Ο τουρισμός ως «αρπακτικό»

Το ταξίδι στο εξω­τε­ρικό, λόγω των αερο­πο­ρι­κών εται­ρειών χαμηλού κόστους αλλά και της εκρη­κτι­κής ανόδου βρα­χυ­πρό­θε­σμης ενοι­κί­α­σης, δεν απο­τε­λεί πλέον πολυ­τέ­λεια. Η Ελλάδα κάθε χρόνο καταρ­ρί­πτει το προη­γού­μενο ρεκόρ αφίξεων με τις εκτι­μή­σεις να κάνουν λόγο για πάνω από 32 εκα­τομ­μύ­ρια του­ρί­στες το 2018. Πολλοί είναι αυτοί που εκτι­μούν πως oi δυνα­τό­τη­τες της χώρας είναι πολύ μεγα­λύ­τε­ρες ωστόσο το φαι­νό­μενο του υπερ­του­ρι­σμού που μαστί­ζει άλλους δημο­φι­λείς του­ρι­στι­κούς προ­ο­ρι­σμούς απο­τε­λεί ένα σημα­ντικό μάθημα, μια προει­δο­ποί­ηση για τον τρόπο δια­χεί­ρι­σης και ανά­πτυ­ξης της του­ρι­στι­κής βιο­μη­χα­νίας.

Είναι χαρα­κτη­ρι­στικό το σχόλιο του Spiegel σε δημο­σί­ευμά του με το οποίο προσ­δί­δει στον σύγ­χρονο του­ρι­σμό τα στοι­χεία του «αρπα­κτι­κού» που κατα­βρο­χθί­ζει όλα τα όμορφα μέρη. Πλήθη του­ρι­στών κατα­κλύ­ζουν υπέ­ρο­χες περιο­χές, καθι­στώ­ντας τις πλέον απω­θη­τι­κές και κυρίως απρό­σι­τες για τους ντό­πιους. Είναι γεγονός πως πόλεις και ολό­κλη­ρες χώρες επέν­δυ­σαν στον του­ρι­σμό, ο οποίος τους προ­σέ­φερε και συνε­χί­ζει να τους προ­σφέ­ρει σημα­ντικά έσοδα και οικο­νο­μική ανά­καμψη. Για παρά­δειγμα, στην Ελλάδα και στην Πορ­το­γα­λία της κρίσης ο του­ρι­σμός υπήρξε η σημα­ντι­κό­τερη πηγή εσόδων και στη Βουλ­γα­ρία απο­τε­λεί την ελπίδα των ντόπιων για αύξηση του εισο­δή­μα­τός τους. Αντί­θετα σε άλλες γωνιές της Ευρώπης, όπως στη Βαρ­κε­λώνη, στη Μαγιόρκα και στο Άμστερ­ντάμ, ο υπερ­του­ρι­σμός απο­τε­λεί βάσανο για τον γηγενή πλη­θυ­σμό, απο­δο­μώ­ντας και το αισθη­τικό πλε­ο­νέ­κτημα αυτών των περιο­χών.

Στα­διακά, εδώ και πολλά χρόνια, πέρα από τις παρα­δο­σια­κές καλο­και­ρι­νές ή χει­με­ρι­νές εξορ­μή­σεις, έχει κατα­γρα­φεί άνοδος και του ολι­γο­ή­με­ρου αστικού του­ρι­σμού. Ένας διαρκώς αυξα­νό­με­νος στόλος οικο­νο­μι­κών αερο­πο­ρι­κών εται­ρειών μετα­φέ­ρει δεκάδες εκα­τομ­μύ­ρια ανθρώ­πους σε παρα­λιακά μέρη, νησιά και πόλεις, λεω­φο­ρεία μεγάλων απο­στά­σεων προ­σφέ­ρουν ταξίδια σε χαμηλές τιμές μεταξύ γει­το­νι­κών χωρών στην Ευρώπη και «σμήνη» του­ρι­στών με κρουα­ζιε­ρό­πλοια φτάνουν σε πόλεις που ήδη είναι ασφυ­κτικά γεμάτες.

