Ελισσάβετ Φελώνη: «Tα νησιά “διψούν” και το νερό δεν είναι πια αυτονόητο αγαθό!»

• H υδρο­λό­γος – δι­δά­σκου­σα στο Πα­νε­πι­στή­μιο Δυ­τι­κής Ατ­τι­κής μιλά για την επεί­γου­σα ανά­γκη με­τα­σχη­μα­τι­σμού του υδα­τι­κού μο­ντέ­λου, την αλ­λα­γή στρα­τη­γι­κής στις mega επεν­δύ­σεις πχ Γκολφ Αφά­ντου, αλλά και για τη «σιω­πη­λή απει­λή» της υφαλ­μύ­ρω­σης

Η κλι­μα­τι­κή αλ­λα­γή, η χρό­νια υπο­βάθ­μι­ση των υδα­τι­κών υπο­δο­μών και η ασυμ­βί­βα­στη ανά­πτυ­ξη εντεί­νουν δρα­μα­τι­κά το πρό­βλη­μα της λει­ψυ­δρί­ας σε ολό­κλη­ρη τη χώρα ιδιαί­τε­ρα στα νησιά και τη νο­τιο­α­να­το­λι­κή Ελ­λά­δα. Η ερη­μο­ποί­η­ση, η υφαλ­μύ­ρω­ση των υπό­γειων υδρο­φο­ρέ­ων, οι διαρ­ρο­ές έως και 50% στα δί­κτυα ύδρευ­σης και η σπα­τά­λη φυ­σι­κών πόρων στον του­ρι­στι­κό και γε­ωρ­γι­κό τομέα συν­θέ­τουν ένα σκη­νι­κό που δεν επι­τρέ­πει εφη­συ­χα­σμό.

Η υδρο­λό­γος και δι­δά­σκου­σα στο Πα­νε­πι­στή­μιο Δυ­τι­κής Ατ­τι­κής, κα Ελισ­σά­βετ Φε­λώ­νη, μιλά στη «δ» για την επεί­γου­σα ανά­γκη με­τα­σχη­μα­τι­σμού του υδα­τι­κού μο­ντέ­λου της χώρας, επι­ση­μαί­νο­ντας πως «δεν μι­λά­με πλέον για θε­ω­ρη­τι­κές απει­λές, αλλά για φαι­νό­με­να που ήδη εξε­λίσ­σο­νται και σε αρ­κε­τές πε­ρι­πτώ­σεις τεί­νουν να γί­νουν μη ανα­στρέ­ψι­μα». Το­νί­ζει την ανά­γκη για εθνι­κή στρα­τη­γι­κή με θε­σμι­κή συ­νο­χή, επι­στη­μο­νι­κή τεκ­μη­ρί­ω­ση και πο­λι­τι­κή δέ­σμευ­ση που υπερ­βαί­νει τον εκλο­γι­κό ορί­ζο­ντα.

Την ώρα που στη Ρόδο προ­γραμ­μα­τί­ζο­νται φα­ρα­ω­νι­κές επεν­δύ­σεις στον του­ρι­σμό, με εμ­βλη­μα­τι­κό το πρό­τζεκτ του Γκολφ Αφά­ντου, τα υδά­τι­να απο­θέ­μα­τα του νη­σιού βρί­σκο­νται ήδη σε ορια­κή κα­τά­στα­ση. Η κα Φε­λώ­νη δεν μασά τα λόγια της. «Ο του­ρι­σμός του 21ου αιώνα δεν μπο­ρεί να στη­ρί­ζε­ται στην υπερ­κα­τα­νά­λω­ση φυ­σι­κών πόρων». Ξε­κα­θα­ρί­ζει πως χωρίς αυ­στη­ρές ρή­τρες βιω­σι­μό­τη­τας, με­τρή­σι­μους πε­ριο­ρι­σμούς στην κα­τα­νά­λω­ση και υπο­δο­μές όπως δε­ξα­με­νές συλ­λο­γής βρό­χι­νου νερού και χρήση ανα­κυ­κλω­μέ­νου νερού, η ανά­πτυ­ξη θα στρα­φεί μπού­με­ρανγκ. Ακόμα πιο ανη­συ­χη­τι­κή είναι η «σιω­πη­λή απει­λή» της υφαλ­μύ­ρω­σης, που απει­λεί μό­νι­μα τους υπό­γειους υδρο­φο­ρείς, υπο­βαθ­μί­ζο­ντας την ποιό­τη­τα του πό­σι­μου νερού – φαι­νό­με­νο ήδη ορατό σε αρ­κε­τές πε­ριο­χές του νη­σιού.

