Μαρία Καραμαλέγκου: «Οι πανελλήνιες εξετάσεις δημιουργούν στους εφήβους ένα βαθύ υπαρξιακό άγχος»

• «Συχνά, η οι­κο­γέ­νεια και το κοι­νω­νι­κό πε­ρι­βάλ­λον ταυ­τί­ζουν την ακα­δη­μαϊ­κή επι­τυ­χία με την προ­σω­πι­κή αξία του νέου αν­θρώ­που» • «Στα νησιά, η επι­τυ­χία ση­μαί­νει αυ­τό­μα­τα “ξε­ρί­ζω­μα” από το σπίτι και τε­ρά­στιο οι­κο­νο­μι­κό βάρος για την οι­κο­γέ­νεια» • «Η φράση “τι θα πει ο κό­σμος” είναι συχνά μία με­τα­βί­βα­ση άγ­χους από τους γο­νείς προς τα παι­διά»

Στην τε­λι­κή ευ­θεία για την έναρ­ξη της με­γά­λης δο­κι­μα­σί­ας των πα­νελ­λα­δι­κών εξε­τά­σε­ων, το σχο­λι­κό άγχος και η ψυ­χι­κή πίεση των υπο­ψη­φί­ων ανα­δει­κνύ­ο­νται σε μεί­ζον κοι­νω­νι­κό ζή­τη­μα.

Στην πε­ρι­φέ­ρεια και ιδίως στις νη­σιω­τι­κές κοι­νω­νί­ες, οι μα­θη­τές κα­λού­νται να δια­χει­ρι­στούν ένα επι­πλέ­ον, σύν­θε­το πλέγ­μα πιέ­σε­ων, που πε­ρι­λαμ­βά­νει γε­ω­γρα­φι­κούς πε­ριο­ρι­σμούς, το υψηλό οι­κο­νο­μι­κό κό­στος της φοι­τη­τι­κής με­τα­νά­στευ­σης, αλλά και το βάρος των κοι­νω­νι­κών προσ­δο­κιών του στε­νού πε­ρί­γυ­ρου.

Με αφορ­μή την κο­ρύ­φω­ση της προ­ε­τοι­μα­σί­ας, η κυρία Μαρία Κα­ρα­μα­λέ­γκου (MEd, MSc), ει­δι­κή παι­δα­γω­γός, σχο­λι­κή ψυ­χο­λό­γος και σύμ­βου­λος Επαγ­γελ­μα­τι­κού Προ­σα­να­το­λι­σμού, στη συ­νέ­ντευ­ξή μας σή­με­ρα στη «δ» ανα­λύ­ει τα σω­μα­τι­κά και ψυ­χο­λο­γι­κά συμ­πτώ­μα­τα που πρέ­πει να θο­ρυ­βή­σουν τους γο­νείς, τις πα­γί­δες της ψη­φια­κής σύ­γκρι­σης στα social media και τον κρί­σι­μο ρόλο της οι­κο­γέ­νειας στην απο­φόρ­τι­ση των μα­θη­τών.

• Κυρία Κα­ρα­μα­λέ­γκου, λίγο πριν την έναρ­ξη των πα­νελ­λα­δι­κών εξε­τά­σε­ων, η πρό­σφα­τη τρα­γω­δία στην Ηλιού­πο­λη με τις δύο 17χρο­νες μα­θή­τριες συ­γκλό­νι­σε το πα­νελ­λή­νιο. Στο ση­μεί­ω­μά της, η μία κο­πέ­λα μι­λού­σε για μια τριε­τή, βουβή μάχη με την κα­τά­θλι­ψη, η οποία «κο­ρυ­φώ­θη­κε» με τον τρόμο της απο­τυ­χί­ας στις Πα­νελ­λα­δι­κές. Πώς φτά­νει ένας έφη­βος να συν­δέ­ει την αξία της ίδιας του της ζωής με τους βαθ­μούς μιας εξέ­τα­σης;

