Μαρία Κλαδάκη: Η Ρόδος χρειάζεται ένα κοινό όραμα, όχι μόνο διαχείριση

• Η αναπληρώτρια καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Αιγαίου και επικεφαλής του Τομέα Πολιτισμού & Ταυτότητας Πόλης της “Ανοιχτής Ατζέντας”, εξηγεί γιατί η γνώση πρέπει να επιστρέφει στην κοινωνία, πώς ο πολιτισμός μπορεί να γίνει μοχλός ανάπτυξης

Η συζήτηση για το μέλλον της Ρόδου δεν μπορεί πλέον να περιορίζεται στη διαχείριση της καθημερινότητας. Απαιτεί όραμα, συνεργασίες και ανθρώπους που μπορούν να συνδέσουν τη γνώση με τις πραγματικές ανάγκες της κοινωνίας. Με αυτή τη φιλοσοφία συμμετέχει στην «Ανοιχτή Ατζέντα», η αναπληρώτρια καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Αιγαίου, Μαρία Κλαδάκη, αναλαμβάνοντας τον συντονισμό του Τομέα Πολιτισμού και Ταυτότητας Πόλης.
Με σημαντική ακαδημαϊκή διαδρομή στις Επιστήμες της Αγωγής και πολυετή ενασχόληση με τη σχέση εκπαίδευσης, πολιτισμού και θεάτρου, η κα Κλαδάκη καταθέτει μια διαφορετική προσέγγιση για την ανάπτυξη του νησιού. Γεννημένη και μεγαλωμένη στη Ρόδο, προσεγγίζει τον πολιτισμό ως στοιχείο που διαμορφώνει την ποιότητα της εκπαίδευσης, ενισχύει την κοινωνική συνοχή και επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται τον τόπο τους.
Στη συνέντευξη που ακολουθεί στη «δ» εκφράζει την πεποίθηση ότι η γνώση αποκτά αξία όταν επιστρέφει στην κοινωνία και ότι η μεγαλύτερη πρόκληση για έναν τόπο δεν είναι μόνο να διαφυλάξει την κληρονομιά του, αλλά να τη μετατρέψει σε ζωντανή εμπειρία για τις επόμενες γενιές.
Αναλυτικά η συνέντευξη:
• Ποιες είναι οι πρώτες εμπειρίες στην «Ανοιχτή Ατζέντα» κα Κλαδάκη; Γιατί μιλάμε για ένα εγχείρημα που πρώτη φορά καταγράφεται στην περιοχή μας. Δηλαδή ένα think tank ανθρώπων που επιθυμεί να συμβάλει με προτάσεις στην λειτουργία του τόπου. Πώς θα μπορούσατε να περιγράψετε το κίνητρο αλλά και την συμμετοχή;
Η επιστημονική μου πορεία κα Παμπρή, ήταν πάντοτε συνδεδεμένη με την εκπαίδευση, την έρευνα και τη συνεργασία. Ωστόσο, αυτή η πορεία με δίδαξε κάτι πολύ ουσιαστικό, ότι η γνώση έχει πραγματική αξία μόνο όταν επιστρέφει στην κοινωνία. Όταν δηλαδή δεν μένει μέσα σε ένα αμφιθέατρο ή σε ένα επιστημονικό άρθρο, αλλά γίνεται εργαλείο που βελτιώνει την καθημερινότητα των ανθρώπων.
Αυτός είναι και ο λόγος που συμμετέχω στην Ανοιχτή Ατζέντα. Γιατί είναι ένας χώρος όπου άνθρωποι από διαφορετικούς επαγγελματικούς και επιστημονικούς χώρους συζητούν, συνθέτουν ιδέες και αναζητούν λύσεις.
Η Ρόδος διαθέτει ανθρώπους με γνώση, εμπειρία και διάθεση να προσφέρουν. Αν η Ανοιχτή Ατζέντα μπορέσει να συμβάλει προς αυτή την κατεύθυνση, τότε θα έχει ήδη πετύχει έναν πολύ σημαντικό στόχο.
