Ανησυχία για καυτό δίμηνο στο Αιγαίο

«“Καυτό” δί­μη­νο ή “καυτή” διε­τία;». Αυτό είναι το βα­σι­κό ερώ­τη­μα που απα­σχο­λεί τη σκέψη όσων, εκ της θέ­σε­ώς τους, πα­ρα­κο­λου­θούν από πολύ κοντά το άνευ προη­γου­μέ­νου μπα­ράζ της τουρ­κι­κής προ­κλη­τι­κό­τη­τας στο Αι­γαίο και προ­σπα­θούν να βρουν μιαν απά­ντη­ση αν όλα αυτά συμ­βαί­νουν με βάση κά­ποιον χρο­νι­κό ορί­ζο­ντα ή συ­νι­στούν εμπράγ­μα­τη πα­γί­ω­ση των διεκ­δι­κή­σε­ων της Αγκυ­ρας στο αρ­χι­πέ­λα­γος.

Οι δύο μήνες (κατ’ ακρί­βεια 50 ημέ­ρες) αφο­ρούν το χρο­νι­κό διά­στη­μα που έχει απο­μεί­νει ώς το συ­νταγ­μα­τι­κό δη­μο­ψή­φι­σμα με το οποίο ο πρό­ε­δρος της Τουρ­κί­ας Ρε­τζέπ Ταγίπ Ερ­ντο­γάν φι­λο­δο­ξεί να κερ­δί­σει το «ναι» του τουρ­κι­κού λαού στο σχέ­διο συ­γκέ­ντρω­σης υπε­ρε­ξου­σιών γύρω από το πρό­σω­πό του. Τα δύο χρό­νια και έξι μήνες ισο­δυ­να­μούν με τον χρόνο που απο­μέ­νει ώς τις –προ­γραμ­μα­τι­σμέ­νες του­λά­χι­στον μέχρι αυτή τη στιγ­μή– εκλο­γές του 2019 και, προ­φα­νώς, ο κ. Ερ­ντο­γάν επι­θυ­μεί να τις κερ­δί­σει με το ίδιο σύ­στη­μα. Εγ­χώ­ριες αλλά και διε­θνείς δι­πλω­μα­τι­κές πηγές εντάσ­σουν την έξαρ­ση των τουρ­κι­κών διεκ­δι­κή­σε­ων στο Αι­γαίο στον εσω­τε­ρι­κό, σκλη­ρό πο­λι­τι­κό αγώνα που διε­ξά­γει ο κ. Ερ­ντο­γάν, το­νί­ζο­ντας ότι πι­θα­νή ήττα του Τούρ­κου προ­έ­δρου θα ρίξει τη γει­το­νι­κή χώρα σε ακόμη βα­θύ­τε­ρη κρίση. Πολ­λοί θα διε­ρω­τη­θούν τι ακρι­βώς άλ­λα­ξε από το βράδυ της 15ης Ιου­λί­ου 2016, όταν ο κ. Ερ­ντο­γάν ζη­τού­σε από τους πο­λί­τες να τον υπε­ρα­σπι­στούν στις πλα­τεί­ες και εκα­τομ­μύ­ρια αντα­πο­κρί­θη­καν στην πρό­σκλη­σή του, μέχρι ένα πι­θα­νώς αρ­νη­τι­κό απο­τέ­λε­σμα στο δη­μο­ψή­φι­σμα της 16ης Απρι­λί­ου 2017. Ολα αυτά είναι σε πλήρη γνώση και συ­νυ­πο­λο­γί­ζο­νται στην Αθήνα, η οποία –ωστό­σο– δεν έχει την πο­λυ­τέ­λεια να πα­ρα­κο­λου­θεί με ου­δε­τε­ρό­τη­τα την εσω­τε­ρι­κή κα­τά­στα­ση στην Τουρ­κία. Αντι­θέ­τως, οι αρ­μό­διοι στα υπουρ­γεία Εξω­τε­ρι­κών και Αμυ­νας κα­τα­γρά­φουν, με ιδιαί­τε­ρη ανη­συ­χία, την κλι­μά­κω­ση της τουρ­κι­κής κι­νη­τι­κό­τη­τας σε όλα τα επί­πε­δα.

