Πώς παρουσιάζεται η Ελληνική Eπανάσταση του 1821 στα Τουρκικά σχολικά βιβλία

Το κείμενο που ακο­λου­θεί είναι μετά­φραση του τουρ­κι­κού σχο­λι­κού εγχει­ρι­δίου (Emin Oktay, Tarih, Lise: III, έκδ. 1988, σσ. 237-240) και κατα­δει­κνύει τον τρόπο που διδά­σκο­νται οι γεί­το­νες την κοινή μας Ιστορία. Τα σχόλια  και οι υπο­ση­μειώ­σεις είναι των συγ­γρα­φέων Κατσου­λά­κου Θ.,Τσα­ντίνη Κ. από το βιβλίο τους «Προ­βλή­ματα Ιστο­ριο­γρα­φίας στα Σχολικά Εγχει­ρί­δια των Βαλ­κα­νι­κών Κρατών. Επα­νά­σταση του. ΄21, Βαλ­κα­νι­κοί Πόλεμοι. εκδ.  Εκκρε­μές».

 

Η Ελλη­νική Επα­νά­σταση και η ίδρυση του ελλη­νι­κού κράτους (1820-1829), κατά το Τουρ­κικό εγχει­ρί­διο

Οι Έλληνες1, οι οποίοι είχαν περισ­σό­τερα προ­νό­μια2 απ’ όλους τους χρι­στια­νι­κούς λαούς που τελού­σαν υπό οθω­μα­νική κυριαρ­χία, ζούσαν κυρίως στην Ελλάδα3, στην Πελο­πόν­νησο, στα νησιά του Αιγαίου, στη Δυτική Μικρα­σία και στα παράλια της Προ­πο­ντί­δας και του Εύξει­νου Πόντου, όπου ήταν εγκα­τα­στη­μέ­νοι σε πόλεις και κωμο­πό­λεις και ασχο­λού­νταν με τις τέχνες και το εμπόριο και ιδιαί­τερα με τη ναυ­τι­λία.

Οι Έλληνες είχαν υπο­τα­χτεί ορι­στικά στο οθω­μα­νικό κράτος επί Μωάμεθ του Πορθητή4. Είχαν παρα­χω­ρη­θεί τότε και σ’ αυτούς, όπως και στους άλλους χρι­στια­νούς, ελευ­θε­ρίες ως προς τα θέματα θρη­σκείας και γλώσσας. Στην Πελο­πόν­νησο μάλιστα και στα νησιά του Αιγαίου οι Έλληνες ζούσαν σχεδόν αυτό­νο­μοι5.

Οι Οθω­μα­νοί θεω­ρού­σαν ανώ­τε­ρους τους Έλληνες από τους άλλους χρι­στια­νούς και τους διό­ρι­ζαν σε ορι­σμέ­νες θέσεις και ιδιαί­τερα σε θέσεις διερμηνέων6. Ορι­σμέ­νοι μάλιστα Έλληνες άρχο­ντες από το Φανάρι της Κων­στα­ντι­νου­πό­λεως προ­ω­θού­νταν σε θέσεις ηγε­μό­νων της Βλαχίας και της Μολ­δα­βίας7.

Σε σχέση με τους άλλους χρι­στια­νι­κούς λαούς οι Έλληνες ήταν πιο εύποροι και πιο φωτι­σμέ­νοι. Οι σχέσεις που είχαν ανα­πτύ­ξει με τη Ρωσία κατά τον 18ο αιώνα συντέ­λε­σαν στη διάδοση εθνι­κο­α­πε­λευ­θε­ρω­τι­κών ιδεών μεταξύ τους8. Στην πραγ­μα­τι­κό­τητα οι Ρώσοι ήδη από την εποχή του Μεγάλου Πέτρου9 ξεσή­κω­ναν τους Έλληνες σε κάθε ευκαι­ρία ενα­ντίον του οθω­μα­νι­κού κράτους. Όταν στη διάρ­κεια της εκστρα­τείας του 1768 ο ρωσικός στόλος είχε κατα­πλεύ­σει στην Πελο­πόν­νησο, οι Έλληνες είχαν επα­να­στα­τή­σει, αλλά η επα­νά­σταση είχε κατα­στα­λεί αμέσως10. Στα χρόνια της Γαλ­λι­κής Επα­νά­στα­σης τα ελλη­νικά πλοία υπό τουρ­κική σημαία κυκλο­φο­ρού­σαν ελεύ­θερα παντού και μονο­πώ­λη­σαν το εμπόριο της Μεσογείου11. Έτσι πλού­τι­σαν πολλοί Έλληνες που ζούσαν σε μεγάλες πόλεις της Ευρώπης (όπως η Μασ­σα­λία, η Τερ­γέ­στη, η Οδησσός) και ίδρυσαν στην Ελλάδα πολλά σχολεία και διέ­δω­σαν σ’ όλους τους Έλληνες τις ιδέες της εθνικής ελευ­θε­ρίας και ανε­ξαρ­τη­σίας. Τις ιδέες τις ενί­σχυσε η Γαλλική Επα­νά­σταση. Τέλος οι Έλληνες ίδρυσαν μια μυστική οργά­νωση που στόχευε στην από­κτηση της ανε­ξαρ­τη­σίας τους και ονο­μα­ζό­ταν Εθνική Εταιρεία12.