• Στην Ανοιχτή Ατζέντα αναλάβατε ρόλο συντονιστή στον Τομέα Πολιτισμού & Ταυτότητας Πόλης. Αντιλαμβάνομαι ότι οι προτεραιότητες υπερβαίνουν την απλή διαχείριση της πολιτιστικής κληρονομιάς;
Ο πολιτισμός δεν είναι μόνο αυτό που κληρονομήσαμε. Είναι, κυρίως, αυτό που επιλέγουμε να κρατήσουμε ζωντανό και να παραδώσουμε στις επόμενες γενιές. Γι’ αυτό χρειάζεται να τον προσεγγίσουμε διαφορετικά. Όχι μόνο ως τη διαχείριση των μνημείων μας ή τη διοργάνωση εκδηλώσεων, αλλά ως τρόπος με τον οποίο μια κοινωνία γνωρίζει τον εαυτό της, αφηγείται την ιστορία της και διαμορφώνει το μέλλον της
Η σχέση αυτή αρχίζει να χτίζεται από πολύ νωρίς. Όταν ένα παιδί ακούει τις ιστορίες των μεγαλύτερων, όταν συμμετέχει σε μια θεατρική παράσταση, όταν επισκέπτεται ένα μουσείο, όταν ζει τη χαρά ενός τοπικού πανηγυριού ή γνωρίζει έναν τεχνίτη του τόπου του. Μέσα από αυτές τις εμπειρίες δεν αποκτά μόνο γνώσεις· διαμορφώνει την ταυτότητά του και την αίσθηση ότι ανήκει σε μια κοινότητα με παρελθόν, παρόν και μέλλον.
Η Ρόδος διαθέτει ένα μοναδικό κεφάλαιο. Η Μεσαιωνική Πόλη, οι παραδόσεις, η γαστρονομία, το φυσικό τοπίο, οι ντόπιοι δημιουργοί και οι πολιτιστικοί σύλλογοι δεν είναι ξεχωριστές ψηφίδες. Συνθέτουν μια ενιαία αφήγηση που αξίζει να οργανωθεί και να αναδειχθεί.
Αυτό προϋποθέτει μια διαφορετική προσέγγιση. Να διαχειριστούμε την πολιτιστική δημιουργία όχι ως έναν απομονωμένο τομέα, αλλά ως δύναμη που διαπερνά την εκπαίδευση, ενισχύει την κοινωνική συνοχή και καλλιεργεί τη δημιουργικότητα. Παράλληλα στηρίζει την τοπική παραγωγή, εμπλουτίζει την εμπειρία του επισκέπτη και συμβάλλει στη βιώσιμη ανάπτυξη του νησιού.
Σε αυτά τα πλαίσια, θα ήθελα να δω τη Ρόδο να αποκτά μια ολοκληρωμένη στρατηγική που θα συνδέει τη Μεσαιωνική Πόλη με τα χωριά, την ιστορία με τη σύγχρονη δημιουργία. Να δημιουργεί γέφυρες ανάμεσα στο Πανεπιστήμιο και την τοπική κοινωνία, τους καλλιτέχνες με τα σχολεία, τους κατοίκους με τους επισκέπτες. Όχι ως αποσπασματικές πρωτοβουλίες, αλλά ως μέρη ενός κοινού σχεδίου που θα αναδεικνύει τη μοναδική ταυτότητα του νησιού. Γιατί, τελικά, το σημαντικότερο δεν είναι μόνο η εικόνα που προβάλλουμε. Είναι ο τρόπος με τον οποίο ζούμε καθημερινά στον τόπο μας. Στόχος θα πρέπει να είναι να κάνουμε τη Ρόδο πιο δημιουργική, πιο συμμετοχική και πιο ανθρώπινη για τους ίδιους τους κατοίκους.

• Ως αναπληρώτρια καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου εκτιμώ ότι και η εκπαίδευση σε σχέση και με τους νέους ανθρώπους είναι ένα στοιχείο που θα υπάρχει στις προσεγγίσεις σας;
Κα Παμπρή συχνά λέμε ότι οι νέοι είναι το μέλλον. Είναι μια φράση σωστή, αλλά και κάπως άδικη. Οι νέοι δεν είναι μόνο το μέλλον· είναι και το παρόν ενός τόπου. Και ο τρόπος με τον οποίο τους αντιμετωπίζουμε σήμερα καθορίζει το μέλλον που θα έχουμε αύριο. Οι νέοι άνθρωποι έχουν ιδέες, διάθεση και ευαισθησία. Εκείνο που συχνά τους λείπει είναι οι ευκαιρίες να συμμετάσχουν ουσιαστικά. Γι’ αυτό θεωρώ ότι η σχέση της εκπαίδευσης με την τοπική κοινωνία πρέπει να γίνει πολύ πιο ζωντανή.
Ένα πανεπιστήμιο δεν είναι μόνο ένας χώρος παραγωγής γνώσης. Μπορεί να είναι ένας σταθερός συνομιλητής της πόλης, των σχολείων, των πολιτιστικών φορέων και της αυτοδιοίκησης.
Αντίστοιχα, η πόλη μπορεί να γίνει ένα ανοιχτό εργαστήριο μάθησης. Η εκπαίδευση, άλλωστε, δεν περιορίζεται στη σχολική αίθουσα. Κάθε πόλη εκπαιδεύει τους ανθρώπους της, ακόμη και όταν δεν το αντιλαμβάνεται.