Μία από τις κύ­ριες αι­τί­ες ψυ­χο­λο­γι­κής πί­ε­σης των εφή­βων κατά την πε­ρί­ο­δο των πα­νελ­λα­δι­κών εξε­τά­σε­ων είναι οι κοι­νω­νι­κές προσ­δο­κί­ες. Συχνά, η οι­κο­γέ­νεια και το κοι­νω­νι­κό πε­ρι­βάλ­λον ταυ­τί­ζουν την ακα­δη­μαϊ­κή επι­τυ­χία με την προ­σω­πι­κή αξία του νέου αν­θρώ­που. Αν ο έφη­βος το ει­σπρά­ξει αυτό, αναμ­φί­βο­λα θα νιώ­σει πως όλη του η αξιο­σύ­νη κρί­νε­ται από αυτές τις εξε­τά­σεις και θα βρε­θεί αντι­μέ­τω­πος με ένα ανε­ξέ­λεγ­κτο άγχος. Σε πε­ρί­πτω­ση, μά­λι­στα, που προ­ϋ­πάρ­χει ή ελ­λο­χεύ­ει μια αγ­χώ­δης δια­τα­ρα­χή και κα­τά­θλι­ψη, οι οποί­ες συ­νή­θως συ­νυ­πάρ­χουν και τρο­φο­δο­τούν η μία την άλλη, τότε τα πράγ­μα­τα γί­νο­νται εξαι­ρε­τι­κά δύ­σκο­λα και επι­κίν­δυ­να για τον έφηβο.

• Πα­ρα­τη­ρεί­ται, σύμ­φω­να με τα στοι­χεία των τε­λευ­ταί­ων ετών, μια ρα­γδαία αύ­ξη­ση στις αυ­το­τραυ­μα­τι­κές συ­μπε­ρι­φο­ρές και την ψυ­χι­κή δυ­σφο­ρία, ει­δι­κά στα κο­ρί­τσια. Πιέ­ζου­με τα παι­διά μας πε­ρισ­σό­τε­ρο από όσο αντέ­χει η βιο­λο­γι­κή και ψυ­χι­κή τους ηλι­κία;

Οι κύ­ριες πηγές πί­ε­σης των εφή­βων κατά την πε­ρί­ο­δο των Πα­νελ­λα­δι­κών εξε­τά­σε­ων είναι οι κοι­νω­νι­κές προσ­δο­κί­ες, το οι­κο­νο­μι­κό κό­στος, ο το­ξι­κός αντα­γω­νι­σμός, η έλ­λει­ψη χρό­νου και ο φόβος της απο­τυ­χί­ας. Τα παι­διά σή­με­ρα έχουν από­λυ­τη συ­νεί­δη­ση των χρη­μά­των που δα­πα­νούν οι γο­νείς τους για τα φρο­ντι­στή­ρια, κάτι που τους δη­μιουρ­γεί ένα επι­πλέ­ον αί­σθη­μα χρέ­ους και ενο­χής. Πα­ράλ­λη­λα, η συ­νε­χής σύ­γκρι­ση με συμ­μα­θη­τές και η «κουλ­τού­ρα των αρι­στού­χων» εντεί­νουν το αί­σθη­μα ανε­πάρ­κειας.

Το εξα­ντλη­τι­κό κα­θη­με­ρι­νό πρό­γραμ­μα (σχο­λείο, φρο­ντι­στή­ριο, διά­βα­σμα) εκ­μη­δε­νί­ζει τον ελεύ­θε­ρο χρόνο, τον ύπνο και τις κοι­νω­νι­κές επα­φές, στοι­χεία απο­λύ­τως απα­ραί­τη­τα για την ψυ­χι­κή υγεία των εφή­βων. Τέλος, υπάρ­χει η αντί­λη­ψη πως οι εξε­τά­σεις αυτές κρί­νουν ορι­στι­κά και αμε­τά­κλη­τα όλο το μέλ­λον των παι­διών, γε­γο­νός που τους δη­μιουρ­γεί ένα βαθύ υπαρ­ξια­κό άγχος, ξε­περ­νώ­ντας συχνά τις βιο­λο­γι­κές και ψυ­χι­κές τους αντο­χές.