Η Εθνική Εται­ρεία ιδρύ­θηκε αρχικά το 1814 στην Οδησσό από τρία άτομα (δύο Έλληνες και ένα Βούλ­γαρο)13. Ουσια­στι­κός στόχος της ήταν η επα­νί­δρυση της αρχαίας Βυζα­ντι­νής Αυτοκρατορίας14. Ο πατριάρ­χης Κων­στα­ντι­νου­πό­λεως και ο τσάρος της Ρωσίας ήταν πλη­ρο­φο­ρη­μέ­νοι σχετικά με την ίδρυση της Εται­ρείας.

Η Εθνική Εται­ρεία ενδυ­να­μώ­θηκε σε μικρό χρονικό διά­στημα και ίδρυσε πολλά παραρ­τή­ματα στην Κων­στα­ντι­νού­πολη και την Ελλάδα. Οι κυριό­τε­ροι εύποροι και φωτι­σμέ­νοι Έλληνες έγιναν μέλη της, ανάμεσά τους και ο πατριάρ­χης Κωνσταντινουπόλεως15. Αρχηγός της ήταν ο Αλέ­ξαν­δρος Υψη­λά­ντης, γιος του πρώην ηγεμόνα της Βλαχίας και υπα­σπι­στής του τσάρου.

Χάρη στις ενέρ­γειες της Εθνικής Εται­ρείας οι Έλληνες είχαν προ­ε­τοι­μα­στεί πλήρως για να επα­να­στα­τή­σουν. Δεν άφηνε όμως περι­θώ­ριο για να ξεσπά­σει η επα­νά­σταση ο Αλή πασάς16, βαλής των Ιωαν­νί­νων, που ήταν γνώστης όλων των δρα­στη­ριο­τή­των της Εται­ρείας. Όταν πάντως ο Αλή πασάς έκανε τη δική του επα­νά­σταση ενα­ντίον του σουλ­τά­νου, οι Έλληνες επω­φε­λή­θη­καν: ενώ οι οθω­μα­νι­κές δυνά­μεις ήταν απα­σχο­λη­μέ­νες μ’ αυτόν, η Εθνική Εται­ρεία απο­φά­σισε να ξεσπά­σει η επα­νά­σταση.

σημειώ­σεις/ επε­ξη­γή­σεις

1  Χρη­σι­μο­ποιού­νται δύο λέξεις στο τουρ­κικό κείμενο για την απόδοση του όρου «Έλληνες», “Rum” και “Yunan”. Η πρώτη απο­δί­δε­ται γενικά στους Έλληνες της Τουρ­κο­κρα­τίας: ρωμιούς, ραγιά­δες, ενώ η λέξη Yunan = Ίωνες, χαρα­κτη­ρί­ζε­ται η Ελλη­νική Επα­νά­σταση και το ελλη­νικό κράτος. Με τον όρο “Rum” χαρα­κτη­ρί­ζε­ται και σήμερα η ελλη­νική μειο­νό­τητα της Κων­στα­ντι­νου­πό­λεως. Για ένα μεγάλο διά­στημα Ρούμελη ονο­μα­ζό­ταν ολό­κληρο το ευρω­παϊκό οθω­μα­νικό κράτος (Rum-eli, χώρα των Ρωμαίων, Ρωμιών, Ελλήνων, πρβλ. Ρωμυλία). Το άλλο τμήμα της Οθω­μα­νι­κής Αυτο­κρα­το­ρίας, το ασια­τικό, ονο­μα­ζό­ταν Anadolu (Ανατολή).

