπο­βαθ­μι­σμέ­νες περιο­χές και παρα­γκου­πό­λεις.

Σήμερα, η πλούσια πολι­τι­στική κλη­ρο­νο­μιά κάνει τη Μανίλα έναν δημο­φιλή προ­ο­ρι­σμό, αλλά ορι­σμέ­νοι αισθά­νο­νται υπο­χρε­ω­μέ­νοι να εγκα­τα­λεί­ψουν την «ασφά­λεια» των ιστο­ρι­κών κέντρων για να πάρουν μια γεύση από την ανι­σό­τητα που κυριαρ­χεί στην πόλη. Οι του­ρι­στι­κοί πρά­κτο­ρες στις Φιλιπ­πί­νες και σε μέρη όπως η Βρα­ζι­λία και η Ινδία έχουν αντα­πο­κρι­θεί στη ζήτηση, προ­σφέ­ρο­ντας «περι­η­γή­σεις στις παρα­γκου­πό­λεις» για να δείξουν στους ξένους τις πιο φτωχές και περι­θω­ριο­ποι­η­μέ­νες περιο­χές τους.

Ωστόσο, πρό­κει­ται για ένα αμφι­λε­γό­μενο είδος του­ρι­σμού που εκμε­ταλ­λεύ­ε­ται τους κατοί­κους των παρα­γκου­πό­λεων, υπο­βι­βά­ζο­ντάς τους σε αξιο­θέ­ατα για εύπο­ρους του­ρί­στες. Τι είναι αυτό που κινη­το­ποιεί τους ταξι­διώ­τες που το επι­λέ­γουν; Αλλη­λεγ­γύη; Περιέρ­γεια; Κυνήγι μιας δια­φο­ρε­τι­κής εμπει­ρίας; Ένα είδος ηδο­νο­βλε­ψίας; Ανάγκη επι­βε­βαί­ω­σης και σύγκρι­σης; Το ερώτημα αυτό, ανα­πό­φευ­κτα, δεν έχει ξεκά­θαρη απά­ντηση, καθώς εξάλλου ακόμα και τα πιο αλτρουι­στικά μας αισθή­ματα πάντοτε κρύβουν ιδιο­τέ­λεια. Άλλοι πάλι υπο­στη­ρί­ζουν ότι αυτό το είδος του­ρι­σμού αυξάνει την ευαι­σθη­το­ποί­ηση, δίνο­ντας πολλά παρα­δείγ­ματα απο­κα­τά­στα­σης τοπικών κοι­νο­τή­των.

Ένας του­ρι­σμός που υπάρχει εδώ και αιώνες

Το φαι­νό­μενο δεν είναι και­νούρ­γιο. Ήδη από τον 19ο αιώνα, στη Νέα Υόρκη και στο Λονδίνο, οργα­νώ­νο­νταν περι­η­γή­σεις σε υπο­βαθ­μι­σμέ­νες γει­το­νιές για να δια­πι­στώ­σουν οι επι­σκέ­πτες «πώς ζει το άλλο μισό». Συνήθως με το πρό­σχημα της φιλαν­θρω­πίας και μερικές φορές με τη συνο­δεία της αστυ­νο­μίας, οι πλού­σιοι Λον­δρέ­ζοι άρχιζαν να επι­σκέ­πτο­νται το κακό­φημο East End της πόλης γύρω στο 1840. Αυτή η νέα μορφή δια­σκέ­δα­σης έφτασε στη Νέα Υόρκη από πλού­σιους Βρε­τα­νούς του­ρί­στες που ήθελαν να συγκρί­νουν τις παρα­γκου­πό­λεις με αυτές που είχαν πίσω στην πατρίδα. Τα γκρουπ περι­πλα­νή­θη­καν σε γει­το­νιές όπως το Bowery ή το Five Points στη Νέα Υόρκη για να παρα­τη­ρή­σουν τη ζωή μέσα σε πορνεία, σκο­τεινά μπαρ και στέκια ναρ­κο­μα­νών, όπως ανα­φέ­ρει το δημο­σί­ευμα του National Geographic.

