Δημογραφικό: Πρώτο κουδούνι με λιγότερους μαθητές – Η αριθμητική της συρρίκνωσης

Το δημο­γρα­φικό δεν απο­τε­λεί πλέον μια αφη­ρη­μένη στα­τι­στική πρό­βλεψη, αλλά μια απτή πραγ­μα­τι­κό­τητα που απο­τυ­πώ­νε­ται με τον πιο ανά­γλυφο τρόπο και στις σχο­λι­κές αυλές. Το πρώτο κου­δούνι της νέας σχο­λι­κής χρονιάς ηχεί σε ένα τοπίο που αλλάζει δρα­μα­τικά, φέρ­νο­ντας την εκπαι­δευ­τική κοι­νό­τητα αντι­μέ­τωπη με τη συνεχή μείωση του μαθη­τι­κού δυνα­μι­κού.

Η δρα­μα­τική μείωση των γεν­νή­σεων οδηγεί στο κλεί­σιμο και τη συγ­χώ­νευση εκα­το­ντά­δων σχο­λείων, πλήτ­το­ντας κυρίως την επαρχία και απο­δυ­να­μώ­νο­ντας την κοι­νω­νική συνοχή. Τα στα­τι­στικά στοι­χεία ανα­δει­κνύ­ουν την Ελλάδα ως μία από τις πιο γηρα­σμέ­νες χώρες της Ευρώπης

Τα στοι­χεία των τελευ­ταίων ετών κατα­γρά­φουν μια σταθερή και κλι­μα­κού­μενη πτώση στις εγγρα­φές των δημο­τι­κών σχο­λείων και των νηπια­γω­γείων.

Η υπο­γεν­νη­τι­κό­τητα που σφρά­γισε την περα­σμένη δεκα­ε­τία μετα­φέ­ρε­ται πλέον αυτού­σια στα θρανία.

Δεκάδες σχο­λι­κές μονάδες σε όλη τη χώρα, κυρίως στην περι­φέ­ρεια αλλά πλέον και σε αστικά κέντρα, ανα­στέλ­λουν τη λει­τουρ­γία τους ή συγ­χω­νεύ­ο­νται λόγω έλλει­ψης ελά­χι­στου αριθμού μαθητών.

Η ύπαι­θρος πλήτ­τε­ται περισ­σό­τερο, με τα χωριά να χάνουν το τελευ­ταίο ζωντανό κύτταρο κοι­νω­νι­κής συνοχής, το τοπικό σχολείο.

Ακόμη και σε μεγάλες σχο­λι­κές μονάδες των πόλεων, ο αριθμός των τμη­μά­των της Α΄ Δημο­τι­κού βαίνει μειού­με­νος σε σύγκριση με την προη­γού­μενη πεντα­ε­τία.

Κάθε πέρσι και καλύ­τερα

Τα σημάδια είναι απο­θαρ­ρυ­ντικά. Στις 11 Σεπτεμ­βρίου (2026) θα περά­σουν το κατώφλι της Α’ Δημο­τι­κού 69.895 μαθητές και μαθή­τριες, όπως ανα­κοι­νώ­θηκε από το υπουρ­γείο Παι­δείας. Κατά την περσινή σχολική χρονιά τα «πρω­τά­κια» ήταν 71.181.

Το «άδεια­σμα» των σχο­λι­κών αιθου­σών δεν συνιστά απλώς ένα διοι­κη­τικό πρό­βλημα δια­χεί­ρι­σης ανθρώ­πι­νου δυνα­μι­κού, αλλά δείκτη μιας βαθύ­τε­ρης κοι­νω­νι­κο­οι­κο­νο­μι­κής μετα­το­πί­σης.

Η διακοπή λει­τουρ­γίας ενός σχο­λείου λει­τουρ­γεί ως αντι­κί­νη­τρο για την παρα­μονή ή την εγκα­τά­σταση νέων οικο­γε­νειών στην επαρχία, επι­τα­χύ­νο­ντας τον μαρασμό των τοπικών κοι­νω­νιών.