2  Το θέμα των προ­νο­μίων είναι αρκετά σκο­τεινό ως προς την έκταση και την εφαρ­μογή σε διά­φο­ρες περιο­χές της τουρ­κο­κρα­τού­με­νης Ελλάδας. Βασικό στοι­χείο για την εκχώ­ρησή τους υπήρξε η ειδική μνεία στο Κοράνι για τους λαούς της Βίβλου, χρι­στια­νούς και εβραί­ους. Εδώ λαμ­βά­νο­νται με την ευρεία έννοια, της παρα­χω­ρή­σεως δηλαδή ελευ­θε­ρίας σχετικά με τη θρη­σκεία, τη γλώσσα, την κοι­νο­τική διοί­κηση και άλλα, που ποί­κιλ­λαν κατά τον τρόπο παροχής, το χρόνο και τον τρόπο εφαρ­μο­γής. Η πολι­τική των προ­νο­μίων χρη­σι­μο­ποι­ή­θηκε από τους Τούρ­κους για να ενι­σχυ­θεί το ανθε­νω­τικό πνεύμα των Ορθο­δό­ξων. Στο κείμενο, πάντως, έμμεσα τονί­ζε­ται η «αχα­ρι­στία» των Ελλήνων, οι οποίοι, μολο­νότι είχαν περισ­σό­τερα προ­νό­μια, επη­ρε­α­σμέ­νοι από τους ξένους, επα­να­στά­τη­σαν.

3  Εννοεί τη Στερεά Ελλάδα.

4  Βλέπε 15η παρα­τή­ρηση του βουλ­γα­ρι­κού κει­μέ­νου.

5  Προ­φα­νώς υπο­νο­ού­νται τα προ­νό­μια και οι οικο­νο­μι­κές διευ­κο­λύν­σεις (αχτ­να­μέ­δες) που χορη­γή­θη­καν σε ορι­σμέ­νες περιο­χές, όπως τα νησιά (Χίος, Κυκλά­δες), η Ήπειρος (Γιάν­νενα, Ζαγο­ρο­χώ­ρια), η Μακε­δο­νία (Μαντε­μο­χώ­ρια), που παράλ­ληλα εξα­σφά­λι­ζαν και τα συμ­φέ­ρο­ντα της Οθω­μα­νι­κής Αυτο­κρα­το­ρίας. Γ. Κοντο­γε­ώργη, 1983, σ. 15. Αντί­θετα η Πελο­πόν­νη­σος δεν έχει προ­νο­μιακό καθε­στώς και αρχικά παρα­χω­ρεί­ται σε Τούρ­κους τιμα­ριώ­τες (βλ. Ι.Ε.Ε., ΙΑ΄, σ. 207). Τον 18ο αι. μεγάλες εκτά­σεις κατέ­χουν Τούρκοι ιδιώτες στο Ναύπλιο, Μεθώνη, Κορώνη (Ι.Ε.Ε. σ. 210), ενώ όλη η Πελο­πόν­νη­σος διαι­ρεί­ται σε 24 βιλα­έ­τια, Μ.Β. Σακελ­λα­ρίου, Η Πελο­πόν­νη­σος κατά την δευ­τέ­ραν Τουρ­κο­κρα­τίαν 1715-1821,  ανα­τύ­πωση, Αθήνα 1978, σ. 99. Διοι­κεί­ται από το «μόρα-βαλεσή» ως πασα­λίκι με κέντρο την Τρι­πο­λι­τσά. Ιδιό­τυπη εξαί­ρεση απο­τε­λεί μόνο η Μάνη, που υπά­γε­ται στη δικαιο­δο­σία του Καπου­δάν πασά και αυτο­διοι­κεί­ται από ντόπιο καπε­τάνο, τον «μανιάτ-μπέη» (1776-1821), Π. Καλο­νά­ρου, Μάνη, εδ. Π. Πατσι­λι­νά­κος, Αθήνα 1981, σ. 57.

6  Οι Έλληνες της Κων­στα­ντι­νού­πο­λης επάν­δρω­σαν σε μεγάλο βαθμό τον τουρ­κικό κρατικό μηχα­νι­σμό. Ιδιαί­τερα διέ­πρε­ψαν ως διερ­μη­νείς (δρα­γου­μά­νοι).

7  Η ευνοϊκή μετα­χεί­ριση των Φανα­ριω­τών από το σουλ­τάνο παρου­σιά­ζε­ται ως απο­τέ­λε­σμα της εκτί­μη­σης και της ειδικής μετα­χεί­ρι­σης που είχαν οι Έλληνες από την Υψηλή Πύλη. Άρα το συμπέ­ρα­σμα για το μαθητή είναι εύλογα η αχα­ρι­στία των Ελλήνων προς τον «ευερ­γέτη» τους σουλ­τάνο. Απο­σιω­πά­ται τελείως η αδήριτη ανα­γκαιό­τητα που επέβαλε τους Φανα­ριώ­τες στην τουρ­κική διοί­κηση ως Μεγά­λους Διερ­μη­νείς και ως ηγε­μό­νες στις Παρα­δου­νά­βιες ηγε­μο­νίες (1709-1821). Η ανάγκη επι­κοι­νω­νίας με τις χώρες της Δύσης (συνθήκες-διομολογήσεις) κατέ­στησε απα­ραί­τητη την παρου­σία των γλωσ­σο­μα­θών Φανα­ριω­τών, μια και το Κοράνι απα­γό­ρευε την εκμά­θηση γλωσσών των απίστων.