• Οι Πα­νελ­λα­δι­κές εξε­τά­σεις έχουν με­τα­τρα­πεί σε μια συλ­λο­γι­κή, οι­κο­γε­νεια­κή υπερ­προ­σπά­θεια θα λέ­γα­με, στην Ελ­λά­δα. Γιατί το εκ­παι­δευ­τι­κό και κοι­νω­νι­κό μας σύ­στη­μα αδυ­να­τεί να απο­συν­δέ­σει την ακα­δη­μαϊ­κή πο­ρεία από την προ­σω­πι­κή ευ­τυ­χία και το «νόημα της ζωής»;

Καλό θα είναι να απο­φεύ­γο­νται οι υπερ­γε­νι­κεύ­σεις, είτε θε­τι­κές είτε αρ­νη­τι­κές. Η εκ­παί­δευ­ση προ­σφέ­ρει αναμ­φί­βο­λα εφό­δια, γνώση και επαγ­γελ­μα­τι­κές ευ­και­ρί­ες, αλλά δεν μπο­ρεί να γε­μί­σει συ­ναι­σθη­μα­τι­κά από μόνη της έναν άν­θρω­πο. Το σύ­στη­μά μας έχει δο­μη­θεί γύρω από την ιδέα ότι το πτυ­χίο απο­τε­λεί τη μο­να­δι­κή εγ­γύ­η­ση κοι­νω­νι­κής κα­τα­ξί­ω­σης, πα­ρα­γνω­ρί­ζο­ντας ότι η προ­σω­πι­κή ευ­τυ­χία κτί­ζε­ται σε πολύ πιο στέ­ρε­ες και πο­λυ­διά­στα­τες βά­σεις.

• Βρι­σκό­μα­στε στην τε­λι­κή ευ­θεία των εξε­τά­σε­ων. Πρα­κτι­κά, αν ένας γο­νιός δια­κρί­νει αυτές τις μέρες ότι το παιδί του «πα­ρα­λύ­ει» από το άγχος, κλεί­νε­ται στον εαυτό του ή πα­ρου­σιά­ζει κρί­σεις πα­νι­κού, ποια πρέ­πει να είναι η άμεση αντί­δρα­σή του; Τι δεν πρέ­πει να πει σε καμία πε­ρί­πτω­ση;

Απόρ­ροια όλων των πα­ρα­πά­νω είναι η δη­μιουρ­γία μιας έντο­νης πί­ε­σης στους εφή­βους, η οποία εκ­δη­λώ­νε­ται σω­μα­τι­κά με πο­νο­κε­φά­λους, στο­μα­χι­κές δια­τα­ρα­χές, δια­τα­ρα­χές ύπνου και συ­νε­χό­με­νη σω­μα­τι­κή κό­πω­ση.

Συ­νά­μα, εκ­δη­λώ­νε­ται με ξε­σπά­σμα­τα κλά­μα­τος, θυμό, ευ­ε­ρε­θι­στό­τη­τα, αί­σθη­μα απελ­πι­σί­ας και, δυ­στυ­χώς, πολύ συχνά κρί­σεις πα­νι­κού. Αρ­κε­τοί από αυ­τούς εμ­φα­νί­ζουν δυ­σκο­λί­ες στη συ­γκέ­ντρω­ση και στη μνήμη κατά τη διάρ­κεια των δια­γω­νι­σμά­των, καθώς και έντο­να αρ­νη­τι­κές σκέ­ψεις. Ανα­φο­ρι­κά με τους τρό­πους αντι­με­τώ­πι­σης αυτής της κα­τά­στα­σης και τη στή­ρι­ξη των εφή­βων, οι γο­νείς θα πρέ­πει αρ­χι­κά να λει­τουρ­γούν με σύ­μπνοια, φρο­ντί­ζο­ντας ώστε το παιδί τους να απο­φορ­τί­ζε­ται συ­ναι­σθη­μα­τι­κά. Θα πρέ­πει να ακούν με προ­σο­χή τις ανη­συ­χί­ες των παι­διών, χωρίς άσκη­ση κρι­τι­κής και χωρίς να προ­σφέ­ρουν έτοι­μες λύ­σεις. Είναι κρί­σι­μο να το­νί­ζε­ται στον έφηβο ότι οι Πα­νελ­λή­νιες είναι μια δια­δι­κα­σία και όχι το μέτρο της ευ­φυ­ΐ­ας ή της αξίας του. Επί­σης, πρέ­πει να φρο­ντί­ζουν ώστε ο έφη­βος να δια­τη­ρεί ένα στα­θε­ρό ωρά­ριο ύπνου (του­λά­χι­στον 7-8 ώρες κα­θη­με­ρι­νά), μια ισορ­ρο­πη­μέ­νη δια­τρο­φή και σύ­ντο­μα, ποιο­τι­κά δια­λείμ­μα­τα. Αν για οποιο­δή­πο­τε λόγο το άγχος γίνει δυ­σλει­τουρ­γι­κό, η κα­θο­δή­γη­ση από ψυ­χο­λό­γο μπο­ρεί να προ­σφέ­ρει πο­λύ­τι­μα ερ­γα­λεία δια­χεί­ρι­σης.