Ανα­λυ­τι­κά η συ­νέ­ντευ­ξη:

• Κυρία Φε­λώ­νη, πόσο κοντά βρι­σκό­μα­στε σή­με­ρα στο σε­νά­ριο της “ερη­μο­ποί­η­σης” της Ελ­λά­δας και ποια είναι τα βα­σι­κά στοι­χεία που το επι­βε­βαιώ­νουν;

Το σε­νά­ριο της ερη­μο­ποί­η­σης κα Πα­μπρή δεν είναι πια θε­ω­ρη­τι­κό – αφορά ήδη ση­μα­ντι­κά τμή­μα­τα της χώρας, ιδιαί­τε­ρα στη νότια και ανα­το­λι­κή Ελ­λά­δα. Σύμ­φω­να με επί­ση­μα δε­δο­μέ­να, πε­ρί­που το 30% της ελ­λη­νι­κής επι­κρά­τειας αντι­με­τω­πί­ζει υψηλό ή πολύ υψηλό κίν­δυ­νο ερη­μο­ποί­η­σης. Αυτό προ­κύ­πτει από τη διαρ­κή μεί­ω­ση των βρο­χο­πτώ­σε­ων, την αύ­ξη­ση των ημε­ρών καύ­σω­να και την εξά­ντλη­ση των υδα­τι­κών πόρων. Σε πολ­λές πε­ριο­χές βλέ­που­με ήδη υπο­βάθ­μι­ση των εδα­φών, μεί­ω­ση της γο­νι­μό­τη­τας και υπο­χώ­ρη­ση της γε­ωρ­γι­κής δρα­στη­ριό­τη­τας. Η κα­τά­στα­ση απαι­τεί μα­κρο­πρό­θε­σμες στρα­τη­γι­κές, και όχι μόνο απο­σπα­σμα­τι­κές πα­ρεμ­βά­σεις.

• Έως και το 50% του νερού χά­νε­ται στο δί­κτυο ύδρευ­σης. Είναι τόσο δύ­σκο­λη η αντι­με­τώ­πι­ση αυτών των διαρ­ρο­ών και μήπως τε­λι­κά το σε­νά­ριο της ενο­ποί­η­σης των ΔΕΥΑ μπο­ρεί να προ­σφέ­ρει μα­κρο­πρό­θε­σμα κα­λύ­τε­ρη δια­χεί­ρι­ση του αγα­θού του νερού;

Το γε­γο­νός ότι σε πολ­λές πε­ριο­χές χά­νε­ται ένα τόσο υψηλό πο­σο­στό νερού λόγω διαρ­ρο­ών είναι εν­δει­κτι­κό της χρό­νιας υπο­ε­πέν­δυ­σης σε κρί­σι­μες υπο­δο­μές. Ωστό­σο, η λύση δεν μπο­ρεί να είναι η κα­τάρ­γη­ση του ρόλου της το­πι­κής αυ­το­διοί­κη­σης ή μια κε­ντρι­κή ενο­ποί­η­ση που αγνο­εί τις έντο­νες χω­ρι­κές ανι­σό­τη­τες της χώρας μας — τόσο στη δια­θε­σι­μό­τη­τα υδά­τι­νων πόρων όσο και στις ανά­γκες κα­τα­νά­λω­σης. Αντι­θέ­τως, αυτό που λεί­πει είναι ένας ενιαί­ος δη­μό­σιος φο­ρέ­ας απο­κλει­στι­κά για τη δια­χεί­ρι­ση του νερού, ο οποί­ος θα θέτει ενιαία πρό­τυ­πα, θα δια­σφα­λί­ζει τη δια­φά­νεια, θα πα­ρα­κο­λου­θεί την κα­τά­στα­ση των υπο­δο­μών και θα συ­ντο­νί­ζει την κα­τα­νο­μή πόρων και τε­χνο­γνω­σί­ας. Κάτω από την «ομπρέ­λα» αυτού του κε­ντρι­κού φορέα, πρέ­πει να δια­τη­ρη­θεί ο απο­κε­ντρω­μέ­νος χα­ρα­κτή­ρας των το­πι­κών φο­ρέ­ων ύδρευ­σης, με ενί­σχυ­ση σε αν­θρώ­πι­νο δυ­να­μι­κό και τε­χνι­κή υπο­στή­ρι­ξη, ώστε να μπο­ρούν να αντα­πο­κρι­θούν στις το­πι­κές ανά­γκες. Δεν είναι θέμα ενο­ποί­η­σης, αλλά ορ­γα­νω­μέ­νης, δί­και­ης και απο­τε­λε­σμα­τι­κής ενί­σχυ­σης.