Πρώ­τον, σε πο­λι­τι­κό επί­πε­δο η ατμό­σφαι­ρα βρί­σκε­ται στο ναδίρ. Η οιο­νεί απο­τυ­χία των δια­πραγ­μα­τεύ­σε­ων στο Κυ­πρια­κό, αλλά και η πε­ραι­τέ­ρω επι­βά­ρυν­ση στις σχέ­σεις Αθή­νας – Αγκυ­ρας λόγω της αί­τη­σης ασύ­λου που έκα­ναν την πε­ρα­σμέ­νη Πα­ρα­σκευή στην Αλε­ξαν­δρού­πο­λη δύο φυ­γά­δες Τούρ­κοι κο­μά­ντος, οι οποί­οι μά­λι­στα εκτι­μά­ται ότι συμ­με­τεί­χαν στην ομάδα εκεί­νων που βρί­σκο­νταν σε από­στα­ση βολής από το ξε­νο­δο­χείο που φι­λο­ξε­νού­σε τον κ. Ερ­ντο­γάν το βράδυ της από­πει­ρας πρα­ξι­κο­πή­μα­τος. Δε­δο­μέ­νου ότι η πο­λι­τι­κή ατμό­σφαι­ρα ανά­με­σα στις δύο χώρες είναι ήδη αρ­κε­τά επι­βα­ρυ­μέ­νη λόγω της από­φα­σης του Αρεί­ου Πάγου να μην προ­χω­ρή­σει στην έκ­δο­ση των οκτώ στρα­τιω­τι­κών που κρα­τού­νται στην Ελ­λά­δα από τον πε­ρα­σμέ­νο Ιού­λιο, είναι δε­δο­μέ­νο ότι η νέα εκ­κρε­μό­τη­τα θα προ­σθέ­σει έντα­ση. Σε αυτό το κλίμα δύ­σκο­λα μπο­ρεί να προ­βλε­φθεί αν θα δρο­μο­λο­γη­θεί, κά­ποια στιγ­μή, η συ­νά­ντη­ση των πρω­θυ­πουρ­γών των δύο χωρών στη Θεσ­σα­λο­νί­κη ή αν θα απε­μπλα­κούν διά­φο­ρα σχέ­δια όπως οι συν­δέ­σεις μέσω θα­λάσ­σης και σι­δη­ρο­δρό­μου της βο­ρειο­ελ­λα­δι­κής πόλης με τη Σμύρ­νη και την Κων­στα­ντι­νού­πο­λη, αντι­στοί­χως.

Οι διεκ­δι­κή­σεις

Η δεύ­τε­ρη και ίσως πιο ου­σια­στι­κή, μα­κρο­πρό­θε­σμα, διά­στα­ση αφορά την απο­τύ­πω­ση των τουρ­κι­κών διεκ­δι­κή­σε­ων στον χάρτη. Η εμ­φά­νι­ση του «Τσε­σμέ» σε τρία ση­μεία σε όλο το γε­ω­γρα­φι­κό μήκος του Αι­γαί­ου, αντι­προ­σω­πεύ­ει την πάγια τουρ­κι­κή θέση για ίσα δι­καιώ­μα­τα στο αρ­χι­πέ­λα­γος. Η σκη­νο­θε­τι­κή οπτι­κή γωνία με την οποία απο­τυ­πώ­νε­ται στα βί­ντεο και το φω­το­γρα­φι­κό υλικό που δη­μο­σιο­ποιεί­ται στην Τουρ­κία, η «προ­ά­σπι­ση των τουρ­κι­κών εθνι­κών συμ­φε­ρό­ντων» στα Ιμια, δεν είναι τί­πο­τε άλλο από την πα­ρου­σί­α­ση της θε­ω­ρί­ας των «γκρί­ζων ζωνών».