Η ευκολία και η ταχύ­τητα στις μετα­κι­νή­σεις επι­τρέ­πουν στους του­ρί­στες να επι­σκέ­πτο­νται για λίγο τις περιο­χές – αξιο­θέ­ατα και στη συνέ­χεια να συνε­χί­ζουν για τον επόμενο προ­ο­ρι­σμό τους. Σε πολλές περι­πτώ­σεις, με υπο­δο­μές που δεν επαρ­κούν, με πόλεις και παρα­λίες υπερ­πλή­ρεις, η του­ρι­στική βιο­μη­χα­νία πνί­γε­ται από τη δική της επι­τυ­χία. Σύμφωνα με το Spiegel 670 εκα­τομ­μύ­ρια άνθρω­ποι ταξί­δε­ψαν στην Ευρώπη το 2017. Και προ­φα­νώς η έκρηξη αυτή δεν οφεί­λε­ται απο­κλει­στικά στους Ευρω­παί­ους. Καθο­ρι­στική είναι η συμβολή των ταξι­διω­τών από χώρες εκτός Ευρώπης και κυρίως από τη Ρωσία, την Άπω Ανατολή και τις Αρα­βι­κές Χώρες.

Τα νέα δεδο­μένα του μαζικού του­ρι­σμού όμως προ­κα­λούν και αντι­δρά­σεις, τόσο από εργα­ζό­με­νους όσο και από τους ντό­πιους. Χαρα­κτη­ρι­στι­κό­τερο παρά­δειγμα από την πρώτη κατη­γο­ρία είναι οι πιλότοι της Ryanair, οι οποίοι προ­χώ­ρη­σαν σε απερ­γίες δια­μαρ­τυ­ρό­με­νοι για τις κακές συν­θή­κες εργα­σίας και τους χαμη­λούς μισθούς, στοι­χεία που καθι­στούν δυνατή και τη στρα­τη­γική χαμηλού κόστους της εται­ρείας, όπως γράφει το Spiegel.

Όμως η δεύτερη κατη­γο­ρία, αυτή των ντόπιων πολιτών, μοιάζει να είναι η περισ­σό­τερο θιγό­μενη από την επέλαση των του­ρι­στών. Όταν για παρά­δειγμα μια μερίδα κερ­δί­ζει νοι­κιά­ζο­ντας δια­με­ρί­σματα σε του­ρί­στες, άλλοι χάνουν τη δυνα­τό­τητα να βρουν ένα προσιτό μέρος για να ζήσουν στην ίδια τους την πόλη. Παράλ­ληλα η καθη­με­ρι­νό­τητά τους γίνεται δύσκολη καθώς η αύξηση του του­ρι­σμού παρα­σύ­ρει κερ­δο­σκο­πικά και τις τιμές προς τα πάνω. Ενώ σε ακραίες περι­πτώ­σεις, όπως στη Βαρ­κε­λώνη, προ­βλή­ματα προ­κύ­πτουν ακόμη και στις μετα­κι­νή­σεις. Σε κάθε περί­πτωση οι ανάγκες των του­ρι­στών δεν συνά­δουν με τις ανάγκες των ντόπιων και με το πέρασμα του χρόνου τα κατα­στή­ματα μιας του­ρι­στι­κής περιο­χής προ­σαρ­μό­ζο­νται στις ανάγκες των του­ρι­στών.

Η του­ρι­στική βιο­μη­χα­νία έχοντας επι­κε­ντρω­θεί στους φιλο­ξε­νού­με­νους τείνει να αγνοεί τους οικο­δε­σπό­τες. «Ο του­ρι­σμός είναι ένα φαι­νό­μενο που δημιουρ­γεί πολλά ιδιω­τικά κέρδη αλλά και μεγάλες κοι­νω­νι­κές απώ­λειες», υπο­γραμ­μί­ζει ο Κρί­στιαν Λίζερ, καθη­γη­τής του­ρι­σμού στο Πανε­πι­στή­μιο του St. Gallen στην Ελβετία. Όσοι εμπλέ­κο­νται επι­χει­ρη­μα­τικά κερ­δί­ζουν από τον του­ρι­σμό, οι υπό­λοι­ποι είναι απλά κολ­λη­μέ­νοι στο χάος, τον θόρυβο, τα υψηλά ενοίκια και την αίσθηση του να νιώθεις ξένος στο ίδιο σου το μέρος. Είναι σαν να βρί­σκε­σαι σε μια Disney Land για τους του­ρί­στες.