• Πώς εξη­γεί­ται το φαι­νό­με­νο να μειώ­νο­νται οι αγρο­τι­κές εκ­με­ταλ­λεύ­σεις, αλλά να αυ­ξά­νε­ται η κα­τα­νά­λω­ση νερού για άρ­δευ­ση;

Το φαι­νό­με­νο αυτό εξη­γεί­ται κυ­ρί­ως από την αυ­ξα­νό­με­νη πίεση που ασκούν οι υδρο­κλι­μα­τι­κές συν­θή­κες στην αγρο­τι­κή πα­ρα­γω­γή. Πολ­λοί πα­ρα­γω­γοί εγκα­τα­λεί­πουν ή πε­ριο­ρί­ζουν τη δρα­στη­ριό­τη­τά τους, καθώς η έλ­λει­ψη δια­θέ­σι­μου νερού κα­θι­στά όλο και πιο δύ­σκο­λη τη δια­τή­ρη­ση της καλ­λιέρ­γειας. Την ίδια στιγ­μή, η κα­θυ­στέ­ρη­ση και η μεί­ω­ση των φθι­νο­πω­ρι­νών βρο­χο­πτώ­σε­ων, σε συν­δυα­σμό με τις υψη­λές θερ­μο­κρα­σί­ες ήδη από τις αρχές του κα­λο­και­ριού, επι­τεί­νουν τα φαι­νό­με­να ξη­ρα­σί­ας και μειώ­νουν ση­μα­ντι­κά την υγρα­σία του εδά­φους. Ως απο­τέ­λε­σμα, οι ανά­γκες για άρ­δευ­ση αυ­ξά­νο­νται, ακόμη και σε μειω­μέ­νες καλ­λιερ­γού­με­νες εκτά­σεις, καθώς απαι­τεί­ται πε­ρισ­σό­τε­ρο νερό για τη δια­τή­ρη­σή τους σε πα­ρα­γω­γι­κή κα­τά­στα­ση. Η αυ­ξη­μέ­νη κα­τα­νά­λω­ση αρ­δευ­τι­κού νερού αντι­κα­το­πτρί­ζει αυτή τη δυ­σκο­λία προ­σαρ­μο­γής της γε­ωρ­γί­ας σε ένα με­τα­βαλ­λό­με­νο και πιο αστα­θές υδρο­λο­γι­κό κα­θε­στώς. Το πρό­βλη­μα εντεί­νε­ται από την κακή κα­τά­στα­ση των αρ­δευ­τι­κών υπο­δο­μών: σε πολ­λές πε­ριο­χές, τα δί­κτυα είναι απαρ­χαιω­μέ­να και πα­ρου­σιά­ζουν απώ­λειες που ξε­περ­νούν το 60%, λόγω της δια­χρο­νι­κής έλ­λει­ψης συ­ντή­ρη­σης και των ανε­παρ­κών επεν­δύ­σε­ων.

• Στη Ρόδο τα επό­με­να χρό­νια έχουν προ­γραμ­μα­τι­στεί νέες ξε­νο­δο­χεια­κές πο­λι­τεί­ες με με­γα­λύ­τε­ρο πρό­τζεκτ αυτό της αξιο­ποί­η­σης του Γκολφ Αφά­ντου. Είναι εφι­κτή μια του­ρι­στι­κή ανά­πτυ­ξη που να μην επι­βα­ρύ­νει τα ήδη πιε­σμέ­να υδά­τι­να απο­θέ­μα­τα; Ποιες πρα­κτι­κές ή υπο­δο­μές θα βοη­θού­σαν;