8  Οι απε­λευ­θε­ρω­τι­κοί αγώνες των Ελλήνων θεω­ρού­νται κινή­ματα που προ­ήλ­θαν απο­κλει­στικά και μόνο από την επαφή των Ελλήνων με τη Ρωσία. Αγνο­ού­νται όλα τα επα­να­στα­τικά κινή­ματα πριν από τον Μεγάλο Πέτρο. Τον 15ο αι. κατά τον τουρ­κο­βε­νε­τικό πόλεμο επα­να­στα­τεί η Πελο­πόν­νη­σος. Τον 16ο αι. η Ήπειρος και η Πελο­πόν­νη­σος, παρα­μο­νές της ναυ­μα­χίας της Ναυ­πά­κτου (1571). Από το 1600 έως το 1611 ο επί­σκο­πος Διο­νύ­σιος Τρίκκης, ο «Σκυ­λό­σο­φος», ξεση­κώ­νει τη Θεσ­σα­λία και την Ήπειρο.

9  Είναι η εποχή που ο Μεγάλος Πέτρος ανα­προ­σαρ­μό­ζει την εξω­τε­ρική πολι­τική της Ρωσίας, ανα­ζη­τώ­ντας παρά­θυρο στο Νότο, και καλεί τους Έλληνες «εις το ασκέρι του και εις το μεγάλο φλά­μπουρό του». Από τότε δια­μορ­φώ­νε­ται η πεποί­θηση ότι η απε­λευ­θέ­ρωση των Ελλήνων θα έρθει από το ξανθό γένος του Βορρά, και αρχί­ζουν να δια­δί­δο­νται οι προ­φη­τείες του Αγα­θάγ­γε­λου, Κ.Ν. Σάθα, Τουρ­κο­κρα­τού­μενη Ελλάς, Αθήνησι 1869, σ. 213.

10 Πρό­κει­ται για τα Ορλω­φικά κατά τη διάρ­κεια του Α΄ επί Μεγάλης Αικα­τε­ρί­νης Ρωσο­τουρ­κι­κού πολέμου (1767-1774), που κλείνει με τη Συνθήκη του Κιουτσούκ-Καϊναρτζή, Τ. Αθ. Γρι­τσο­πού­λου, Τα Ορλω­φικά, εν Αθήναις 1967.

11  Τονί­ζε­ται ιδιαί­τερα το γεγονός ότι χάρη στη ρωσική σημαία κυκλο­φο­ρού­σαν ελεύ­θερα τα ελλη­νικά πλοία. Η εμπο­ρική και ναυ­τι­λιακή ανά­πτυξη των Ελλήνων οφεί­λε­ται φυσικά και στη γενι­κό­τερη οικο­νο­μική και πολι­τική συγκυ­ρία στη Μεσό­γειο. Επι­ση­μαί­νουμε ενδει­κτικά ορι­σμένα γεγο­νότα: την παρακμή της Βενε­τίας, τη ναυ­το­λό­γηση Ελλήνων από την Οθω­μα­νική Αυτο­κρα­το­ρία, τις ελλη­νι­κές παροι­κίες, την αδρά­νεια του εμπο­ρι­κού αγγλο­γαλ­λι­κού στόλου λόγω των πολέμων, την πλήρη αδια­φο­ρία των οθω­μα­νι­κού στρα­τιω­τι­κού κράτους για το θαλασ­σινό εμπόριο. Ασφαλώς σπου­δαίο ρόλο έπαιξε και η ναυτική παρά­δοση των Ελλήνων. Με ιδιαί­τερη συμ­φω­νία (1783), που ουσια­στικά ήρθε ως επε­ξή­γηση των ασα­φειών της προη­γού­με­νης συν­θή­κης (1774), τα ελλη­νικά πλοία με ρωσική σημαία απέ­κτη­σαν το δικαί­ωμα ελεύ­θε­ρης ναυ­σι­πλο­ΐας στα Στενά.

12  Έτσι απο­δί­δε­ται η Φιλική Εται­ρεία.

