Ελισσάβετ Φελώνη: «Tα νησιά “διψούν” και το νερό δεν είναι πια αυτονόητο αγαθό!»

Κυρία Φελώνη, πόσο κοντά βρι­σκό­μα­στε σήμερα στο σενάριο της “ερη­μο­ποί­η­σης” της Ελλάδας και ποια είναι τα βασικά στοι­χεία που το επι­βε­βαιώ­νουν;

Το σενάριο της ερη­μο­ποί­η­σης κα Παμπρή δεν είναι πια θεω­ρη­τικό – αφορά ήδη σημα­ντικά τμήματα της χώρας, ιδιαί­τερα στη νότια και ανα­το­λική Ελλάδα. Σύμφωνα με επίσημα δεδο­μένα, περίπου το 30% της ελλη­νι­κής επι­κρά­τειας αντι­με­τω­πί­ζει υψηλό ή πολύ υψηλό κίνδυνο ερη­μο­ποί­η­σης. Αυτό προ­κύ­πτει από τη διαρκή μείωση των βρο­χο­πτώ­σεων, την αύξηση των ημερών καύσωνα και την εξά­ντληση των υδα­τι­κών πόρων. Σε πολλές περιο­χές βλέ­πουμε ήδη υπο­βάθ­μιση των εδαφών, μείωση της γονι­μό­τη­τας και υπο­χώ­ρηση της γεωρ­γι­κής δρα­στη­ριό­τη­τας. Η κατά­σταση απαιτεί μακρο­πρό­θε­σμες στρα­τη­γι­κές, και όχι μόνο απο­σπα­σμα­τι­κές παρεμ­βά­σεις.

Έως και το 50% του νερού χάνεται στο δίκτυο ύδρευ­σης. Είναι τόσο δύσκολη η αντι­με­τώ­πιση αυτών των διαρ­ροών και μήπως τελικά το σενάριο της ενο­ποί­η­σης των ΔΕΥΑ μπορεί να προ­σφέ­ρει μακρο­πρό­θε­σμα καλύ­τερη δια­χεί­ριση του αγαθού του νερού;

Το γεγονός ότι σε πολλές περιο­χές χάνεται ένα τόσο υψηλό ποσοστό νερού λόγω διαρ­ροών είναι ενδει­κτικό της χρόνιας υπο­ε­πέν­δυ­σης σε κρί­σι­μες υπο­δο­μές. Ωστόσο, η λύση δεν μπορεί να είναι η κατάρ­γηση του ρόλου της τοπικής αυτο­διοί­κη­σης ή μια κεντρική ενο­ποί­ηση που αγνοεί τις έντονες χωρικές ανι­σό­τη­τες της χώρας μας — τόσο στη δια­θε­σι­μό­τητα υδά­τι­νων πόρων όσο και στις ανάγκες κατα­νά­λω­σης. Αντι­θέ­τως, αυτό που λείπει είναι ένας ενιαίος δημό­σιος φορέας απο­κλει­στικά για τη δια­χεί­ριση του νερού, ο οποίος θα θέτει ενιαία πρότυπα, θα δια­σφα­λί­ζει τη δια­φά­νεια, θα παρα­κο­λου­θεί την κατά­σταση των υπο­δο­μών και θα συντο­νί­ζει την κατα­νομή πόρων και τεχνο­γνω­σίας. Κάτω από την «ομπρέλα» αυτού του κεντρι­κού φορέα, πρέπει να δια­τη­ρη­θεί ο απο­κε­ντρω­μέ­νος χαρα­κτή­ρας των τοπικών φορέων ύδρευ­σης, με ενί­σχυση σε ανθρώ­πινο δυνα­μικό και τεχνική υπο­στή­ριξη, ώστε να μπορούν να αντα­πο­κρι­θούν στις τοπικές ανάγκες. Δεν είναι θέμα ενο­ποί­η­σης, αλλά οργα­νω­μέ­νης, δίκαιης και απο­τε­λε­σμα­τι­κής ενί­σχυ­σης.

Πώς εξη­γεί­ται το φαι­νό­μενο να μειώ­νο­νται οι αγρο­τι­κές εκμε­ταλ­λεύ­σεις, αλλά να αυξά­νε­ται η κατα­νά­λωση νερού για άρδευση;