Η του­ρι­στι­κή ανά­πτυ­ξη στη Ρόδο είναι από­λυ­τα εφι­κτή, αλλά μόνο αν σχε­δια­στεί εξαρ­χής με αυ­στη­ρές ρή­τρες βιω­σι­μό­τη­τας και σε­βα­σμό στους φυ­σι­κούς πό­ρους. Αυτό ση­μαί­νει ότι οι νέες ξε­νο­δο­χεια­κές μο­νά­δες, και ιδιαί­τε­ρα με­γά­λα έργα όπως το Γκολφ Αφά­ντου, θα πρέ­πει να εν­σω­μα­τώ­νουν σύγ­χρο­να συ­στή­μα­τα ανα­κύ­κλω­σης γκρί­ζου νερού, να αξιο­ποιούν νερό ‘β΄κα­τη­γο­ρί­ας’ για άρ­δευ­ση και κα­θα­ριό­τη­τα, να υιο­θε­τούν βιώ­σι­μες υπο­δο­μές πρα­σί­νου και να δια­θέ­τουν δε­ξα­με­νές συλ­λο­γής βρό­χι­νου νερού. Σε τέ­τοια με­γά­λα έργα, απα­ραί­τη­το είναι να τε­θούν αυ­στη­ρές προ­δια­γρα­φές για την κα­τα­νά­λω­ση νερού ανά επι­σκέ­πτη, με τα­κτι­κή, δια­φα­νή πα­ρα­κο­λού­θη­ση και αυ­στη­ρό έλεγ­χο. Ο σύγ­χρο­νος του­ρι­σμός του 21ου αιώνα δεν μπο­ρεί να στη­ρί­ζε­ται στην υπερ­κα­τα­νά­λω­ση φυ­σι­κών πόρων. Πι­στεύω πως ήρθε η ώρα να εξε­τά­σου­με τη θέ­σπι­ση ενός ει­δι­κού πλαι­σί­ου που θα ρυθ­μί­ζει συ­νο­λι­κά τη δια­χεί­ρι­ση του νερού στον του­ρι­στι­κό τομέα, εξα­σφα­λί­ζο­ντας έτσι την ισορ­ρο­πία με­τα­ξύ ανά­πτυ­ξης και προ­στα­σί­ας των υδά­τι­νων απο­θε­μά­των.

• Στο νησί μας υπάρ­χουν πε­ριο­χές που η ποιό­τη­τα του πό­σι­μου νερού δεν είναι κα­τάλ­λη­λη. Είτε από τις καλ­λιέρ­γειες, είτε από άλλες αι­τί­ες. Πώς επη­ρε­ά­ζει η κλι­μα­τι­κή αλ­λα­γή τους υπό­γειους υδρο­φο­ρείς και εντεί­νει το φαι­νό­με­νο της υφαλ­μύ­ρω­σης;

Η κλι­μα­τι­κή αλ­λα­γή μειώ­νει τον ετή­σιο εμπλου­τι­σμό των υπό­γειων υδρο­φο­ρέ­ων, καθώς έχου­με λι­γό­τε­ρες βρο­χο­πτώ­σεις και χιο­νο­πτώ­σεις και αυ­ξη­μέ­νη εξά­τμι­ση. Όταν η ζή­τη­ση συ­νε­χί­ζει να αυ­ξά­νε­ται – είτε για άρ­δευ­ση, είτε λόγω του­ρι­σμού – τότε η άντλη­ση ξε­περ­νά τα φυ­σι­κά όρια ανα­πλή­ρω­σης. Αυτό δη­μιουρ­γεί και τις συν­θή­κες σε νη­σιω­τι­κές και πα­ρά­κτιες πε­ριο­χές για το φαι­νό­με­νο της υφαλ­μύ­ρω­σης, το οποίο απο­τε­λεί μια “σιω­πη­λή απει­λή” – συχνά μη ανα­στρέ­ψι­μη. Χρειά­ζε­ται αυ­στη­ρή πα­ρα­κο­λού­θη­ση της στάθ­μης των υδρο­φο­ρέ­ων, με ενί­σχυ­ση του δι­κτύ­ου πα­ρα­κο­λού­θη­σης (τε­χνο­λο­γι­κά και αριθ­μη­τι­κά), αυ­στη­ρή νο­μο­θε­σία για την προ­στα­σία των υδρο­φο­ρέ­ων και ενί­σχυ­ση με τε­χνη­τό εμπλου­τι­σμό όπου αυτό είναι τε­χνι­κά εφι­κτό.