Μάλιστα το τελευ­ταίο διά­στημα αυτά τα συναι­σθή­ματα έχουν αρχίσει να εξω­τε­ρι­κεύ­ο­νται, οδη­γώ­ντας σε μια δημόσια σύγκρουση. Ακτι­βι­στές σε διά­φο­ρες περιο­χές, που πνί­γο­νται από τον του­ρι­σμό, πραγ­μα­το­ποιούν δράσεις δια­μαρ­τυ­ρίας, ενώ σε τοίχους έχουν κάνει την εμφά­νισή τους συν­θή­ματα όπως «του­ρί­στες πηγαί­νετε σπίτι σας». Στη Μαγιόρκα ακτι­βι­στές κήρυξαν το «καλο­καίρι δράσης» με δια­μαρ­τυ­ρίες κατά του­ρι­στών στο αερο­δρό­μιο αλλά και σε ξενο­δο­χεία. Στην Πάλμα ομάδες πέταξαν σε του­ρί­στες περιτ­τώ­ματα αλόγων. Επι­θέ­σεις κατά του­ρι­στών έχουν σημειω­θεί και στη Βαρ­κε­λώνη, ενώ στη Βενετία μια ομάδα εμπό­δισε την είσοδο κρουα­ζιε­ρό­πλοιων στο λιμάνι. Σε πολλές περι­πτώ­σεις οι του­ρί­στες εκλαμ­βά­νο­νται ως «ξένοι εισβο­λείς» που απο­τε­λούν κάποιο είδος απειλής για την πολι­τι­στική ταυ­τό­τητα του τοπικού πλη­θυ­σμού. Θα μπο­ρούσε κανείς να μιλήσει για «ξενο­φο­βία», ωστόσο στη Βαρ­κε­λώνη οι δια­δη­λω­τές στο­χεύ­ουν απο­κλει­στικά του­ρί­στες. Αντί­θετα οι Κατα­λα­νοί έχουν υπο­δε­χτεί εγκάρ­δια πρό­σφυ­γες και μετα­νά­στες. «Η μετα­νά­στευση άλλαξε την πόλη, αλλά ο του­ρι­σμός την απο­στα­θε­ρο­ποιεί», έγραφε χαρα­κτη­ρι­στικά ο Guardian, πριν από μερι­κούς μήνες, περι­γρά­φο­ντας την άποψη που κυριαρ­χεί στην πόλη για τους του­ρί­στες και τους πρό­σφυ­γες.

Μάλιστα, όπως γράφει το Spiegel, η του­ρι­στική βιο­μη­χα­νία φαί­νε­ται να ανα­γνω­ρί­ζει όλο και περισ­σό­τερο το πρό­βλημα και κυρίως το γεγονός πως η κατά­σταση που έχει δια­μορ­φω­θεί υπο­νο­μεύει το θεμέλιο του επι­χει­ρη­μα­τι­κού της μοντέ­λου. Για τον λόγο αυτό διε­ξά­γο­νται συζη­τή­σεις σχετικά με τον τρόπο δια­χεί­ρι­σης των του­ρι­στι­κών ροών, ώστε να μην επι­βα­ρύ­νο­νται σε τέτοιο βαθμό οι τοπικές κοι­νω­νίες και να μην εκλαμ­βά­νε­ται πλέον ο του­ρί­στας ως απειλή.

Είναι όμως αυτό δυνατό με δεδο­μένο τη ραγδαία αύξηση των του­ρι­στών; Στις ανα­δυό­με­νες ασια­τι­κές χώρες εκα­τομ­μύ­ρια άνθρω­ποι εντάσ­σο­νται στα­διακά στη μεσαία τάξη, πράγμα που σημαί­νει πως μπορούν να ξοδέ­ψουν μέρος του εισο­δή­μα­τός τους για ταξίδια στο εξω­τε­ρικό. Και αυτό ακριβώς κάνουν. Σύμφωνα μάλιστα με εκτι­μή­σεις ειδικών της αγοράς, ο αριθμός των του­ρι­στών παγκο­σμίως ανα­μέ­νε­ται να αυξηθεί κατά 500 εκα­τομ­μύ­ρια μέχρι το 2030, με τους Κινέ­ζους να αντι­στοι­χούν περίπου στο μισό αυτής της αύξησης. Πολλοί από αυτούς είναι δεδο­μένο πως θα θελή­σουν να επι­σκε­φτούν την Ευρώπη και τα αξιο­θέ­ατά της.

Ο του­ρι­στι­κός κλάδος είναι ίσως ο ισχυ­ρό­τε­ρος τομέας παγκο­σμίως, πολύ μεγα­λύ­τε­ρος από τη βιο­μη­χα­νία πετρε­λαίου ή την αυτο­κι­νη­το­βιο­μη­χα­νία με εκτι­μώ­μενο κύκλο εργα­σιών 7 τρι­σε­κα­τομ­μύ­ρια ευρώ ετησίως, περίπου δηλαδή το 10% της παγκό­σμιας οικο­νο­μι­κής παρα­γω­γής. Εκτός από τα άμεσα έσοδα, σε αυτό το εντυ­πω­σιακό ποσό περι­λαμ­βά­νο­νται και συνα­φείς επι­χει­ρη­μα­τι­κοί τομείς όπως το ξενο­δο­χειακό εμπόριο, ο κλάδος των μετα­φο­ρών (αερο­πλάνα, πλοία, λεω­φο­ρεία), κατα­στή­ματα λια­νι­κής με ανα­μνη­στικά, ταξι­διω­τικά γραφεία κλπ.