Το φαι­νό­μενο αυτό εξη­γεί­ται κυρίως από την αυξα­νό­μενη πίεση που ασκούν οι υδρο­κλι­μα­τι­κές συν­θή­κες στην αγρο­τική παρα­γωγή. Πολλοί παρα­γω­γοί εγκα­τα­λεί­πουν ή περιο­ρί­ζουν τη δρα­στη­ριό­τητά τους, καθώς η έλλειψη δια­θέ­σι­μου νερού καθιστά όλο και πιο δύσκολη τη δια­τή­ρηση της καλ­λιέρ­γειας. Την ίδια στιγμή, η καθυ­στέ­ρηση και η μείωση των φθι­νο­πω­ρι­νών βρο­χο­πτώ­σεων, σε συν­δυα­σμό με τις υψηλές θερ­μο­κρα­σίες ήδη από τις αρχές του καλο­και­ριού, επι­τεί­νουν τα φαι­νό­μενα ξηρα­σίας και μειώ­νουν σημα­ντικά την υγρασία του εδάφους. Ως απο­τέ­λε­σμα, οι ανάγκες για άρδευση αυξά­νο­νται, ακόμη και σε μειω­μέ­νες καλ­λιερ­γού­με­νες εκτά­σεις, καθώς απαι­τεί­ται περισ­σό­τερο νερό για τη δια­τή­ρησή τους σε παρα­γω­γική κατά­σταση. Η αυξη­μένη κατα­νά­λωση αρδευ­τι­κού νερού αντι­κα­το­πτρί­ζει αυτή τη δυσκο­λία προ­σαρ­μο­γής της γεωρ­γίας σε ένα μετα­βαλ­λό­μενο και πιο ασταθές υδρο­λο­γικό καθε­στώς. Το πρό­βλημα εντεί­νε­ται από την κακή κατά­σταση των αρδευ­τι­κών υπο­δο­μών: σε πολλές περιο­χές, τα δίκτυα είναι απαρ­χαιω­μένα και παρου­σιά­ζουν απώ­λειες που ξεπερ­νούν το 60%, λόγω της δια­χρο­νι­κής έλλει­ψης συντή­ρη­σης και των ανε­παρ­κών επεν­δύ­σεων.

Στη Ρόδο τα επόμενα χρόνια έχουν προ­γραμ­μα­τι­στεί νέες ξενο­δο­χεια­κές πολι­τείες με μεγα­λύ­τερο πρό­τζεκτ αυτό της αξιο­ποί­η­σης του Γκολφ Αφάντου. Είναι εφικτή μια του­ρι­στική ανά­πτυξη που να μην επι­βα­ρύ­νει τα ήδη πιε­σμένα υδάτινα απο­θέ­ματα; Ποιες πρα­κτι­κές ή υπο­δο­μές θα βοη­θού­σαν;

Η του­ρι­στική ανά­πτυξη στη Ρόδο είναι απόλυτα εφικτή, αλλά μόνο αν σχε­δια­στεί εξαρχής με αυστη­ρές ρήτρες βιω­σι­μό­τη­τας και σεβασμό στους φυσι­κούς πόρους. Αυτό σημαί­νει ότι οι νέες ξενο­δο­χεια­κές μονάδες, και ιδιαί­τερα μεγάλα έργα όπως το Γκολφ Αφάντου, θα πρέπει να ενσω­μα­τώ­νουν σύγ­χρονα συστή­ματα ανα­κύ­κλω­σης γκρίζου νερού, να αξιο­ποιούν νερό ‘β΄κατηγορίας’ για άρδευση και καθα­ριό­τητα, να υιο­θε­τούν βιώ­σι­μες υπο­δο­μές πρα­σί­νου και να δια­θέ­τουν δεξα­με­νές συλ­λο­γής βρό­χι­νου νερού. Σε τέτοια μεγάλα έργα, απα­ραί­τητο είναι να τεθούν αυστη­ρές προ­δια­γρα­φές για την κατα­νά­λωση νερού ανά επι­σκέ­πτη, με τακτική, διαφανή παρα­κο­λού­θηση και αυστηρό έλεγχο. Ο σύγ­χρο­νος του­ρι­σμός του 21ου αιώνα δεν μπορεί να στη­ρί­ζε­ται στην υπερ­κα­τα­νά­λωση φυσικών πόρων. Πιστεύω πως ήρθε η ώρα να εξε­τά­σουμε τη θέσπιση ενός ειδικού πλαι­σίου που θα ρυθ­μί­ζει συνο­λικά τη δια­χεί­ριση του νερού στον του­ρι­στικό τομέα, εξα­σφα­λί­ζο­ντας έτσι την ισορ­ρο­πία μεταξύ ανά­πτυ­ξης και προ­στα­σίας των υδά­τι­νων απο­θε­μά­των.

Στο νησί μας υπάρ­χουν περιο­χές που η ποιό­τητα του πόσιμου νερού δεν είναι κατάλ­ληλη. Είτε από τις καλ­λιέρ­γειες, είτε από άλλες αιτίες. Πώς επη­ρε­ά­ζει η κλι­μα­τική αλλαγή τους υπό­γειους υδρο­φο­ρείς και εντεί­νει το φαι­νό­μενο της υφαλ­μύ­ρω­σης;