13  Προ­φα­νώς το σλα­βο­κα­τά­λη­κτο όνομα του Γιαν­νιώτη εμπόρου Αθα­να­σίου Τσα­κά­λωφ οδήγησε τον Τούρκο συγ­γρα­φέα να εκλάβει ως Βούλ­γαρο τον πιο μορ­φω­μένο Έλληνα από τους ιδρυτές της Φιλικής Εται­ρείας, του οποίου ουδέ­ποτε αμφι­σβη­τή­θηκε η ελλη­νι­κό­τητα. Ο Τσα­κά­λωφ είναι γιος του Γιαν­νιώτη εμπόρου Ιωάννη Τσα­κά­λο­γλου, που μετοί­κησε στη Μόσχα για εμπο­ρι­κούς λόγους και άλλαξε το όνομά του από Τσα­κά­λο­γλου στο «ρωσο­πρε­πές» Τσα­κά­λωφ, κατά τη συνή­θεια της εποχής.

14  Ο στόχος της Φιλικής δεν είναι σαφής. Σύμφωνα με την προ­κή­ρυξή της «η Εται­ρεία συνί­στα­ται από καθ’ αυτό Έλληνας φιλο­πά­τρι­δας και ονο­μά­ζε­ται Εται­ρεία των Φιλικών. Ο σκοπός των μελών αυτής είναι η καλυ­τέ­ρευση του Έθνους και, αν ο Θεός το συγ­χω­ρέ­σει, η ελευ­θε­ρία του» (από κείμενο της Φιλικής στα κρατικά αρχεία της Ρου­μα­νίας, που δημο­σιεύ­τηκε στα Ντο­κου­μέ­ντα για την ιστορία της Ρου­μα­νίας, τ. Δ΄ σσ. 32-39, βλ. Η Επα­νά­σταση του ’21. ΚΜΕ σ. 76). Η ελλη­νική άποψη είναι ότι μονα­δι­κός «σκοπός της Φιλικής ήταν η απε­λευ­θέ­ρωση της πατρί­δας και πέρα από αυτό δεν υπάρ­χουν μαρ­τυ­ρίες ότι απο­φα­σί­στηκε οτι­δή­ποτε άλλο, π.χ. ποιο θα ήταν το καθε­στώς της ανε­ξάρ­τη­της Ελλάδας βασι­λεία ή αβα­σί­λευτη δημο­κρα­τία» (Ι.Ε.Ε., τ. ΙΑ΄, σ. 425).

15  Νεό­τε­ρες έρευνες πιστο­ποιούν τη σχέση του πατριάρχη Γρη­γο­ρίου Ε΄ με τους Φιλι­κούς, Θ. Ζώρα, Ο απαγ­χο­νι­σμός του πατριάρχη Γρη­γο­ρίου του Ε΄ εις έκθεσιν του Ολλαν­δού επι­τε­τραμ­μέ­νου Κων­στα­ντι­νου­πό­λεως, Παρ­νασ­σός ΙΒ (1976), 127-138. Αντί­θετα ο τσάρος, που αρχικά αγνοεί την ύπαρξη της Εται­ρείας, θα αντι­τα­χθεί στα σχέδια του Υψη­λά­ντη και των Φιλικών, όπως μαρ­τυ­ρεί ο Καπο­δί­στριας, απα­ντώ­ντας σε επι­στολή Έλληνα της Οδησσού, Βλ. Μέντελσον-Μπαρτόλδυ, σ. 52.

16  Πράγ­ματι από τους βασι­κούς λόγους που επέ­βα­λαν την επί­σπευση της Επα­νά­στα­σης ήταν η εμπλοκή της Πύλης σε πόλεμο με τον Αλή πασά. Αλλά ο Αλής ήταν εκείνος που περί­μενε ενα­γω­νίως την έναρξη της Ελλη­νι­κής Επα­νά­στα­σης, όπως μαρ­τυ­ρεί και το αλβα­νικό εγχει­ρί­διο (σ. 162), το οποίο ανα­φέ­ρει ότι ο Αλής βοήθησε τη Φιλική Εται­ρεία και ανυ­πο­μο­νούσε να ξεσπά­σει η Ελλη­νική Επα­νά­σταση στο Μωριά, όσο το δυνατόν γρη­γο­ρό­τερα. Όταν την Άνοιξη του 1820 η Πύλη τον κατα­δί­κασε σε θάνατο, στήριξε τις ελπίδες του στους σαράντα χιλιά­δες στρα­τιώ­τες του· ήλπιζε μάλιστα ότι ο σουλ­τά­νος θα ζητούσε να συμ­βι­βα­στεί μαζί του.

 

tvxs.gr