Η αε­ρο­πο­ρι­κή συ­νέρ­γεια σε αυτό τον στόχο είναι πε­ριο­ρι­σμέ­νη λόγω των προ­βλη­μά­των που αντι­με­τω­πί­ζει η τουρ­κι­κή Πο­λε­μι­κή Αε­ρο­πο­ρία, ωστό­σο –έστω και σε πε­ριο­ρι­σμέ­νο αριθ­μό– το FIR Αθη­νών και ο Εθνι­κός Ενα­έ­ριος Χώρος αμ­φι­σβη­τού­νται σε κα­θη­με­ρι­νή βάση. Η Αγκυ­ρα θε­ω­ρεί ότι ανα­το­λι­κά του 25ου Με­σημ­βρι­νού (βλ. γρά­φη­μα) έχει από­λυ­τη δι­καιο­δο­σία τόσο στον αέρα όσο και στη θά­λασ­σα. Στο ίδιο πλαί­σιο, τις πρώ­τες πρω­ι­νές ώρες της Πα­ρα­σκευ­ής, η Τουρ­κι­κή Ακτο­φυ­λα­κή ανα­κοί­νω­σε ότι η ακταιω­ρός «Για­σάμ» διε­ξή­γα­γε επι­χεί­ρη­ση Ερευ­νας και Διά­σω­σης (SAR) λέμ­βου με 51 Πα­κι­στα­νούς με­τα­νά­στες σε από­στα­ση 42 ναυ­τι­κών μι­λί­ων από τις τουρ­κι­κές ακτές, εντός δη­λα­δή των αρ­μο­διο­τή­των του ελ­λη­νι­κού Κέ­ντρου Ερευ­νας και Διά­σω­σης. Από την Αθήνα πα­ρα­κο­λού­θη­σαν και απο­τύ­πω­σαν τον πλου του «Για­σάμ», το οποίο –σύμ­φω­να με δι­πλω­μα­τι­κές πηγές– δεν πραγ­μα­το­ποί­η­σε απο­λύ­τως καμία επι­χεί­ρη­ση.

Αυτή η δια­δι­κα­σία κα­τα­σκευ­ής πλη­ρο­φο­ριών έχει οδη­γή­σει την Αθήνα στο συ­μπέ­ρα­σμα ότι η Τουρ­κία, πέρα από τις προ­φα­νείς και ου­σια­στι­κές προ­κλή­σεις, έχει απο­δυ­θεί και σε έναν άτυπο ψυ­χο­λο­γι­κό πό­λε­μο, με στόχο τη δια­τή­ρη­ση της έντα­σης σε υψηλά επί­πε­δα και στα ελ­λη­νι­κά ΜΜΕ. Εμπει­ροι δι­πλω­μά­τες το­νί­ζουν ότι έως αυτή τη στιγ­μή η τουρ­κι­κή πα­ρα­βα­τι­κό­τη­τα έχει πε­ριο­ρι­στεί στο Αι­γαίο Πέ­λα­γος, δίχως να με­τα­φερ­θεί στην Ανα­το­λι­κή Με­σό­γειο, όπου η Αγκυ­ρα δια­κη­ρύσ­σει τα απο­κλει­στι­κά δι­καιώ­μα­τά της σε μια πε­ριο­χή από τον 28ο έως και τον 32ο με­σημ­βρι­νό, η οποία συ­μπί­πτει με την από­στα­ση με­τα­ξύ της Λίν­δου στη Ρόδο και της ανοι­χτής θά­λασ­σας έξω από την Πάφο, στην Κύπρο.

Αρ­κε­τές φορές στο πα­ρελ­θόν, ελ­λη­νι­κές και τουρ­κι­κές φρε­γά­τες έχουν συ­να­ντη­θεί –δίχως προ­βλή­μα­τα– στα νότια της Ρόδου ή ανοι­χτά του Κα­στελ­λό­ρι­ζου. Στην Αθήνα επι­θυ­μούν να επα­να­δρο­μο­λο­γή­σουν και να προσ­δώ­σουν εκ νέου νόημα στις διε­ρευ­νη­τι­κές επα­φές. Ισως είναι ει­ρω­νι­κό, η τε­λευ­ταία συ­νά­ντη­ση των δύο γε­νι­κών γραμ­μα­τέ­ων των ΥΠΕΞ Ελ­λά­δας και Τουρ­κί­ας, Δη­μή­τρη Πα­ρα­σκευό­που­λου και Ουμίτ Γιαλ­τσίν, πραγ­μα­το­ποι­ή­θη­κε στις 26 Ια­νουα­ρί­ου και ολο­κλη­ρώ­θη­κε λίγο πριν από τη δη­μο­σιο­ποί­η­ση της από­φα­σης του Αρεί­ου Πάγου για μη έκ­δο­ση των «οκτώ» στην Τουρ­κία.