• Πολ­λές φορές οι γο­νείς, στην προ­σπά­θειά τους να εμ­ψυ­χώ­σουν τα παι­διά, λένε φρά­σεις όπως «δεν πει­ρά­ζει, είναι απλώς μια εξέ­τα­ση». Ωστό­σο, οι έφη­βοι συχνά το εκλαμ­βά­νουν αυτό ως υπο­τί­μη­ση της δικής τους αξίας. Πώς επι­τυγ­χά­νε­ται η σωστή επι­κοι­νω­νια­κή ισορ­ρο­πία;

Η ισορ­ρο­πία βρί­σκε­ται στο να μην υπο­βαθ­μί­ζου­με την προ­σπά­θειά τους, αλλά ούτε και να τη δρα­μα­το­ποιού­με. Αντί για κλισέ αφο­ρι­σμούς που ακού­γο­νται στα αυτιά του εφή­βου ως αδια­φο­ρία, ο γο­νιός οφεί­λει να επι­κυ­ρώ­σει το συ­ναί­σθη­μα του παι­διού. Να του πει «Κα­τα­λα­βαί­νω ότι ζο­ρί­ζε­σαι και ότι αυτό που κά­νεις τώρα είναι πολύ ση­μα­ντι­κό για σένα, όμως εγώ είμαι εδώ ό,τι κι αν γίνει». Η ασφά­λεια ότι η αγάπη των γο­νιών δεν εξαρ­τά­ται από το απο­τέ­λε­σμα είναι η χρυσή τομή.

• Στις μέρες μας, οι έφη­βοι δεν δια­χει­ρί­ζο­νται μόνο την πίεση του σπι­τιού ή του σχο­λεί­ου, αλλά και την αστα­μά­τη­τη ροή πλη­ρο­φο­ριών στα social media. Βλέ­που­με στο TikTok και στο Instagram βί­ντεο με τί­τλους «πώς να δια­βά­ζεις 12 ώρες τη μέρα» ή «τα scores μου». Πόσο επι­κίν­δυ­νη είναι αυτή η διαρ­κής, ψη­φια­κή σύ­γκρι­ση για έναν μα­θη­τή που ήδη νιώ­θει ότι «δεν κάνει αρ­κε­τά»;

Κατά τη διάρ­κεια των Πα­νελ­λα­δι­κών, η ταυ­τό­χρο­νη ενα­σχό­λη­ση με τα social media επί της ου­σί­ας δεν ται­ριά­ζει με τη δια­δι­κα­σία του δια­βά­σμα­τος. Στη συ­νέ­χεια, νο­μί­ζω ότι οι έφη­βοι μπο­ρούν να δια­κρί­νουν πως οτι­δή­πο­τε πα­ρου­σιά­ζε­ται στο TikTok, στο Facebook ή στο Instagram ου­δε­μία σχέση έχει με την πραγ­μα­τι­κό­τη­τα, οπότε και να μην το λαμ­βά­νουν υπόψη τους σε καμία πε­ρί­πτω­ση. Η ενα­σχό­λη­ση με το κι­νη­τό επι­βα­ρύ­νει την ψυ­χι­κή τους υγεία, την ποιό­τη­τα του ύπνου τους, φέρ­νει σω­μα­τι­κά προ­βλή­μα­τα, απώ­λεια χρό­νου και συ­γκέ­ντρω­σης, οπότε είναι κάτι που, κυ­ρί­ως κατά τη διάρ­κεια των εξε­τά­σε­ων, θα πρέ­πει να απο­φευ­χθεί.