Η μείωση του μαθη­τι­κού πλη­θυ­σμού προ­α­ναγ­γέλ­λει τη μελ­λο­ντική συρ­ρί­κνωση του ενεργού εργα­τι­κού δυνα­μι­κού της χώρας.

Η εξέλιξη του μαθη­τι­κού πλη­θυ­σμού την τελευ­ταία πεντα­ε­τία απο­τυ­πώ­νει με απόλυτη ακρί­βεια από τους δείκτες της ΕΛΣΤΑΤ.

Τα παιδιά που εισέρ­χο­νται πλέον στην πρω­το­βάθ­μια εκπαί­δευση αντι­στοι­χούν στις γεν­νή­σεις της περιό­δου 2018–2020 (έτη με σταθερή υπο­χώ­ρηση των γεν­νή­σεων κάτω από το όριο των 85.000 ετησίως).

H σχολική χρονιά 2026-2027 φέρνει και σημα­ντι­κές αλλαγές στον χάρτη των σχο­λι­κών μονάδων, κυρίως στην Πρω­το­βάθ­μια Εκπαί­δευση, με καταρ­γή­σεις, υπο­βι­βα­σμούς και συγ­χω­νεύ­σεις σχο­λείων, αλλά και με ίδρυση νέων.

Καταρ­γή­σεις και συγ­χω­νεύ­σεις σχο­λι­κών μονάδων

Σύμφωνα με τα τελευ­ταία στοι­χεία για το νέο σχολικό έτος προ­βλέ­πο­νται 75 καταρ­γή­σεις σχο­λι­κών μονάδων. Από αυτές, οι 43 αφορούν Νηπια­γω­γεία και οι 32 Δημο­τικά. Παράλ­ληλα, 146 σχο­λι­κές μονάδες υπο­βι­βά­ζο­νται, εκ των οποίων 40 Νηπια­γω­γεία και 106 Δημο­τικά.

Το 2025-2026 οι καταρ­γή­σεις ανήλθαν σε 18, με 9 Νηπια­γω­γεία και 9 Δημο­τικά, ενώ πραγ­μα­το­ποι­ή­θη­καν 71 υπο­βι­βα­σμοί.

Το σχολικό έτος 2024-2025 κατα­γρά­φη­καν συνο­λικά 7 καταρ­γή­σεις σχο­λι­κών μονάδων, από τις οποίες 3 αφο­ρού­σαν Νηπια­γω­γεία και 4 Δημο­τικά, ενώ οι υπο­βι­βα­σμοί ανήλθαν σε 90.

Κατά την τελευ­ταία τριετία ανα­φέ­ρο­νται συνο­λικά 46 συγ­χω­νεύ­σεις Δημο­τι­κών και 253 συγ­χω­νεύ­σεις Νηπια­γω­γείων, ενώ στον σχε­δια­σμό περι­λαμ­βά­νο­νται επι­μέ­ρους συγ­χω­νεύ­σεις 23 Δημο­τι­κών και 120 Νηπια­γω­γείων.

Η Ελλάδα γερνάει

Τα νεότερα στοι­χεία της Eurostat, στην έκδοση «Demography of Europe – 2026 edition», δεν αφήνουν περι­θώ­ρια αντι­στρο­φής του κλί­μα­τος: απο­τυ­πώ­νουν ανά­γλυφα μια χώρα που γηρά­σκει με ταχύ­τε­ρους ρυθμούς από τη συντρι­πτική πλειο­νό­τητα των εταίρων της στην Ευρω­παϊκή Ένωση, ενώ ταυ­τό­χρονα κατα­γρά­φει ιστο­ρικά χαμηλές επι­δό­σεις στην ανα­νέ­ωση του πλη­θυ­σμού της.

Ο δείκτης της διά­με­σης ηλικίας -δηλαδή το ηλι­κιακό σημείο που χωρίζει τον πλη­θυ­σμό ακριβώς στη μέση- απο­τε­λεί τον πλέον αδιά­ψευ­στο μάρτυρα της ηλι­κια­κής μετα­τό­πι­σης μιας κοι­νω­νίας.