Η προ­κλη­τι­κό­τη­τα

Τρί­τον, σε επι­χει­ρη­σια­κό επί­πε­δο η Αθήνα πα­ρα­κο­λου­θεί τον τρόπο με τον οποίο ξε­δι­πλώ­νε­ται η τουρ­κι­κή προ­κλη­τι­κό­τη­τα και έως αυτή τη στιγ­μή ακο­λου­θεί μια στρα­τη­γι­κή κλι­μά­κω­σης, η οποία, ωστό­σο, δεν έχει ορατή κα­τεύ­θυν­ση. Εν ολί­γοις, δι­πλω­μα­τι­κές και στρα­τιω­τι­κές πηγές πα­ρα­τη­ρούν ότι οι τουρ­κι­κές αντι­δρά­σεις είναι σί­γου­ρα σπα­σμω­δι­κές, αλλά δεί­χνουν πως σκο­πός είναι μια πι­θα­νή εκ­δή­λω­ση «θερ­μού επει­σο­δί­ου». Ως πλέον εν­δει­κτι­κό πα­ρά­δειγ­μα ανα­φέ­ρο­νται οι βολές της τουρ­κι­κής ακταιω­ρού «Κου­σά­ντα­σι» το πρωί της Πα­ρα­σκευ­ής 17 Φε­βρουα­ρί­ου, εντός των ελ­λη­νι­κών χω­ρι­κών υδά­των, στα ανα­το­λι­κά του Φαρ­μα­κο­νη­σί­ου. Εκεί­νη τη στιγ­μή βρι­σκό­ταν σε εξέ­λι­ξη υπο­βρυ­χια­κή άσκη­ση του Πο­λε­μι­κού Ναυ­τι­κού στο Αι­γαίο, ενώ ένας με­γά­λος αριθ­μός πλοί­ων βρι­σκό­ταν ανε­πτυγ­μέ­νος στο αρ­χι­πέ­λα­γος με μικρή ή ελά­χι­στη τουρ­κι­κή πα­ρου­σία. Εν ολί­γοις, το Π.Ν. είχε από­λυ­το τα­κτι­κό πλε­ο­νέ­κτη­μα, σε πε­ρί­πτω­ση που το επει­σό­διο του Φαρ­μα­κο­νη­σί­ου εξε­λισ­σό­ταν σε κάτι πιο σο­βα­ρό.

Στο ΓΕΕΘΑ, αλλά και στο ΓΕΝ που λόγω της ναυ­τι­κής φύσης των πε­ρισ­σό­τε­ρων προ­κλή­σε­ων βρί­σκε­ται σε μό­νι­μη επι­φυ­λα­κή, ανα­μέ­νουν να δια­πι­στώ­σουν πώς θα εξε­λι­χθεί και μια άσκη­ση που έχει εξαγ­γεί­λει για την Τρίτη η Τουρ­κία και θα είναι η δεύ­τε­ρη από την από­πει­ρα πρα­ξι­κο­πή­μα­τος του πε­ρα­σμέ­νου Ιου­λί­ου. Πά­ντως σε επί­πε­δο ΝΑΤΟ, η συ­νερ­γα­σία Ελ­λά­δας και Τουρ­κί­ας συ­νε­χί­ζε­ται κα­νο­νι­κά. Στο πλαί­σιο της επι­χεί­ρη­σης «Sea Guardian» στην Κε­ντρι­κή Με­σό­γειο η τουρ­κι­κή φρε­γά­τα «Γκα­ζί­α­ντεπ», η ελ­λη­νι­κή «Ναυα­ρί­νον» και η ιτα­λι­κή «Αβιέ­ρε» συ­μπλή­ρω­σαν με­τα­ξύ 4 και 19 Φε­βρουα­ρί­ου 600 ώρες κοι­νών πε­ρι­πο­λιών…