Τους εκπαιδεύει μέσα από τους δημόσιους χώρους της, μέσα από τις πολιτιστικές της επιλογές, μέσα από τον τρόπο που φροντίζει τη μνήμη της και από τις ευκαιρίες που δίνει στους νέους να δημιουργήσουν.
Ωστόσο, εκείνο που θα πρέπει να έχουμε στο μυαλό μας είναι ότι κανένα παιδί δεν αγαπά τον τόπο του επειδή του το ζητήσαμε. Τον αγαπά όταν τον βιώσει. Εκεί γεννιέται η σχέση με τον πολιτισμό. Γι’ αυτό πιστεύω ότι η μεγαλύτερη πολιτιστική επένδυση δεν είναι μόνο τα μνημεία. Είναι η νέα γενιά. Αν θέλουμε σε είκοσι χρόνια η Ρόδος να παραμένει ένας τόπος με ισχυρή ταυτότητα, πρέπει σήμερα να δώσουμε στα παιδιά και στους νέους την ευκαιρία να αισθανθούν ότι αυτή η ταυτότητα τους ανήκει. Το Πανεπιστήμιο Αιγαίου μπορεί να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο σε αυτή την προσπάθεια. Όχι ως ένας θεσμός που λειτουργεί παράλληλα με την κοινωνία, αλλά ως ένας ενεργός συνομιλητής της.
Μαζί με τα σχολεία, τους πολιτιστικούς φορείς, τους συλλόγους, τους καλλιτέχνες και την τοπική αυτοδιοίκηση μπορούμε να δημιουργήσουμε ευκαιρίες συμμετοχής, δημιουργίας και μάθησης που θα συνδέουν τη γνώση με την πραγματική ζωή. Γιατί, τελικά, η παιδεία δεν είναι μόνο η μετάδοση γνώσεων. Είναι η καλλιέργεια ανθρώπων που αισθάνονται υπεύθυνοι για τον τόπο τους. Και αυτό, πιστεύω, είναι το πιο αισιόδοξο στοίχημα για τη Ρόδο του αύριο.
• Η Μεσαιωνική Πόλη που αποτελεί Μνημείο Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς, αλλά και τα χωριά είναι κεφάλαιο που θα μελετήσετε στην Ανοιχτή Ατζέντα;
Η Ρόδος διαθέτει ένα προνόμιο που ελάχιστοι τόποι έχουν. Μπορεί κανείς να διαβάσει την ιστορία της περπατώντας. Από την αρχαιότητα έως τη Μεσαιωνική Πόλη, από την ιταλική αρχιτεκτονική μέχρι τα χωριά και τις ζωντανές παραδόσεις τους, το νησί είναι ένα ανοιχτό βιβλίο ιστορίας και πολιτισμού.
Ωστόσο πόσα παιδιά του νησιού έχουν περπατήσει στη Μεσαιωνική Πόλη όχι ως επισκέπτες μιας σχολικής εκδρομής, αλλά με την αίσθηση ότι αυτός ο χώρος αποτελεί κομμάτι της δικής τους ιστορίας; Πόσα γνωρίζουν τις αφηγήσεις των χωριών τους, τις τοπικές παραδόσεις, τα τραγούδια και τις τέχνες; Εκεί βρίσκεται, κατά τη γνώμη μου, η ουσία της πολιτιστικής πολιτικής. Δεν αρκεί μόνο να προστατεύουμε τα μνημεία. Χρειάζεται να καλλιεργούμε τη σχέση των ανθρώπων με αυτά. Με άλλα λόγια αξία έχει όταν μια οικογένεια επισκέπτεται ένα μουσείο όχι επειδή «πρέπει», αλλά επειδή αισθάνεται ότι εκεί βρίσκεται ένα κομμάτι της ιστορίας της. Αυτό είναι πολιτισμός.
Το ίδιο ισχύει και για τα χωριά μας. Κάθε χωριό της Ρόδου είναι ένας ζωντανός φορέας πολιτισμού και μια μικρή κιβωτός μνήμης. Αυτή η άυλη πολιτιστική κληρονομιά είναι εξίσου σημαντική με τα μνημεία μας. Και ίσως σήμερα να είναι ακόμη πιο ευάλωτη. Γιατί είναι ένα κομμάτι της συλλογικής μας ταυτότητας που αν χαθεί δεν μπορεί να αναπληρωθεί. Άρα δεν κινδυνεύουν μόνο τα κτήρια ή τα μνημεία. Κινδυνεύουν να χαθούν οι ιστορίες, οι μνήμες, τα τραγούδια, οι τοπικές διάλεκτοι, οι παραδοσιακές τέχνες και οι γνώσεις που μεταφέρονται από γενιά σε γενιά. Για το λόγο αυτό θα πρέπει να στοχεύσουμε σε μια νέα πολιτιστική φιλοσοφία.