Την 1η Ιανουα­ρίου 2025 η διά­με­σος ηλικία στην Ελλάδα δια­μορ­φώ­θηκε στα 47,2 έτη. Αυτό κατα­τάσ­σει την χώρα στην τέταρτη γηραιό­τερη θέση ανάμεσα στα 27 κράτη μέλη της ΕΕ, πίσω μόνο από την Ιταλία (49,1 έτη), τη Βουλ­γα­ρία (47,3 έτη) και την Πορ­το­γα­λία (47,3 έτη), όταν ο ευρω­παϊ­κός μέσος όρος κινεί­ται στα 44,9 έτη.

Το πιο ανη­συ­χη­τικό στοι­χείο δεν είναι μόνο η απόλυτη τιμή, αλλά η ταχύ­τητα της μετα­βο­λής. Κατά την εικο­σα­ε­τία 2005–2025, η διάμεση ηλικία στην Ελλάδα αυξή­θηκε κατά οκτώ ολό­κληρα χρόνια (από τα 39,2 στα 47,2 έτη). Πρό­κει­ται για την τρίτη μεγα­λύ­τερη αύξηση στην Ευρω­παϊκή Ένωση, πίσω μόνο από τη Ρου­μα­νία (+8,6 έτη) και την Πορ­το­γα­λία (+8,1 έτη).

Το ποσοστό των ατόμων ηλικίας 80 ετών και άνω στην Ελλάδα έχει πλέον αγγίξει το 7% του συνο­λι­κού πλη­θυ­σμού. Μαζί με τη Γερ­μα­νία και την Πορ­το­γα­λία, η χώρα μας βρί­σκε­ται στις πρώτες θέσεις της ΕΕ όσον αφορά την ανα­λο­γία των υπε­ρη­λί­κων.

Μέσα σε 20 χρόνια (2005–2025), η ηλι­κιακή ομάδα των άνω των 80 στην Ελλάδα σημεί­ωσε άνοδο κατά 3 ποσο­στιαίες μονάδες, αντα­να­κλώ­ντας την ανάγκη για μακρο­χρό­νια φρο­ντίδα υγείας, εξει­δι­κευ­μέ­νες υπο­δο­μές και ανα­διάρ­θρωση των κοι­νω­νι­κών δαπανών.

Δημο­γρα­φικό και ερήμωση των σχο­λείων

Την ίδια στιγμή, στην άλλη άκρη της ηλι­κια­κής πυρα­μί­δας, οι νέοι κάτω των 15 ετών απο­τε­λούν μόλις το 12% έως 13% του πλη­θυ­σμού της χώρας, επι­βε­βαιώ­νο­ντας την ανη­συ­χη­τική ανα­τρο­πής της βάσης της δημο­γρα­φι­κής πυρα­μί­δας.

Ο αριθμός των ζώντων γεν­νή­σεων ανά 1.000 κατοί­κους απο­τυ­πώ­νει την άμεση ανα­πα­ρα­γω­γική δυνα­μική μιας χώρας.

Με μόλις 6,6 γεν­νή­σεις ανά 1.000 κατοί­κους το 2024 (μαζί με τη Λιθουα­νία), η Ελλάδα κατα­τάσ­σε­ται στην τελευ­ταία τετράδα της Ευρω­παϊ­κής Ένωσης.

Ο συνο­λι­κός δείκτης γονι­μό­τη­τας στη χώρα παρα­μέ­νει καθη­λω­μέ­νος κοντά στο 1,3 ζώντες γεν­νή­σεις ανά γυναίκα, απέ­χο­ντας παρα­σάγ­γας από το όριο του 2,1 που απαι­τεί­ται για τη δημο­γρα­φική αντι­κα­τά­σταση και δια­τή­ρηση των γενεών.

Η παρα­τε­τα­μένη αυτή υπο­γεν­νη­τι­κό­τητα οδηγεί σε στα­διακή ερήμωση των σχο­λι­κών αιθου­σών, μείωση των εισα­κτέων στην τρι­το­βάθ­μια εκπαί­δευση και, σε βάθος χρόνου, σε έλλειψη εξει­δι­κευ­μέ­νου και ανει­δί­κευ­του εργα­τι­κού δυνα­μι­κού.

Πηγή: in.gr