Οι επι­σκέ­πτες δεν μπο­ρού­σαν να πιστέ­ψουν στα μάτια τους και δικαιο­λο­γη­μένα. «Δεν νομίζω ότι ο καθένας θα είχε τόσο εύκολα πρό­σβαση σε όλα αυτά τα μέρη», γράφει ο Τσαντ Χέιπ στο βιβλίο του «Slumming: Sexual and Racial Encounters in American Nightlife, 1885–1940». Ανα­γνω­ρί­ζο­ντας την επι­χει­ρη­μα­τική ευκαι­ρία, δεν ήταν λίγοι αυτοί που προ­σέ­λα­βαν ηθο­ποιούς για να παίξουν τον ρόλο των εξαρ­τη­μέ­νων ή των συμ­μο­ριών που είχαν δια­φω­νίες με όπλα στους δρόμους. Κανείς από τους ταξι­διω­τι­κούς πρά­κτο­ρες δεν ήθελε απο­γοη­τευ­μέ­νους του­ρί­στες που δεν θα τους άρεσε η εκδρομή στις φτω­χο­γει­το­νιές και θα απαι­τή­σουν επι­στροφή χρη­μά­των.

Σύμφωνα με τον καθη­γητή Ιστο­ρίας Seth Koven οι εκδρο­μές αυτές είχαν και κάποια θετικά απο­τε­λέ­σματα, καθώς στα πανε­πι­στή­μια της Οξφόρ­δης και του Καί­μπριτζ άνοιξαν κέντρα μελέτης στα τέλη του 19ου αιώνα σχετικά με την κοι­νω­νική πολι­τική, η οποία μπο­ρούσε να ανα­λυ­θεί μόνο από τις λιγό­τερο προ­νο­μιού­χες γει­το­νιές.

Ο slum tourism στα­μά­τησε να είναι τόσο δημο­φι­λής μετά τον Δεύτερο Παγκό­σμιο Πόλεμο, αλλά από τα μέσα της δεκα­ε­τίας του 1980, άρχισε να κάνει ξανά την εμφά­νισή του ως εναλ­λα­κτική μορφή του­ρι­σμού.

Προ­βάλ­λο­ντας τη φτώχεια

Το πλα­στικό φτάνει από όλη την Ινδία στα σκο­τεινά σοκάκια και τις γέφυρες του Dharavi στη Βομβάη, τη δεύτερη μεγα­λύ­τερη παρα­γκού­πολη στην ήπειρο της Ασίας (μετά την πόλη Orangi στο Πακι­στάν) και την τρίτη μεγα­λύ­τερη φτω­χο­γει­το­νιά στον κόσμο. Προ­ω­θού­με­νος προ­ο­ρι­σμός από την εται­ρεία Reality Tour και Travel, δίνει τη ευκαι­ρία στους του­ρί­στες να δουν μιαν ακμά­ζουσα βιο­μη­χα­νία ανα­κύ­κλω­σης που απα­σχο­λεί περίπου δέκα χιλιά­δες ανθρώ­πους. Στα­μα­τούν εκεί για να παρα­κο­λου­θή­σουν εργα­ζό­με­νους να συλ­λέ­γουν και να ανα­κυ­κλώ­νουν το πλατιό, ενώ σε άλλες περιο­χές να πλένουν ρούχα στις όχθες του ποταμού από τα νοσο­κο­μεία και τα ξενο­δο­χεία της πόλης.

Σε μια κριτική του TripAdvisor, ένας του­ρί­στας από τη Βιρ­τζί­νια έγραψε για την εμπει­ρία του: «Ήταν ωραίο να ακούμε για την οικο­νο­μία, την εκπαί­δευση και τα μέσα δια­βί­ω­σης των κατοί­κων. Στην εκδρομή δεν επι­τρέ­πε­ται να τρα­βή­ξεις φωτο­γρα­φίες ούτε να αγο­ρά­σεις κάτι. Συνεπώς δεν αισθάν­θηκα εκμε­τάλ­λευση, αντί­θετα θεωρώ πως ήταν μια εκπαι­δευ­τική εκδρομή». Ένας άλλος του­ρί­στας από το Ηνωμένο Βασί­λειο εξέ­φρασε την απο­γο­ή­τευσή του για ένα «υπο­τι­θέ­μενο» οικο­γε­νειακό γεύμα. «Πήγαμε στο σπίτι ενός οδηγού μας, όπου είχε μαγει­ρέ­ψει η μαμά του παρα­δο­σιακά εδέ­σματα. Αλλά δεν κάθισε να φάει μαζί μας, οπότε δεν το θεωρώ ως ένα οικο­γε­νειακό γεύμα όπως το είχαν παρου­σιά­σει».