Η κλι­μα­τική αλλαγή μειώνει τον ετήσιο εμπλου­τι­σμό των υπό­γειων υδρο­φο­ρέων, καθώς έχουμε λιγό­τε­ρες βρο­χο­πτώ­σεις και χιο­νο­πτώ­σεις και αυξη­μένη εξά­τμιση. Όταν η ζήτηση συνε­χί­ζει να αυξά­νε­ται – είτε για άρδευση, είτε λόγω του­ρι­σμού – τότε η άντληση ξεπερνά τα φυσικά όρια ανα­πλή­ρω­σης. Αυτό δημιουρ­γεί και τις συν­θή­κες σε νησιω­τι­κές και παρά­κτιες περιο­χές για το φαι­νό­μενο της υφαλ­μύ­ρω­σης, το οποίο απο­τε­λεί μια “σιωπηλή απειλή” – συχνά μη ανα­στρέ­ψιμη. Χρειά­ζε­ται αυστηρή παρα­κο­λού­θηση της στάθμης των υδρο­φο­ρέων, με ενί­σχυση του δικτύου παρα­κο­λού­θη­σης (τεχνο­λο­γικά και αριθ­μη­τικά), αυστηρή νομο­θε­σία για την προ­στα­σία των υδρο­φο­ρέων και ενί­σχυση με τεχνητό εμπλου­τι­σμό όπου αυτό είναι τεχνικά εφικτό.

Οι μονάδες αφα­λά­τω­σης θεω­ρού­νται μονό­δρο­μος για τα νησιά. Ποιες είναι οι προ­κλή­σεις και τα οφέλη αυτής της λύσης;

Η αφα­λά­τωση είναι αναμ­φί­βολα ένα κρίσιμο εργα­λείο – όχι πανά­κεια, αλλά ανα­γκαίο. Τα βασικά της οφέλη είναι η ανε­ξαρ­τη­σία από τη βρο­χό­πτωση, η σταθερή παροχή και η βελ­τί­ωση της ποιό­τη­τας νερού. Όμως έχει προ­κλή­σεις: υψηλό κόστος ενέρ­γειας, ανάγκη για βιώσιμη διάθεση της άλμης και αυστη­ρές περι­βαλ­λο­ντι­κές μελέτες. Αναμ­φί­βολα, ο δρόμος προς βιώσιμη αφα­λά­τωση περνά μέσα από τη χρήση Ανα­νε­ώ­σι­μων Πηγών Ενέρ­γειας, και τη στρα­τη­γική χωρο­θέ­τηση μονάδων με περιο­ρι­σμέ­νες επι­πτώ­σεις στο θαλάσ­σιο περι­βάλ­λον. Σε αρκετά νησιά η τεχνο­λο­γία υπάρχει – αυτό που λείπει είναι η ενορ­χη­στρω­μένη εφαρ­μογή σε κλίμακα.

Το καλο­καίρι η χώρα «διψά». Και βεβαίως το ερώτημα έχει και πολι­τική διά­σταση τι περι­θώ­ριο έχει η Ελλάδα να μετα­σχη­μα­τί­σει το υδατικό της μοντέλο πριν η κατά­σταση γίνει μη ανα­στρέ­ψιμη;

Η Ελλάδα έχει ακόμη περι­θώ­ρια να μετα­σχη­μα­τί­σει το υδατικό της μοντέλο, όμως ο χρόνος πιέζει ασφυ­κτικά, καθώς τα προη­γού­μενα χρόνια δεν είχαμε αντι­λη­φθεί ότι πρό­κει­ται για εθνική πρό­κληση, καθώς απο­τε­λεί ανα­γκαία συνθήκη ανά­πτυ­ξης . Δεν μπο­ρούμε πλέον να μιλάμε για απο­σπα­σμα­τι­κές παρεμ­βά­σεις ή επι­μέ­ρους τεχνικά έργα που λει­τουρ­γούν περισ­σό­τερο ως ημί­με­τρα. Η υδατική δια­χεί­ριση χρειά­ζε­ται να αντι­με­τω­πι­στεί ως μείζον εθνικό ζήτημα, με στρα­τη­γικό σχε­δια­σμό σε ορί­ζο­ντα του­λά­χι­στον εικο­σα­ε­τίας, θεσμική συνοχή και επι­στη­μο­νική τεκ­μη­ρί­ωση. Αυτό σημαί­νει επα­να­σχε­δια­σμό της γεωρ­γι­κής πολι­τι­κής με έμφαση στη βιώσιμη χρήση των υδάτων, στήριξη της και­νο­το­μίας και των ψηφια­κών λύσεων στη δια­χεί­ριση των πόρων, ανα­βάθ­μιση των δικτύων ύδρευ­σης και, το κυριό­τερο, έναν ισχυρό πολι­τικό κορμό που ανα­λαμ­βά­νει την ευθύνη του συντο­νι­σμού και της εφαρ­μο­γής πολι­τι­κών που υπερ­βαί­νουν τον ορί­ζο­ντα της τετρα­ε­τίας. Αν αυτό δεν συμβεί τώρα, σε δέκα χρόνια δεν θα μιλάμε για προ­σαρ­μογή – αλλά για ζημιά μη ανα­στρέ­ψιμη.