• Ποια είναι η άποψη σας για την εικόνα της Ρόδου, δεν είναι καθόλου λίγοι αυτοί που πιστεύουν ότι τα τελευταία χρόνια γίνεται απλά μια διαχείριση, χωρίς να διαμορφώνουμε μακροπρόθεσμη στρατηγική;
Κάθε περίοδος μπορεί να μας φέρνει αντιμέτωπους με δύσκολες και σύνθετες προκλήσεις και, φυσικά, η σωστή διαχείρισή είναι απαραίτητη. Ωστόσο, εκείνο που θεωρώ ότι χρειαζόμαστε σήμερα είναι μια κοινή αφήγηση για το μέλλον του τόπου και μια στόχευση για το πού θέλουμε να βρίσκεται το νησί μας σε δέκα ή είκοσι χρόνια.
Η Ρόδος είναι ένα νησί με τεράστιες δυνατότητες. Διαθέτει ιστορία, πολιτισμό, φυσικό πλούτο, ένα ισχυρό όνομα στον παγκόσμιο τουρισμό και ανθρώπους δημιουργικούς και δραστήριους. Το ζητούμενο είναι πώς θα συνδέσουμε τις δυνατότητες και τα πλεονεκτήματα σε ένα κοινό σχέδιο με διάρκεια.
Αυτό σημαίνει να δούμε τη σχέση του τουρισμού με την εκπαίδευση, του πολιτισμού με την καινοτομία, της τοπικής παραγωγής με την εξωστρέφεια, της προστασίας του περιβάλλοντος με την ανάπτυξη. Να μην τα αντιμετωπίζουμε αποσπασματικά, αλλά να αρχίσουμε να τα βλέπουμε ως ένα ενιαίο οικοσύστημα, όπου όλα αλληλοεπιδρούν. Αυτή η κουλτούρα μακροπρόθεσμου σχεδιασμού είναι, κατά τη γνώμη μου, το μεγάλο ζητούμενο. Γιατί το πραγματικό ερώτημα δεν είναι μόνο πώς θα διαχειριστούμε τη Ρόδο του σήμερα. Το ερώτημα είναι ποια Ρόδο θέλουμε να παραδώσουμε στα παιδιά που θα ζήσουν εδώ αύριο. Και αυτή είναι μια συζήτηση που αφορά όλους μας.
• Τι έχουμε ως «όπλο» στο νησί μας και τι θεωρείτε ότι λείπει από τον τόπο;
Η Ρόδος έχει ιστορία, πολιτισμό, φυσική ομορφιά και διεθνή αναγνώριση. Έχει όμως και κάτι ακόμη πιο πολύτιμο. Τους ανθρώπους της.
Οι ντόπιοι, είναι άνθρωποι που δημιουργούν, που επιχειρούν, που προσφέρουν εθελοντικά, που κρατούν ζωντανές τις παραδόσεις, που παράγουν γνώση, που διδάσκουν, που καλλιεργούν τη γη, που επιμένουν να ονειρεύονται και να επενδύουν στον τόπο τους. Αυτή είναι η πραγματική δύναμη της Ρόδου. Και εδώ πιστεύω ότι βρίσκεται η μεγαλύτερη πρόκληση. Όχι στην έλλειψη δυνατοτήτων, αλλά στην ανάγκη να συνδεθούν οι δυνάμεις που ήδη υπάρχουν.
Ο στόχος μας είναι να δημιουργήσουμε γέφυρες ανάμεσα στην εκπαίδευση και την κοινωνία, ανάμεσα στον πολιτισμό και την επιχειρηματικότητα, ανάμεσα στους νέους ανθρώπους και την εμπειρία των προηγούμενων γενεών. Να μάθουμε να συνεργαζόμαστε περισσότερο και να σχεδιάζουμε με ορίζοντα που ξεπερνά το σήμερα.
Εκείνο που θα πρέπει να επιδιώξουμε είναι να γίνει η Ρόδος το παράδειγμα ενός νησιού που δεν αρκείται στη διαχείριση της επιτυχίας του, αλλά επενδύει συστηματικά στη γνώση, στη δημιουργικότητα, στην ποιότητα της καθημερινής ζωής και στη συμμετοχή των πολιτών. Ενός τόπου που δεν είναι γνωστός μόνο για όσα προσφέρει στους επισκέπτες του, αλλά και για τις ευκαιρίες που δημιουργεί για τους ανθρώπους που ζουν εδώ. Στο τέλος της ημέρας, αυτό είναι ίσως το πιο ουσιαστικό κριτήριο για κάθε κοινωνία: όχι μόνο τι κληρονόμησε, αλλά τι θα επιλέξει να αφήσει πίσω της.