Η Real Tours έχει στόχο να αλλάξει τη στε­ρε­ο­τυ­πική αντί­ληψη για τις παρα­γκου­πό­λεις, που θέλει τους κατοί­κους της να είναι απελ­πι­σμέ­νοι. Στην εκδρομή οι κάτοι­κοι παρου­σιά­ζο­νται παρα­γω­γι­κοί, εργα­τι­κοί, αλλά και ικα­νο­ποι­η­μέ­νοι. Ανα­λύ­ο­ντας περισ­σό­τε­ρες από 230 κρι­τι­κές της Reality Tour and Travel στη μελέτη της, η Melissa Nisbett του King’s College στο Λονδίνο συνει­δη­το­ποί­ησε ότι για πολλούς επι­σκέ­πτες του Dharavi, η φτώχεια ήταν ουσια­στικά αόρατη. «Όπως δεί­χνουν τα σχόλια, η φτώχεια αγνο­ή­θηκε, αλλά επι­πλέον απο­πο­λι­τι­κο­ποι­ή­θηκε. Χωρίς να συζητά κανείς για ποιο λόγο υπήρχε η παρα­γκού­πολη, η περι­ή­γηση απο­σα­φή­νισε τη δυστυ­χία των φτωχών και φάνηκε μόνο να ενδυ­να­μώ­νει τους λάθος ανθρώ­πους, δηλαδή τους προ­νο­μιού­χους δυτι­κούς της μεσαίας τάξης».

Η εταιρία από τη μεριά της υπο­στη­ρί­ζει ότι το 80% των κερδών ωφελούν την κοι­νό­τητα μέσω των προ­σπα­θειών της ΜΚΟ που εργά­ζε­ται για να παρέχει πρό­σβαση στην υγειο­νο­μική περί­θαλψη, στην οργά­νωση εκπαι­δευ­τι­κών προ­γραμ­μά­των και πολλά άλλα.

Δια­φο­ρε­τι­κές προ­σεγ­γί­σεις του slum tourism

Το κύριο ερώτημα θα πρέπει να είναι αν η φτώχεια απο­τε­λεί τελικά τον βασικό λόγο για να επι­σκε­φτεί κανείς ένα τέτοιο μέρος. Κάποιες πόλεις υιο­θε­τούν δια­φο­ρε­τική προ­σέγ­γιση για τον slum tourism. Στις αρχές της δεκα­ε­τίας του 1990, όταν οι μαύροι Νοτιο­α­φρι­κα­νοί άρχισαν να προ­σφέ­ρουν περι­η­γή­σεις στις περι­θω­ριο­ποι­η­μέ­νες περιο­χές όπου ήταν ανα­γκα­σμέ­νοι να ζουν, είχαν στόχο να βοη­θή­σουν στην αύξηση της συνο­λι­κής συνει­δη­το­ποί­η­σης για τις συνε­χείς παρα­βιά­σεις των ανθρω­πί­νων δικαιω­μά­των. Οι τοπικές κοι­νό­τη­τες χρη­σι­μο­ποι­ή­σαν τον του­ρι­σμό της παρα­γκού­πο­λης ως τρόπο αντι­με­τώ­πι­σης για τα προ­βλή­ματα που βίωναν και δεν υπήρχε καμιά μορφή εκμε­τάλ­λευ­σης εκεί.