Στην Ισπανία, έναν από τους δημο­φι­λέ­στε­ρους του­ρι­στι­κούς προ­ο­ρι­σμούς, η του­ρι­στική βιο­μη­χα­νία αντι­προ­σω­πεύει σχεδόν το 15% του ΑΕΠ της χώρας. Σε χώρες όπως η Ελλάδα, η Πορ­το­γα­λία, η Ισπανία, η Γαλλία και η Τσεχία, ο αριθμός των του­ρι­στών υπερ­βαί­νει κατά πολύ των αριθμό των κατοί­κων. Αυτό σίγουρα δημιουρ­γεί θέσεις εργα­σίας και αύξηση της ευη­με­ρίας, αλλά και μια σημα­ντική εξάρ­τηση, άκρως επι­κίν­δυνη στην περί­πτωση που υπάρξει μια σημα­ντική πτώση των επι­σκε­πτών, όπως συνέβη για παρά­δειγμα τα τελευ­ταία χρόνια στην Τουρκία και την Αίγυπτο.

«Αυτή τη στιγμή εξε­τά­ζε­ται μια νέα προ­σέγ­γιση, πέρα από τη μονό­πλευρη σκέψη για ανά­πτυξη, βάσει της οποίας έχει χαρα­χτεί η πολι­τική του του­ρι­σμού στις περισ­σό­τε­ρες πόλεις μέχρι σήμερα», ανα­φέ­ρει, σύμφωνα με το Spiegel, ο Γιο­χά­νες Νόβι, ειδικός της αστικής ανά­πτυ­ξης και του του­ρι­σμού στο Πανε­πι­στή­μιο Westminster του Λον­δί­νου. Το ερώτημα που κυριαρ­χούσε μέχρι σήμερα ήταν «πως προ­σελ­κύ­ουμε περισ­σό­τε­ρους του­ρί­στες σε μια πόλη;». Κανείς δεν εξέταζε κάτι πέρα από αυτό, όπως για παρά­δειγμα πως θα αντι­με­τω­πι­στούν οι αρνη­τι­κές επι­πτώ­σεις του υπερ­του­ρι­σμού. Πολλές χώρες και δήμοι πλέον προ­σπα­θούν να περιο­ρί­σουν τα προ­βλή­ματα που προ­κύ­πτουν από τις δια­φο­ρε­τι­κές ανάγκες και συμπε­ρι­φο­ρές. Εξάλλου και οι ίδιοι οι του­ρί­στες απο­γοη­τεύ­ο­νται όταν φτάνουν σε ένα μέρος γεμάτο κόσμο που ελά­χι­στα θυμίζει το ειδυλ­λιακό τοπίο που είχαν δει μέσα από τις φωτο­γρα­φίες. Και σίγουρα δεν αισθά­νο­νται άνετα όταν νιώθουν ανε­πι­θύ­μη­τοι.

Στην πραγ­μα­τι­κό­τητα η ευθύνη για το πρό­βλημα του υπερ­του­ρι­σμού είναι κοινή και πολυ­σύν­θετη. Οι αρμό­διοι φορείς πρέπει να ανα­γνω­ρί­σουν ότι υπάρ­χουν συγκε­κρι­μένα όρια ανά­πτυ­ξης και να λάβουν κατάλ­ληλα μέτρα. Η παγκό­σμια βιο­μη­χα­νία του του­ρι­σμού πρέπει να εξα­σφα­λί­σει ότι η ανά­πτυξη προ­ϊ­ό­ντων επι­τυγ­χά­νει μια ισορ­ρο­πία μεταξύ της βέλ­τι­στης του­ρι­στι­κής εμπει­ρίας και ενός ανά­λο­γου τοπικού οφέλους. Αλλά και οι του­ρί­στες από μόνοι τους οφεί­λουν να κάνουν πιο συνει­δη­τές επι­λο­γές, στα μέρη που επι­λέ­γουν να ταξι­δέ­ψουν, και ταυ­τό­χρονα να περιο­ρί­σουν τις ξέφρε­νες συμπε­ρι­φο­ρές, σεβό­με­νοι τον τοπικό πλη­θυ­σμό, και αντί­στροφα.

Πηγή tvxs.gr