• Οι μο­νά­δες αφα­λά­τω­σης θε­ω­ρού­νται μο­νό­δρο­μος για τα νησιά. Ποιες είναι οι προ­κλή­σεις και τα οφέλη αυτής της λύσης;

Η αφα­λά­τω­ση είναι αναμ­φί­βο­λα ένα κρί­σι­μο ερ­γα­λείο – όχι πα­νά­κεια, αλλά ανα­γκαίο. Τα βα­σι­κά της οφέλη είναι η ανε­ξαρ­τη­σία από τη βρο­χό­πτω­ση, η στα­θε­ρή πα­ρο­χή και η βελ­τί­ω­ση της ποιό­τη­τας νερού. Όμως έχει προ­κλή­σεις: υψηλό κό­στος ενέρ­γειας, ανά­γκη για βιώ­σι­μη διά­θε­ση της άλμης και αυ­στη­ρές πε­ρι­βαλ­λο­ντι­κές με­λέ­τες. Αναμ­φί­βο­λα, ο δρό­μος προς βιώ­σι­μη αφα­λά­τω­ση περνά μέσα από τη χρήση Ανα­νε­ώ­σι­μων Πηγών Ενέρ­γειας, και τη στρα­τη­γι­κή χω­ρο­θέ­τη­ση μο­νά­δων με πε­ριο­ρι­σμέ­νες επι­πτώ­σεις στο θα­λάσ­σιο πε­ρι­βάλ­λον. Σε αρ­κε­τά νησιά η τε­χνο­λο­γία υπάρ­χει – αυτό που λεί­πει είναι η ενορ­χη­στρω­μέ­νη εφαρ­μο­γή σε κλί­μα­κα.

• Το κα­λο­καί­ρι η χώρα «διψά». Και βε­βαί­ως το ερώ­τη­μα έχει και πο­λι­τι­κή διά­στα­ση τι πε­ρι­θώ­ριο έχει η Ελ­λά­δα να με­τα­σχη­μα­τί­σει το υδα­τι­κό της μο­ντέ­λο πριν η κα­τά­στα­ση γίνει μη ανα­στρέ­ψι­μη;

Η Ελ­λά­δα έχει ακόμη πε­ρι­θώ­ρια να με­τα­σχη­μα­τί­σει το υδα­τι­κό της μο­ντέ­λο, όμως ο χρό­νος πιέ­ζει ασφυ­κτι­κά, καθώς τα προη­γού­με­να χρό­νια δεν εί­χα­με αντι­λη­φθεί ότι πρό­κει­ται για εθνι­κή πρό­κλη­ση, καθώς απο­τε­λεί ανα­γκαία συν­θή­κη ανά­πτυ­ξης . Δεν μπο­ρού­με πλέον να μι­λά­με για απο­σπα­σμα­τι­κές πα­ρεμ­βά­σεις ή επι­μέ­ρους τε­χνι­κά έργα που λει­τουρ­γούν πε­ρισ­σό­τε­ρο ως ημί­με­τρα. Η υδα­τι­κή δια­χεί­ρι­ση χρειά­ζε­ται να αντι­με­τω­πι­στεί ως μεί­ζον εθνι­κό ζή­τη­μα, με στρα­τη­γι­κό σχε­δια­σμό σε ορί­ζο­ντα του­λά­χι­στον ει­κο­σα­ε­τί­ας, θε­σμι­κή συ­νο­χή και επι­στη­μο­νι­κή τεκ­μη­ρί­ω­ση. Αυτό ση­μαί­νει επα­να­σχε­δια­σμό της γε­ωρ­γι­κής πο­λι­τι­κής με έμ­φα­ση στη βιώ­σι­μη χρήση των υδά­των, στή­ρι­ξη της και­νο­το­μί­ας και των ψη­φια­κών λύ­σε­ων στη δια­χεί­ρι­ση των πόρων, ανα­βάθ­μι­ση των δι­κτύ­ων ύδρευ­σης και, το κυ­ριό­τε­ρο, έναν ισχυ­ρό πο­λι­τι­κό κορμό που ανα­λαμ­βά­νει την ευ­θύ­νη του συ­ντο­νι­σμού και της εφαρ­μο­γής πο­λι­τι­κών που υπερ­βαί­νουν τον ορί­ζο­ντα της τε­τρα­ε­τί­ας. Αν αυτό δεν συμ­βεί τώρα, σε δέκα χρό­νια δεν θα μι­λά­με για προ­σαρ­μο­γή – αλλά για ζημιά μη ανα­στρέ­ψι­μη.