• Ας έρ­θου­με σε μια πολύ ση­μα­ντι­κή πα­ρά­με­τρο που απα­σχο­λεί έντο­να την κοι­νω­νία της πε­ρι­φέ­ρειας και των νη­σιών μας. Τα παι­διά στην επαρ­χία και στα νησιά κα­λού­νται να δώ­σουν τις ίδιες εξε­τά­σεις με τα παι­διά των με­γά­λων αστι­κών κέ­ντρων, αλλά υπό τε­λεί­ως δια­φο­ρε­τι­κές συν­θή­κες. Ποιες είναι οι ιδιαί­τε­ρες ψυ­χο­λο­γι­κές και πρα­κτι­κές πιέ­σεις που αντι­με­τω­πί­ζει ένας υπο­ψή­φιος σε ένα νησί;

Οι μα­θη­τές που δί­νουν Πα­νελ­λή­νιες εξε­τά­σεις σε μικρά νησιά βιώ­νουν σύν­θε­τες ψυ­χο­λο­γι­κές πιέ­σεις καθώς, πέρα από τις κλα­σι­κές απαι­τή­σεις των εξε­τά­σε­ων, έχουν να αντι­με­τω­πί­σουν γε­ω­γρα­φι­κούς πε­ριο­ρι­σμούς και έλ­λει­ψη υπο­δο­μών. Σε πολλά νησιά δεν υπάρ­χουν ορ­γα­νω­μέ­να φρο­ντι­στή­ρια ή εξει­δι­κευ­μέ­νοι κα­θη­γη­τές για όλα τα μα­θή­μα­τα κα­τεύ­θυν­σης, οπότε τα παι­διά βα­σί­ζο­νται σε δια­δι­κτυα­κά (online) μα­θή­μα­τα. Η μέ­θο­δος αυτή στε­ρεί τη φυ­σι­κή αλ­λη­λε­πί­δρα­ση και ίσως και τα πι­θα­νά κα­λύ­τε­ρα απο­τε­λέ­σμα­τα. Συ­νά­μα, στις μι­κρές κοι­νω­νί­ες όπου όλοι γνω­ρί­ζο­νται με­τα­ξύ τους, η πίεση της κοι­νω­νι­κής κρι­τι­κής και οι προσ­δο­κί­ες του πε­ρί­γυ­ρου διο­γκώ­νο­νται, οπότε ο κάθε υπο­ψή­φιος νιώ­θει ότι οι επι­δό­σεις του θα γί­νουν αντι­κεί­με­νο συ­ζή­τη­σης σε όλο το νησί.

• Στην Αθήνα, η πρό­σβα­ση σε εξει­δι­κευ­μέ­νες δομές, φρο­ντι­στή­ρια ή ακόμα και η δυ­να­τό­τη­τα επι­λο­γής σχο­λών χωρίς το άγχος της εσω­τε­ρι­κής με­τα­νά­στευ­σης είναι δε­δο­μέ­νη. Στα νησιά, ένας μα­θη­τής γνω­ρί­ζει εκ των προ­τέ­ρων ότι η επι­τυ­χία ση­μαί­νει αυ­τό­μα­τα «ξε­ρί­ζω­μα» από το σπίτι και τε­ρά­στιο οι­κο­νο­μι­κό βάρος για την οι­κο­γέ­νειά του. Πόσο επι­τεί­νει αυτό το άγχος των παι­διών;

Οι γο­νείς στα νησιά επω­μί­ζο­νται τε­ρά­στιο οι­κο­νο­μι­κό βάρος, όχι μόνο για τα φρο­ντι­στή­ρια αλλά και για τα μελ­λο­ντι­κά έξοδα της φοι­τη­τι­κής ζωής, και το παιδί συχνά ει­σπράτ­τει αυτό το άγχος —ότι πρέ­πει οπωσ­δή­πο­τε να πε­τύ­χει για να μην πάνε χα­μέ­νες οι στε­ρή­σεις της οι­κο­γέ­νειας. Ανα­φο­ρι­κά με το άγχος του απο­χω­ρι­σμού, μπο­ρεί για έναν έφηβο από νησί η με­τα­νά­στευ­ση στην πόλη να του δη­μιουρ­γεί ένα επι­πλέ­ον άγχος για το πώς θα τα κα­τα­φέ­ρει να ζήσει μόνος του, αλλά αρ­κε­τές φορές είναι και απε­λευ­θε­ρω­τι­κό για τα παι­διά της επαρ­χί­ας, τα οποία κα­τα­φέρ­νουν φεύ­γο­ντας να βρουν την προ­σω­πι­κή τους ταυ­τό­τη­τα.