Παράλ­ληλα, στο Ρίο ντε Τζα­νέιρο υπάρ­χουν ορι­σμέ­νες δωρεάν περι­η­γή­σεις στις φαβέλες, παρόλο που οι περισ­σό­τε­ρες εται­ρείες συνε­χί­ζουν να χρε­ώ­νουν. Ο ξεναγός Eduardo Marques της Brazilian Expeditions εξηγεί πώς ξεχω­ρί­ζει η αυθε­ντι­κό­τητά τους: «Εργα­ζό­μα­στε με τοπι­κούς οδηγούς ή ελεύ­θε­ρους επαγ­γελ­μα­τίες και κατά τη διάρ­κεια της εκδρο­μής στα­μα­τάμε σε μικρές επι­χει­ρή­σεις και βλέ­πουμε παρου­σιά­σεις capoeira που στη­ρί­ζουν τους ντό­πιους στη φαβέλα. Δεν απο­κρύ­πτουμε πλη­ρο­φο­ρίες από τους επι­σκέ­πτες μας. Η πραγ­μα­τική ζωή παρου­σιά­ζε­ται όπως ακριβώς είναι».

Αλλά και η Smokey Tours στη Μανίλα έδειχνε στους επι­σκέ­πτες τη σκληρή πραγ­μα­τι­κό­τητα που αντι­με­τώ­πι­ζαν οι κάτοι­κοι του Tondo, ενός χώρου υγειο­νο­μι­κής ταφής (μέχρι το 2014 που έκλεισε) με σκοπό να πει τις ιστο­ρίες τους στους επι­σκέ­πτες.

Τα γκέτο παρόλο που βρί­σκο­νται μέσα σε μεγάλες πόλεις, έχουν τις δικές τους μεμο­νω­μέ­νες πολι­τι­κές, ιστο­ρι­κές και οικο­νο­μι­κές ανη­συ­χίες που δεν μπορούν να γενι­κευ­τούν. Ομοίως, τα κίνητρα ενός ταξι­διού είναι τόσο δια­φο­ρε­τικά όσο κι οι ίδιοι οι συμ­με­τέ­χο­ντες. Και τελικά η πρόθεση του κάθε επι­σκέ­πτη και του κάθε ξεναγού είναι που έχει μεγα­λύ­τερη σημασία.

Οι καλύ­τε­ρες συν­δέ­σεις ανάμεσα στις πόλεις επι­τρέ­πουν σε ολοένα και περισ­σό­τε­ρους ανθρώ­πους να ταξι­δεύ­ουν, με τον αριθμό των του­ρι­στών να αυξά­νε­ται κάθε χρόνο. Όμως, παρόλο που η ευη­με­ρία και η ποιό­τητα ζωής έχουν αυξηθεί σε πολλές πόλεις, υπάρχει μεγάλη ανι­σό­τητα. Καθώς οι ταξι­διώ­τες ανα­ζη­τούν δια­φο­ρε­τι­κές εμπει­ρίες που υπό­σχο­νται να δείξουν τον αυθε­ντικό τρόπο ζωής, οι εκδρο­μές «επα­να­φέ­ρουν στον χάρτη» κάποια ξεχα­σμένα μέρη.

Το ταξίδι συνδέει ανθρώ­πους που δια­φο­ρε­τικά δεν θα είχαν τη δυνα­τό­τητα να συνα­ντη­θούν και στη συνέ­χεια τους δίνει τη δυνα­τό­τητα να μοι­ρά­ζο­νται ιστο­ρίες με άλλους όταν γυρί­σουν πίσω στην πατρίδα τους. Ο Fabian Frenzel, ο οποίος μελετά τον slum tourism στο Πανε­πι­στή­μιο του Leicester, επι­ση­μαί­νει ότι ένα από τα βασικά μειο­νε­κτή­ματα της φτώ­χειας είναι η έλλειψη ανα­γνώ­ρι­σής της. Και σύμφωνα με τα λεγό­μενά του ακόμα και η πιο μικρή εκδρομή τέτοιου είδους είναι καλύ­τερη από το να αγνο­ούμε την ανι­σό­τητα εντελώς.  Ωστόσο, παρόλο που ο «του­ρι­σμός της παρα­γκού­πο­λης» φωτίζει το ζήτημα σε μικρή κλίμακα, δεν απο­τε­λεί επαρκή απά­ντηση σε ένα αυξα­νό­μενο παγκό­σμιο πρό­βλημα.

Φωτο­γρα­φίες: HANNAH REYES MORALES

Πηγή tvxs.gr