Σε αμμουδιές και παραλίες…

Φτά­νουμε στην καρδιά του καλο­και­ριού. γι’ αυτό θα αμμο­λε­ξι­λο­γή­σουμε σήμερα. Αμμος η λέξη της εβδο­μά­δας.

Ἄμμος η πρω­τό­τυπη λέξη με την ωραία της ψιλή και προήλθε από τον συμ­φυρμό δύο συνω­νύ­μων λέξεων, των λεκτι­κών τύπων ἄμαθος και ψάμμος, που σημαί­νουν αμφό­τε­ρες τη σκόνη, το κονίαμα, την όμορφη και ποι­κι­λό­χρωμη άμμο.Το ἄμαθος δήλωνε το αμμώδες έδαφος και προ­έρ­χε­ται από τη ρίζα *σαμαθος. Αυτό το σ- και την υπό­λοιπη ινδο­ευ­ρω­παϊκή ρίζα την συνα­ντάμε στη γερ­μα­νική άμμο Sand που είναι και αγγλική sand με μικρό s.

Μια πρώτη μαρ­τυ­ρία για την άμμο έχουμε στον Πλάτωνα, τον 5ο αιώνα π. Χ., στον διάλογό του «Φαίδων», όπου ο φιλό­σο­φος παρου­σιά­ζει το θέμα του θανάτου, δεί­χνο­ντας ότι είναι ένας μόνιμος σύντρο­φος του ανθρώ­που μαζί με τον έρωτα. Σε μια αλλη­γο­ρική εικόνα στην οποία βλέ­πουμε το πού πηγαί­νει η άδικη ψυχή, όταν φύγει από τον μάταιο τούτο κόσμο, συνα­ντάμε την φράση (110): καὶ οὔτε φύεται ἄξιον λόγου οὐδὲν ἐν τῇ θαλάττῃ, οὔτε τέλειον ὡς ἔπος εἰπεῖν οὐδέν ἐστι, σήραγ­γες δὲ καὶ ἄμμος. Σε νεο­ελ­λη­νική απόδοση: και ούτε φυτρώ­νει τίποτα άξιο λόγου στη θάλασσα, ούτε ολο­κλη­ρω­μένο, για να μιλήσει κανείς έτσι γενικά, παρά συνα­ντάμε σήραγ­γες και άμμο. Και τώρα μερικά αμμο­σχε­τικά (δική μας λέξη) από τα παλιό­τερα ελλη­νικά μας. Στην ιππο­δρο­μία είχαμε τον ειδικό δρόμο τον ἀμμό­δρο­μον, ενώ το ευερ­γε­τικό αμμό­λου­τρο της καθο­μο­λου­μέ­νης ήταν ἀμμο­πλυ­σία για τους αρχαί­ους μας. Η αμμου­διά ονο­μα­ζό­ταν ἀμμοῦδα και το φιδάκι που έμπαινε και έβγαινε στην άμμο λεγόταν ἀμμο­δύ­της. Αυτό το φιδάκι είναι η γνωστή μας οχιά, το πιο κυνη­γη­μένο ερπετό της Μεσο­γείου και η λατι­νική ονο­μα­σία του τι άλλο από vipera ammodytes. (έχιδνα η αμμο­δύ­της). Ο γεω­γρά­φος Στράβων (64 π.Χ. – 24 μ.Χ.) την ονο­μά­ζει ἀμμο­βά­την.

Να έλθουμε λίγο και στα νεο­ελ­λη­νικά δικά μας, που δεν είναι και τόσο νεο­ελ­λη­νικά, γιατί πολλά από αυτά ίδια και απα­ράλ­λα­χτα τα έλεγαν κι οι πρό­γο­νοί μας. Για του λόγου το αληθές, τα ρηχά αμμώδη νερά τα απο­κα­λούμε ακόμη αμμού­δες. Ἀμμό­χω­στον ήταν το μέρος που περι­βαλ­λό­ταν από αμμου­διά, χωσμένο μέσα στους πολύ μικρούς και λεπτούς κόκκους της, που δημιουρ­γού­νται από τη δια­βρω­τική ενέρ­γεια των υδάτων. Κι εδώ δεν μπο­ρούμε να ξεχά­σουμε την προ­σφιλή μας μαρ­τυ­ρική κυπριακή Αμμό­χω­στο, δίπλα στην αρχαία Σαλα­μίνα, μια που οι μέρες της ανά­μνη­σης της τουρ­κι­κής εισβο­λής ζυγώ­νουν.

Από την άλλη τα παιδιά παίζουν στην άμμο σε παρα­λίες που κάποιες φορές είναι τόσο γεμάτες από κόσμο, σαν την άμμο της θαλάσ­σης. Αλλά κι εμείς οι μεγα­λύ­τε­ροι δεν ξεχνάμε τη συνή­θεια να χτί­ζουμε παλάτια στην άμμο, να ματαιο­πο­νούμε, να κατα­πια­νό­μα­στε με πράγ­ματα που θεω­ρού­νται αβέβαια και επι­σφαλή. Μέσα στη φύση μας είναι εξάλλου να ριψο­κιν­δυ­νεύ­ουμε ή να κάνουμε ορι­σμένα αδια­νό­ητα, γιατί στη ζωή μας τα γεγο­νότα πάνε κι έρχο­νται όπως η κινού­μενη άμμος, που δεν έχει σταθερό σημείο και μετα­κι­νεί­ται πότε από εδώ, πότε από εκεί.

Δια­λέξτε άμμο στην Ελλάδα μας. Και καθώς απο­λαμ­βά­νετε τα κατα­γά­λανα νερά, μπο­ρείτε να σιγο­τρα­γου­δάτε την «Άρνηση» του Σεφέρη σε μουσική του Μίκη Θεο­δω­ράκη: Πάνω στην άμμο την ξανθή /γράψαμε τ’ όνομά της· /ωραία που φύσηξεν ο μπάτης /και σβύ­στηκε η γραφή./Mε τι καρδιά, με τι πνοή, /τι πόθους και τι πάθος,/πήραμε τη ζωή μας· λάθος! /κι αλλά­ξαμε ζωή.»Προ­λά­βετε πριν έλθει αμμο­θύ­ελλα! (με την ετυ­μο­λο­γική βοήθεια του liberal.gr)