• Στην πε­ρι­φέ­ρεια, η κοι­νω­νία είναι πιο κλει­στή. Η επι­τυ­χία ή η απο­τυ­χία γί­νε­ται συχνά «θέμα συ­ζή­τη­σης» στον κοι­νω­νι­κό πε­ρί­γυ­ρο, με απο­τέ­λε­σμα το παιδί να νιώ­θει ότι κου­βα­λά­ει στις πλά­τες του τη δη­μό­σια ει­κό­να της οι­κο­γέ­νειάς του. Πώς μπο­ρεί ένας έφη­βος να θω­ρα­κι­στεί απέ­να­ντι σε αυτό το «τι θα πει ο κό­σμος»;

Η φράση «τι θα πει ο κό­σμος» είναι συχνά μία με­τα­βί­βα­ση άγ­χους από τους γο­νείς προς τα παι­διά τους, η οποία εμπε­ριέ­χει το «μην κά­νεις αυτό ώστε να μην κρι­θείς». Και αυτό όχι επει­δή οι ίδιοι συμ­φω­νούν με τη γνώμη των άλλων, αλλά επει­δή νιώ­θουν ανα­σφά­λεια και θέ­λουν να προ­στα­τεύ­σουν την οι­κο­γε­νεια­κή φήμη. Καλό είναι οι γο­νείς να θω­ρα­κί­ζουν τα παι­διά τους βοη­θώ­ντας τα στην από­κτη­ση ψυ­χι­κής αν­θε­κτι­κό­τη­τας και απο­φεύ­γο­ντας αυτή την τρα­γι­κή φράση, καθώς ακόμα κι αν εί­μα­στε τέ­λειοι σύμ­φω­να με τα πρό­τυ­πα των άλλων, αυτό δεν ση­μαί­νει ότι θα κερ­δί­σου­με τον κα­θο­λι­κό σε­βα­σμό ή ότι θα απο­φύ­γου­με τον οποιον­δή­πο­τε σχο­λια­σμό. Ο έφη­βος πρέ­πει να ζει με βάση τις επι­θυ­μί­ες του, να μη θυ­σιά­ζει τα όνει­ρά του, την ψυ­χι­κή του ηρε­μία και την προ­σω­πι­κή του ευ­τυ­χία. Η γνώμη του πε­ρί­γυ­ρου δεν ορί­ζει την αξία ενός αν­θρώ­που, το ζη­τού­με­νο είναι το ίδιο το παιδί να είναι ευ­τυ­χι­σμέ­νο με τις επι­λο­γές του και όχι να είναι αρε­στό.

• Κλεί­νο­ντας, αν εί­χα­τε απέ­να­ντί σας αυτή τη στιγ­μή τους γο­νείς που βλέ­πουν τα παι­διά τους να μπαί­νουν στην αρένα των εξε­τά­σε­ων, ποιο είναι το μο­να­δι­κό, πιο ση­μα­ντι­κό μή­νυ­μα που θα θέ­λα­τε να τους με­τα­δώ­σε­τε;

Να θυ­μη­θούν πώς ένιω­θαν οι ίδιοι κατά την πε­ρί­ο­δο που έδι­ναν Πα­νελ­λή­νιες και να μην επα­να­λά­βουν τα λάθη των δικών τους γο­νιών στα παι­διά τους. Αν δεν είχαν αυτή την εμπει­ρία, να προ­σπα­θή­σουν να δεί­ξουν εν­συ­ναί­σθη­ση και συ­μπό­νια, γιατί είναι μια πολύ δύ­σκο­λη δο­κι­μα­σία στην οποία τα παι­διά τους τα χρειά­ζο­νται επί της ου­σί­ας δίπλα τους: με ζε­στα­σιά, αι­σιο­δο­ξία και χα­μό­γε­λο. Τέλος, να έχουν φρο­ντί­σει για εναλ­λα­κτι­κές λύ­σεις μετά τις Πα­νελ­λή­νιες, ακόμη και σε πε­ρί­πτω­ση απο­τυ­χί­ας, και να στη­ρί­ξουν το παιδί τους όποιο και αν είναι το απο­τέ­λε­σμα.